----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سايه انقراض دركمين ماهيان خاوياري خزر ؛ آخرين نفس هاي يك فسيل زنده!

٭ علي محدث
سالهاست كه ذخاير ماهيان خاوياري درياي خزر به سرعت كاهش مي يابد به نحوي كه تنها در بيست سال گذشته، حدود 70 درصد اين ذخاير تقليل يافته و از 200 ميليون به 60 ميليون قطعه رسيده است؛ اما موضوع خاويار زماني به يك مسأله تبديل شد كه آژانس ماهيگيري و شيلات آمريكا با اعلام نگراني از كاهش بي رويه ذخاير خاوياري خزر، از كشورهاي حاشيه اين دريا خواست تا برنامه هاي مديريتي ملي و منطقه اي خود را به اين كشور گزارش كنند.به دنبال اين درخواست، كشورهاي ساحلي خزر در "آستانه" مركز



قزاقستان گردهم آمدند تا تدابير مشتركي اتخاذ كنند، اما كشورهاي شمالي خزر اعلام كردند كه مكاتبه اي به آنها صورت نگرفته و آنان نمي توانند برنامه هاي خود را در اختيار آمريكا قرار دهند.در نتيجه اين موضع گيري، آمريكا واردات خاويار گونه فيل ماهي (بلوگا) - يكي از شش گونه درياي خزر ـ را ممنوع كرد.
اكنون با گذشت حدود 6 -7 ماه از اعلام ممنوعيت واردات خاويار توسط آمريكا، كنوانسيون نظارت و تجارت گونه هاي در حال انقراض (سايتس) طرف ماجرا محسوب مي شود و مسأله ابعاد تازه و شكل جدي تري به خود گرفته است.
اين كنوانسيون كه وابسته به سازمان ملل متحد است و 169 كشور عضو آن هستند، "فعلاً" سهميه صادرات خاويار توسط كشورهاي حاشيه درياي خزر، درياي سياه، پايين دست رود دانوب و آمور در مرز چين و روسيه را صفر كرده است و اين موضوعي است كه تعيين تكليف آن به دغدغه كشورهاي صادر كننده، بويژه 5 كشور ساحلي خزر كه 90 درصد خاويار جهان را تأمين مي كنند تبديل شده است.
همچنين براي مصرف كنندگان اين محصول لوكس به خصوص در اروپا و آمريكا، و نيز طرفداران ذخاير دريايي، پيگيري اين موضوع از چنان اهميتي برخوردار است كه پيرامون آن همه روزه ده ها خبر و گزارشي از طريق رسانه هاي مختلف منتشر مي شود.
در اين گزارش "ماهيان خاوياري" و موضوعات مربوط به آن با محوريت مسايل ايران مورد بررسي قرار گرفته است كه از نظر مي گذرد:





ممنوعيت واردات آمريكا در صادرات ايران تأثير ندارد
دكتر محمد پور كاظمي رئيس انستيتوي تحقيقات بين الملل ماهيان خاوياري ايران با اشاره به ممنوعيت واردات خاويار به اين كشور كه هشتم مهرماه سال جاري (سي ام سپتامبر) اعلام شد، مي گويد:
تنها واردات خاويار يك گونه از شش گونه ماهيان خاوياري درياي خزر به نام "بلوگا" يا فيل ماهي به آمريكا ممنوع شده است و خاويار تمامي گونه هاي تاس ماهيان اين دريا را در بر نمي گيرد.
وي مي افزايد: كل سهميه صادرات خاويار پنج كشور ساحلي حاشيه درياي خزر براي سال 2005 كه به تأييد كنوانسيون نظارت و تجارت گونه هاي در حال انقراض (سايتس) رسيده 3/105 تن تعيين شده بود كه از اين مقدار، تنها 2/4 تن آن به گونه فيل ماهي تعلق داشت.
به گفته وي، سهميه ايران در صدور خاويار فيل ماهي تنها يك تن بود با وجود ممنوعيت صدور آن به آمريكا، طبيعي بود كه مشكلي به وجود نيايد.وي ادامه مي دهد: حتي در صورت ادامه اين روند، چون آمريكا عمده مصرف كننده خاويار محسوب نمي شود بعيد است كه تأثير چنداني در صادرات ايران داشته باشد.
همچنين دكتر پوركاظمي با اشاره به كاهش قابل توجه عرضه جهاني خاويار مي افزايد: بازار كنوني كه عمده مصرف آن در اروپاست، مطمئناً پذيراي سهميه صادرات خاويار ايران با كمتر از 60 تن مي باشد.
وي اضافه مي كند: اگر مسايل اخير مربوط به صيد و صادرات خاويار به درستي حل شود، ايران براي صدور خاويار خود با مشكلي به نام كمبود تقاضا مواجه نخواهد بود.در همين زمينه لطف ا... سعيدي معاون وزير جهاد كشاورزي و رئيس سازمان شيلات كشور نيز مي گويد: عمده خاويار توليدي ايران به كشورهاي اروپايي و ژاپن و بخش اندكي به طور غير مستقيم به آمريكا صادر مي شود و تصميم آمريكا هيچ تأثيري بر فرايند تجاري صادرات خاويار ايران ندارد.
وي امكان تسري تصميم آمريكا به اتحاديه اروپا را رد كرده مي افزايد: چنين امري بعيد به نظر مي رسد، چرا كه آمريكا قبل از عملي كردن تصميم خود، خواستار همكاري آنها شده بود كه مورد موافقت قرار نگرفت.

