---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- آب ، بحران هزاره سوم
٭ منور ميرشجاعان همه ما اولين كلمه اي كه خواندن و نوشتن آن را آموختيم "آب" بود. ما آب را نوشتيم. آب را خورديم. آب را هدر داديم. آب را از دست داديم. و امروز اين آب ديگر تنها نيست. آب زندگي است و نبودنش با بحران همراه است. مدتهاست كه ديگر هر جا كلمه آب را مي بينيم يا مي شنويم، بحران را با خود يدك مي كشد. "بحران آب" نه تنها كشور ما، بلكه تمامي ساكنان اين كره خاكي را تهديد مي كند. "بحران آب" به قدري جدي است كه سازمان ملل در روز جهاني آب، سال 2005 را شروع يك دهه جديد بين المللي براي فعاليت در بخش آب عنوان كرد و سالهاي 2005 تا 2015 به عنوان دهه آب با شعار "آب براي زندگي" ناميده شد.
با توجه به رشد جمعيت و ميزان مصرف آب و هم چنين كاهش منابع آبي و موفق نبودن در ايجاد منابع آبي جديد، بي شك دهه آينده با بحراني شديدتر و جدي تر روبه رو خواهد بود. لذا پيش بيني ها حاكي است كه دهه بعد دهه "آب براي زنده ماندن" نام خواهد گرفت. هر چند كه سازمان ملل اميدوار است كه در دهه كنوني شانس دستيابي جهان به اهداف مرتبط با آب افزايش يابد.
سياره اي مملو از آب با ساكناني تشنه اگر نگاهي به نقشه كره زمين بيندازيم، مي بينيم كه آبهاي نيلگون، خشكي ها را مانند نگيني در برگرفته است. و با ديدن آن، اين سؤال پيش مي آيد كه با وجود يك ميليارد و 360 ميليون متر مربع حجم آبهاي كره زمين چرا ساكنان آن بايد با بحران آب روبه رو باشند. اما واقعيت اين است كه از اين حجم آب، 97 درصد در اقيانوسها جاري و 2 درصد يخهاي قطبي است، و از يك درصد باقيمانده نيز بخش زيادي خارج از دسترس انسان است. پيش بيني مي شود كه تا سال 2025 بيش از دو سوم جمعيت جهان در شرايط كمبود جدي آب قرار بگيرند و يك سوم ديگر نيز در شرايط كميابي آب زندگي كنند. گزارشهاي جهاني نشان مي دهد، كه در حال حاضر كشورهايي چون هند، تايلند، مكزيك، چين، مصر و ايران با بحران آب روبه رو هستند و رودخانه هاي مهم دنيا مانند نيل در مصر، گنگ در آسيا، زرد در چين و كلرادوي آمريكا به شدت تهديد مي شوند و 33 رودخانه انگليس نيز اكنون كمتر از يك سوم آب دارند. براساس اين گزارش ها پيش بيني مي شود كه 50 سال ديگر عربستان كاملاً از آب تهي خواهد شد. مقدار آب تجديد شونده اي كه كره زمين هم اكنون دريافت مي كند، معادل همان مقداري است كه هزاران سال پيش دريافت مي كرده و ثابت است، ولي توزيع مكاني و زماني مقدار آب تجديد شونده كاملاً متغير بوده و متناسب با توزيع جمعيت و نيازهاي آبي جوامع بشري نيست. جمعيت دنيا در طول قرن بيستم از 2 ميليارد نفر به حدود 6 ميليارد نفر رسيده است و تا سال 2025 پيش بيني مي شود به 8 ميليارد نفر برسد و اين يكي از دلايلي است كه از 40 سال گذشته تا الآن مصرف آب در سطح دنيا 3 برابر شده است. آمارها حاكي از آن است كه 72 درصد جمعيت دنيا در كشورهاي آفريقايي و آسيايي متمركزند، سهم اين دو قاره از منابع تجديد شونده آب تنها 47 درصد است. دكتر بلادر دبير شوراي تحقيقات شركت آب و فاضلاب خراسان در اين باره مي گويد: محدوديت آب قابل دسترس، توزيع نشدن يكسان و غير بهداشتي بودن از معضلات فعلي آب در جهان است. وي مي افزايد: بيش از يك ميليارد نفر در جهان از آب سالم محروم هستند و حدود 4/2 ميليارد نفر از ساكنان كره زمين به تأسيسات بهداشتي دسترسي ندارند و به همين دليل 2/2 ميليون