صادرات صفر براي 5 كشور ساحل خزر در سال 2006
در پاسخ به پيگيريهاي كنوانسيون نظارت و تجارت گونه هاي در معرض انقراض، آذرماه امسال، بدون حضور تركمنستان، چهار كشور ديگر ساحلي خزر دور هم جمع شدند و در تعيين سهميه صيد و صدور خاويار به نتيجه رسيدند.
دكتر پوركاظمي رئيس انستيتوي تحقيقات بين المللي ماهيان خاوياري ايران درباره دليل حضور نيافتن تركمنستان و نيز نتايج اين اجلاس مي گويد: تركمنستان اجازه صيد در دريا را ندارد و سهميه آن از طريق صيد در رودخانه ولگا در روسيه داوران در قزاقستان بايد تأمين شود.
وي ادامه مي دهد: چون روسيه و قزاقستان سهميه سالهاي 2004 و 2005 تركمنستان را نداده بودند و اعلام كرده بودند كه ما نتوانسته ايم سهميه خودمان را صيد كنيم، لذا اين كشور به نشانه اعتراض در اجلاس آذرماه شركت نكرد.وي اضافه مي كند: طي پروتكلي نتايج نشست چهارجانبه كشورهاي ساحلي در آستانه به "سايتس" كه دبيرخانه آن در ژنو مي باشد، گزارش شد و دبيرخانه كنوانسيون پس از بررسي تصميمات اجلاس آذرماه، پرسشهايي مطرح كرد. از جمله اين كه سهميه تركمنستان در صيد خاويار چه مي شود؟ و سهميه بندي صورت گرفته با چه مبنايي و چه فرمولي تعيين شده است؟همچنين برنامه هاي مشترك 5 كشور ساحلي در مبارزه با قاچاقچيان از ديگر پرسشهاي اين دبيرخانه بود.




دكتر پوركاظمي مي افزايد: كشورهاي حاشيه خزر تا 25 دي ماه (15 ژانويه) فرصت دارند تا به اين پرسشها پاسخ دهند.وي در مورد اعلام ممنوعيت صادرات خاويار اين كشورها تصريح مي كند: فعلاً سهميه سال 2006 كشورهاي حاشيه خزر، درياي سياه و دانوب صفر شده و اين موضوع در دست پيگيري و بررسي را نمي توان يك تصميم قطعي برشمرد.

خطر انقراض در كمين ماهيان خاوياري خزر
با اين كه صيد قانوني ماهيان خاوياري در درياي خزر طي بيست سال گذشته از 22 هزار تن به كمتر از يك هزار تن رسيده، اما اين اقدام نتوانسته به بهبود ذخاير خاوياري مهمترين و ارزشمندترين منبع جهان كمك كند.
كشورهاي حاشيه خزر، سهميه مشخصي براي صادرات خاويار دارند كه "سايتس" آن را تعيين مي كند ولي بالابودن قيمت خاويار در بازارهاي جهان وسوسه انگيز است و باعث صيد بي رويه و قاچاق ماهيان خاوياري شده است.قاچاق ماهيان خاوياري، اكنون درياي خزر و ذخاير آن را به طرز نگران كننده اي تهديد مي كند. در بيانيه كنوانسيون جهاني سايتس آمده است: "بسياري از گونه هاي ماهي استروژن در اين منابع مشترك آبي با خطر انقراض روبه رو هستند..."
دكتر پوركاظمي با تأييد و تصريح اين مطلب كه اكثر ذخاير درياي خزر به شدت در ح ال كاهش است، مي گويد: پس از فروپاشي شوروي سابق و ايجاد كشورهاي تازه استقلال يافته، مشكلات اجتماعي فراواني در اين كشور بروز كرده است و تنگدستي مردم، صيد قاچاق خاويار را با توجه به قيمت بالاي اين محصول بسيار رواج داده است.وي مي افزايد: اين دولتها در جلوگيري از قاچاق و رعايت سهميه، ناتوان نشان داده اند.
وي اضافه مي كند: ايجاد گارد ساحلي، در نظرگرفتن دادگاه ويژه و برخورد با متخلفان هزينه هايي دارد كه تأمين آن براي اين دولتها سخت است.