نفر در جهان به خاطر شرايط بد بهداشتي و نبود آب سالم مي ميرند. دكتر بلادر تصريح مي كند: 700 ميليون نفر در شهرهاي آسيا يعني حدود 50 درصد جمعيت شهرنشين فاقد آب سالم و 800 ميليون نفر بدون تأسيسات بهداشتي هستند. صالح عبدين نماينده يونسكو در ايران نيز به خبرنگار ما مي گويد: به لحاظ منابع قابل تجديد آب، كشورهاي عربي و شمال آفريقا در وضعيت بحراني قرار دارند. وي مي افزايد: در حال حاضر آمار در سطح دنيا نشان مي دهد كه كشورهايي كه سرانه آبشان به ازاي هر نفر كمتر از 1000 مترمكعب است به فقر آبي دچار مي شوند. صالح عبدين اظهار مي دارد: اگر بخواهيم فقط براساس جمعيت اين تقسيم بندي را انجام بدهيم كه يك كشوري فقير هست يا نه، اين تقسيم بندي درست نخواهد بود و معناي واقعي را نمي رساند.
36/0 درصد، سهم ايران از منابع آب تجديد شونده از مقايسه استعدادهاي آبي ايران با آسيا و جهان، آشكارا پاره اي از تنگناهاي طبيعي كشور در اين زمينه نمايان مي شوند. سرزمين پهناور ايران كه بيش از 2/1 درصد از سطح خشكيهاي كره زمين را داراست، هيچ گاه سهمي بيشتر از 36 صدم درصد از كل نزولات آسماني را نداشته است. از 413 مترمكعب بارش سالانه در ايران، 269 مترمكعب به اشكال مختلف ازدست مي رود و 94/9 درصد از آب باقي مانده صرف مصارف كشاورزي، صنعت و معدن مي شود و بقيه به مصارف ديگر مي رسد. علاوه بر اين يك درصد جمعيت دنيا در ايران ساكن هستند ولي سهم كشور ما از منابع آب تجديد شونده تنها 36 صدم درصد است، يعني كل ميزان آب تجديد شونده در كشور 130 ميليارد متر مكعب است. اين در حالي است كه كارشناسان عنوان مي كنند كه برداشت اضافي از ذخيره ثابت آبخوانهاي آب زيرزميني حدود 5 ميليارد متر مكعب در سال است و طي 35 سال گذشته حدود 30 ميليون نفر به جمعيت شهري و حدود 5/9 ميليون نفر به جمعيت روستايي كشور اضافه شده است. دكتر بلادر در اين زمينه مي گويد: اين افزايش جمعيت باعث شده برداشت آب براي مصارف مختلف در طي 35 سال گذشته 2/2 برابر افزايش يابد. وي با اشاره به اينكه شاخصهاي بحران آب در كشور به مراتب نامطلوب تر از متوسط دنياست مي افزايد: حجم آلاينده هاي منابع آبي كل كشور كه شامل فاضلابهاي صنعتي، كشاورزي و شهري است به مرز 20 درصد حجم كل منابع تجديد شونده مي رسد. آمار نشان مي دهد كه متوسط سرانه آب در جهان در حال حاضر 7400 متر مكعب براي هر نفر در سال است. ولي در حال حاضر متوسط سرانه آب در ايران 2 هزار مترمكعب براي هر نفر در سال است و پيش بيني شده اين ميزان سرانه آب در كشور در سال 1400 به 1300 متر مكعب براي هر نفر برسد. صالح عبدين درباره وضعيت آب ايران در رده بنديهاي بين المللي مي گويد: ايران در گزارش جهاني آب و در رده بنديهاي آب دنيا در حد وسط است و مسلماً خيلي غني هم نيست. اما ما هنوز آن را جزو كشورهاي خيلي فقير در زمينه آب قرار نمي دهيم. وي مي افزايد: مشكل ايران مثل سودان متغير بودن وضعيت آب در سطح كشور است. مثلاً شمال كشور بارندگي خيلي زيادي دارد ولي در شرق يا جنوب كمبود آب وجود دارد. نماينده سازمان يونسكو در ايران اظهار مي دارد: در حال حاضر مشكل در سطح دنيا مشكل كم آبي نيست، بلكه مشكل مديريت نادرست آن است. حتي در كشورهايي كه وضعيت آب بحراني است و دارند به خط فقر آبي نزديك مي شوند، با اجراي روشهاي جديدي مثل شوري زدايي، آبياري مناسب، استفاده از گياهان كم مصرف و... وضعيت آبشان را بهبود بخشيده اند.