نقش آلودگيهاي زيست محيطي در كاهش ذخاير خاوياري
كارشناسان محيط زيست نيز بارها نسبت به مسؤوليت خطير كشورهاي حاشيه درياي خزر در حفظ بقاي ماهيان خاوياري و كنترل بر صيد اين نوع ماهي ها هشدار داده اند، اما كشورهاي حوزه درياي خزر با وجود امضاي يادداشت تفاهمي در خصوص صيد ماهيان خاوياري و حفظ محيط زيست خزر چندان به اين مسأله پايبند نمي باشند.
فعاليتهاي كشف و برداشت ذخاير نفت و گاز درياي خزر و فعاليتهاي صنعتي كشورهاي حاشيه شمالي خزر در نزديكي اين دريا و روانه ساختن فاضلابهاي صنعتي به دريا، از مباحث عمده اي است كه اكوسيستم درياي خزر را به خطر انداخته و نسل ماهيان خاوياري را در معرض نابودي قرار داده است.
كارشناسان عقيده دارند، نبود رژيم حقوقي درياي خزر، يكي از علل عمده بي توجهي نسبت به محيط زيست و ذخاير درياي خزر مي باشد و كشورهاي حاشيه خزر به ويژه جمهوري هاي تازه استقلال يافته، در حالي كه خود را در برداشت از ذخاير اين دريا محق مي دانند، مسؤوليت كمتري نسبت به اين قضيه احساس مي كنند.
كارشناسان براي برداشت معقول از ذخاير درياي خزر و كمك به حفظ محيط زيست و اكوسيستم اين دريا، توصيه مي كنند كه كشورهاي حاشيه خزر (شامل روسيه، جمهوري اسلامي ايران، جمهوري آذربايجان، تركمنستان و قزاقستان) بهتر است هرچه سريعتر به توافق جامعي در خصوص رژيم حقوقي درياي خزر كه در برگيرنده منافع تمام كشورهاي حاشيه آن و بقاي ذخاير ارزشمند اين دريا شد، دست يابند.
به عقيده كارشناسان، افزايش بي رويه صيد ماهيان خاوياري، استفاده از شيوه هاي نادرست صيد و نبود نظام جامع و كارآمد حقوقي در درياي خزر، دلايل عمده كاهش ذخاير ماهيان خاوياري اين دريا در دو دهه گذشته بوده است.از جمهوري اسلامي ايران به تنهايي سالانه 6 تا 8 تن خاويار به ارزش 6 تا 8 ميليون دلار به صورت غير قانوني و قاچاق استحصال و صادر مي شود، در حالي كه اين وضعيت براي ديگر جمهوريهاي شوروي سابق در حاشيه درياي خزر به مراتب حادتر مي باشد.به گفته برخي منابع آگاه غير رسمي بيش از 30 درصد صيد غير قانوني به دست مي آيد.
جمهوري اسلامي ايران فعاليت در خور توجهي در خصوص حفظ و تكثير ذخاير ماهيان خاوياري دارد.
به گفته قائم مقام معاونت تكثير و پرورش آبزيان شيلات ايران، اقدامات اين سازمان براي حفظ و احياي ماهيان خاوياري در حال حاضر با فعاليت 5 مركز تكثير و بازسازي ذخاير اين ماهيان در استانهاي گيلان، مازندران و گلستان تداوم دارد.وي با اشاره به سقف توليد ماهيان خاوياري در دومين برنامه توسعه اقتصادي كشور در حد 14 ميليون قطعه گفت: در برنامه سوم اين ميزان به 50 ميليون قطعه افزايش مي يابد.
حسين عبدالحي خاطرنشان ساخت: با وجود خشكسالي و كم آبي، انتظار مي رود توليد ماهيان خاوياري در سال جاري به 20 ميليون قطعه برسد.
وي مجموع اعتبارات طرح بازسازي ذخاير ماهيان خاوياري درياي خزر را 179 ميليارد ريال اعلام كرد و گفت: در سال گذشته 7 ميليارد ريال اعتبار براي اين امر اختصاص يافت كه اين ميزان در سال جاري به 3 برابر يعني 20 ميليارد ريال افزايش مي يابد. بر اساس طرح بازسازي ذخاير ماهيان خاوياري 600 ميليون قطعه بچه ماهي در درياي خزر رها خواهد شد.وي در خصوص برنامه مشترك كشورهاي حاشيه خزر براي حفظ بقاي ماهيان خاوياري گفت: ايران و روسيه موافقتنامه اي در اين خصوص امضا كرده اند ولي روسيه به دليل مسايل اقتصادي پس از فروپاشي شوروي سابق و صيد مولد از رودخانه ولگا برنامه هاي خود را در اين خصوص متوقف كرده است.