آب از سفره هاي زيرزميني برچيده مي شود اگر مطالعه اي بر روي وضعيت كنوني منابع آب در كشور داشته باشيم با موارد نگران كننده بسياري روبه رو خواهيم شد. به خاطر پايين رفتن آبهاي زيرزميني چاه هاي نيمه عميق به چاه عميق تبديل و قناتها خشك شده اند. نمونه آن خشك شدن قناتها در 360 دهات ورامين است، اين اتفاق در خراسان جنوبي، يزد و اصفهان نيز رخ داده است. دكتر پرويز كردواني استاد جغرافياي دانشگاه تهران پيش از اين عنوان كرده بود: در ايران چاههاي آرتزين (چاههايي كه آب از آنها مي جوشد) به چاه معمولي تبديل شده و سفره هاي آب نشست كرده اند. با نشست سفره ها در صورتي كه بارندگي هم صورت بگيرد، قابليت آبگيري سفره كم مي شود و وقتي سطح آب پايين مي آيد پوشش گياهي مراتع از بين مي رود. وي حفر چاههاي عميق را به ضرر كشاورز و سفره هاي آب مي داند كه مي تواند آثاري چون خطر خشكي براي جنگلها را به دنبال داشته باشد. كشاورزان درختان را قطع و تبديل به ذغال مي كنند مانند اتفاقي كه در استان فارس رخ داد. چنان كه جهرم به عنوان بزرگترين توليد كننده ميوه، اكنون توليد كننده زغال است. مهندس سيدعلي حسيني معاون مطالعات پايه منابع آب خراسان نيز مي گويد: كاهش ضريب برف، افزايش دماي سالانه، كاهش تعداد روزهاي يخبندان و رشد مصرف آب در بالادست و كاهش تغذيه آبخوان از جمله مواردي است كه باعث نگراني از تغيير اقليم وتشديد بحران آب در كشور شده است. وي مي افزايد: تخريب كيفيت آب زيرزميني و شورشدن تدريجي، پيشروي جبهه هاي آب شور به سمت مناطق آب شيرين، كاهش آبدهي چاهها و خشكيدن قنوات از جمله مشكلات ناشي از افت سطح آب زيرزميني و كسري مخزن است. مهندس حسيني تصريح مي كند:اثرات ناشي از نشست زمين مي تواند به صورت لوله زايي چاههاي كشاورزي، ريزش و تخريب ديواره چاه، كاهش ضريب ذخيره آبخوان، تخريب ديواره باغها، ابنيه هاي فني و جاده ها، تغيير بستر لوله هاي گاز و آب و ايجاد مزاحمت براي كشاورزان و مشكلات آبياري در اراضي و هدر رفت آب بروز كند.