حفظ فسيل زنده دنيا، استراتژي ايران است
رئيس انستيتوي تحقيقات بين الملل ماهيان خاوياري ايران مي گويد: ايران با اجراي برنامه هاي مختلف، بهترين كشور حاشيه درياي خزر در حفظ ذخاير اين درياست.
وي مي افزايد: ايران با داشتن يگان حفاظت از منابع طبيعي با 700 نيروي انساني و فعاليت در عرصه اطلاع رساني و نيز تشكيل دادگاه ويژه منابع و ذخاير طبيعي، نسبت به همسايگان خود در شرايط مطلوبي قرار دارد.
وي از عزم و تلاش ايران براي حفاظت از مرز 100 كيلومتري خود در ساحل خزر خبر داده و اضافه مي كند: در اين راستا شيلات ايران سالانه حدود 20 ميليون انواع بچه ماهيان خاوياري تكثير و براي احيا و جلوگيري از انقراض نسل ماهيان خاوياري به دريا رهاسازي مي كند.
وي تصريح مي كند: شيلات ايران بر اين باور است كه وظيفه اصلي حفاظت و احيا و بازسازي ذخاير ماهيان خاوياري حتي اگر تجارت آن صفر شود، بايد با قدرت و حمايت كافي دولت تداوم يابد.
وي با بيان اين كه مرغوبترين خاويار در جهان به نام ايران شناخته مي شود و كشور ما در عرصه هاي بين المللي به عنوان علمي ترين و بهترين كشور براي مديريت ذخاير ماهيان خاوياري شمرده مي شود، مي افزايد: حفظ ذخاير ارزشمند ماهيان خاوياري كه 250 ميليون سال قدمت دارند و فسيل زنده دنيا ناميده مي شوند، استراتژي ايران به حساب مي آيد.

تنها از دست ايران كاري ساخته نيست
ايران علاقه مند به اتخاذ تدابير و اقدامات لازم براي مواجه علمي با مسأله ماهيان خاوياري درياي خزر است و در اين زمينه آماده همه نوع همكاري با مجامع بين المللي، كشورهاي ساحلي خزر و سايرين است.
دكتر پوركاظمي با اشاره به اعلام آمادگي ايران براي همكاريهاي منطقه اي و اجراي قوانين "سايتس" مي گويد: ماهي خاويار پس از حدود 12 سال، منبع توليد محصول خاويار شناخته مي شود، بنابراين خزر بايد بتواند از ماهيان خاوياري به خوبي محافظت كند.
وي مي افزايد: ماهي در دريا آزاد است و مراقبتهاي يك كشور نمي تواند در حفظ ذخاير مؤثر باشد، لذا همه كشورهاي ساحلي بايد تدابير مشترك علمي اتخاذ و آن را عملي كنند.وي در مورد همكاري كشورهاي ساحلي شمالي خزر به علت مشكلات اقتصادي اين كشورها ابراز ترديد كرده و مي گويد: تنها از دست ايران كاري ساخته نيست.وي به اقدامات و تلاشهاي ايران حتي در صورت صفر شدن سهميه صادراتي پنج كشور ساحلي خزر، تأكيد مي كند و مي افزايد: تلاشهاي ايران بايد بي وقفه ادامه يابد.
مهندس عقيلي نژاد مدير امور ماهيان خاوياري استان گلستان نيز به خبرنگار ما مي گويد: دليل اصلي كاهش ماهيان خاوياري، صيد قاچاق و غير مجاز است و كنترل مناسبي بر صيد ماهيان خاوياري وجود ندارد.
وي مي افزايد: جمهوري اسلامي ايران بهترين كنترل را دارد، اما اين مسأله با تدابير استاني يا ملي قابل كنترل نيست و همه كشورهاي ساحلي بايد به طور يكپارچه از صيد غير قانوني جلوگيري كنند.

ايران از صيد قانوني خاويار حمايت مي كند
با اعلام نظر كنوانسيون نظارت و تجارت گونه هاي در حال انقراض مبني توقف صيد و صادرات خاويار، اين سؤال مطرح مي شود كه آيا چنانچه اين تصميم در اجلاس دي ماه قطعي اعلام شود، مي تواند متضمن حفظ ذخاير خاوياري خزر باشد و پرسش ديگر اين كه آيا راه مناسبتري براي حفظ اين ذخاير وجود دارد؟
دكتر پوركاظمي در اين خصوص نيز مي گويد: تصميم توقف صيد ماهي، غير قابل اجراست و نمي تواند به حفظ ذخاير خاوياري خزر كمك كند.
وي ادامه مي دهد، تنها قاچاقچيان از چنين تصميمي سود مي برند، زيرا در اين صورت بهره بردار قانوني كه نماينده كشورهاست رغبتي نخواهند داشت تا از مرز گسترده خزر محافظت كند.
وي اضافه مي كند: با چنين تصميمي قاچاقچيان آزادتر از هميشه نسبت به صيد غير مجاز اقدام خواهند كرد.
دكتر پوركاظمي مي گويد: بايد با روشهاي علمي سهميه صيد و صادرات كشورها معين شده و به طور دقيق اين سهميه هاي قانوني رعايت شود.
وي مبارزه جدي با قاچاق را مورد تأكيد قرار داده مي افزايد: بايد دولتها حمايت شوند و ضمن رعايت سهميه قانوني با پديده قاچاق بطور فراگير و مؤثرتري مبارزه كنند.

تكثير طبيعي ماهيان خاوياري به حداقل رسيد
كارشناسان مي گويند: با احداث سدهاي متعدد بر روي رودخانه هاي اصلي منتهي به درياي خزر تكثير طبيعي ماهيان خاوياري به حداقل رسيده است و تنها راه نجات و ازدياد ذخاير ماهيان خاوياري، تكثير مصنوعي و رهاسازي آنها به رودخانه هاي منتهي به درياي خزر است.
بر اساس منابع علمي ذخاير تعدادي از ماهيان خاوياري حتي به ميزان صد درصد از طريق تكثير مصنوعي تأمين مي شود.
دكتر پوركاظمي هم مي گويد: يكي از راههاي جايگزيني خاويار طبيعي، توسعه پرورشي ماهيان خاوياري است كه امروزه تعدادي از كشورهاي جهان توانسته اند در استخرهاي پرورشي به اين امر مبادرت كنند.
وي اضافه مي كند: مطمئناً با توجه به كاهش ذخاير طبيعي ماهيان خاوياري درياي خزر ميزان توليد خاويار پرورشي به تدريج روند افزايشي به خود خواهد گرفت.در ايران نيز از 10 سال پيش اقدامات اوليه در خصوص پرورش ماهيان خاوياري صورت گرفته و تعدادي از ماهيان به طور آزمايشي به مرحله توليد خاويار رسيده است.
وي مي افزايد: از آنجا كه در شرايط مناسب پرورشي، براي رسيدن ماهيان خاوياري ماده،به بلوغ جنسي حداقل 10 تا 12 سال زمان نياز دارد.
وي اظهار اميدواري مي كند با توجه به اقدامات انجام شده در سالهاي آتي خاويار پرورشي ايران توليد شود.

ايران بايد پيشرو و پيشگام باقي بماند
دكتر پوركاظمي مي گويد: سهميه صيد ماهيان خاوياري در سال 2006 از درياي خزر 991 تن است كه از اين مقدار 500 تن آن مربوط به ايران و مابقي آن به روسيه، قزاقستان و آذربايجان است.وي همچنين كل سهميه صادرات خاويار درياي خزر را 74 تن و474 كيلوگرم اعلام كرده و از اين مقدار سهميه ايران را 50 تن عنوان مي كند.بنابراين مناسب است ايران به عنوان عمده ترين توليدكننده خاويار جهان همچنان پيشروبودن خود در حفاظت از ذخاير خزر، مبارزه با قاچاقچيان، توليد با كيفيت ترين و بهداشتي ترين خاويار دنيا را حفظ كند و با پيشگام بودن در بخش تحقيقات همچنان مصرف كنندگان خود را به تحسين محصول منحصر به فرد ايران وادار كند.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------