مديريت، امنيت و راه حل با بيان شمه اي از مشكلات فراروي آب در سطح جهان و كشور كه باعث بروز نگراني تحت عنوان "بحران آب" شده است، بيش از هر چيز تحول در مديريت منابع آب ضروري به نظر مي رسد. دكتر رسول زرگر معاون وزير نيرو در امور آب يكي از چالشهاي بخش آب را مديريت رقابتها و حل و فصل تعارضها عنوان كرده و مي افزايد: از يك طرف ما با تقاضاي رو به تزايد آب در بخشهاي شرب، كشاورزي، صنعت و محيط زيست مواجه هستيم. بخش شرب سالانه بين 3 تا 5/3 درصد افزايش تقاضا دارد. بخش كشاورزي 1 تا 5/1 در صد افزايش تقاضا دارد. تقاضاي بخش صنعت تا حدود 5 درصد هم عنوان شده است و البته بخش جديدي به اسم محيط زيست مطرح است كه تا كنون در محاسبات و برنامه ريزيها نبوده است. وي مي افزايد: در حال حاضر ما تقريباً هيچ گونه برنامه يا متولي فعال و اثرگذار در بخش كنترل آلودگي منابع آب نداريم و اين باعث از دست رفتن بخشي از منابع آب مي شود. هم اكنون نيز سالانه 30 تا 40 ميليارد متر مكعب آب آلوده برگشتي به منابع داريم كه اگر برنامه ريزي نشود مي تواند منابع قابل استحصال ما را كاهش دهد. وي با اشاره به اينكه بخش امنيت آب در دنيا به عنوان فاكتوري اساسي و مهم مطرح است، مي گويد: تمامي كشورها سعي مي كنند با اعمال سياستهايي براي امنيت آبي، خود را از بحران جدا كنند و فاصله بگيرند. دكتر زرگر مي افزايد: اگر يك مديريت جامع در بخشهاي عرضه و تقاضا، پژوهشي، تحقيقاتي و اقتصادي آب ايجاد كنيم، اين مديريت جامع نتيجه اش امنيت آبي در كشور است. معاون وزير نيرو خاطر نشان مي كند: در حدود 2/1 درصد توليد ناخالص ملي ما در طول 40 سال گذشته به بخش آب و نزديك به 6 درصد سرمايه گذاري كل به اين بخش اختصاص پيدا كرده است و اگر اين روند در سالهاي آتي ادامه يابد نزديك به يك چهارم برنامه هايي كه براي ايجاد امنيت آبي در كشور نياز داريم را از بعد سازه اي مي توانيم محقق كنيم. اما تأمين نشدن منابع مالي باعث مي شود كه ما سال به سال از برنامه هاي خود و برنامه هاي مديريت تقاضا فاصله بگيريم. وي اعتبار مورد نياز طرحهاي نيمه تمام در امور آب كشور را بيش از 200 هزار ميليارد ريال عنوان كرده و خاطر نشان مي كند: با تخصيص سالانه 2 هزار ميليارد ريال از سوي دولت، اتمام اين طرحها حداكثر 10 سال طول خواهد كشيد. دكتر ني ريزي مدير عامل شركت مهندسي مشاور طوس آب نيز مي گويد: اعمال مديريت به هم پيوسته آب، خاك و محيط زيست با تأكيد بر مديريت تقاضاي آب و مشاركت تمامي ذي نفعها در فرآيند تصميم سازي از راه حلهاي كنترل و برون رفت از بحران آب است. وي مي افزايد: كنترل بحران در كوتاه مدت با راهبردهاي توقف روند تخريب در ميان مدت و راهبردهاي اصلاح و بهبود شرايط زيست در بلندمدت بازه هاي زماني اجراي مديريت به هم پيوسته آب است. در تصميمات متخذه كميسيون توسعه پايدار ملل متحد در مورد آب بر توسعه و تقويت ظرفيتهاي جوامع به منظور مديريت جامع آب و خدمات مربوط، با ظرفيت سازي براي جوامع محلي در زمينه بهره برداري و نگهداري از تأسيسات آبي و آموزش مديران، توسعه و انتقال فناوريهاي كم هزينه و ارتقاي دسترسي به آب به صورت پايدار و كم هزينه تأكيد شده است. مهندس حسيني نيز خاطر نشان مي كند: ارزش نهادن به آب، جلوگيري از برداشت چاههاي غير مجاز، جلوگيري از توسعه باغها در سرشاخه هاي رودخانه ها، حفظ بستر و حريم رودخانه ها، تغيير روشهاي آبياري و الگوي كشت و صرفه جويي آب در بخش كشاورزي و ترويج فرهنگ استفاده صحيح از آب مي تواند از جمله راهكارهاي برون رفت از "بحران آب" باشد.
