----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
خودپردازها و كابوس مردم ؛ پول پلاستيكي ؛ نماد بانكداري الكترونيك مردم را كلافه كرده است

امير روحپرور
roohparvar@qudsdaily .net
حرف نخست
در آستانه تعطيلات نوروزي شعب بانكهاي مختلف خصوصي و دولتي و مؤسسات اعتباري بيش از هر زمان ديگر با ازدحام مردم مواجه هستند.
همه ساله بر اساس يك سنت ديرينه بسياري از شهروندان در روزهاي پاياني آخر سال به بانك مي روند و با خالي كردن حسابها خود را براي خريدهاي نوروزي و مسافرت آماده مي كنند.
همين مسأله باعث شده تا بانكها در اين ايام با ازدحام و شلوغي مواجه شوند. اين مسأله كه طي سالهاي اخير به معضلي تبديل شده، براي مردم و بانكها مشكلات عديده اي را ايجاد كرده است.




اين مسأله هر چند كه از زواياي مختلفي قابل بررسي است، اما بيش از هر چيز بيانگر اين موضوع است كه در كشورمان، علي رغم همه تلاشها، بانكداري الكترونيك در ايران همچنان ناشناخته باقي مانده است.
اين در حالي است كه مردم از همان ابتدا با نخستين گام بانكداري الكترونيك ( خودپردازها) مشكل داشته و دارند.
بررسي اخبار رسيده از گوشه و كنار كشور در اين روزها حاكي است، همزمان با فرا رسيدن روزهاي پاياني سال و افزايش نياز به نقدينگي، به دليل مشكلات موجود در خودپردازها، مردم در مقابل بانكها سرگردانند.
مراجعه حضوري مردم به بانك همچنين نياز به استفاده از خودپردازها براي سهولت كار باعث ايجاد صفهاي طولاني شده كه اين مسأله در كنار اختلال در سيستم خودپردازها، مردم را به شدت گله مند كرده است.

ارمغان 7/1 تريليون دلاري كارت پول
استفاده از تجربه هاي موفق كشورهاي پيشرفته در اقتصاد و بازرگاني و بهره گيري از فناوريهاي نوين، به امري گريز ناپذير بدل گشته است.
امروزه جهان گرايي كارآمدترين شيوه اقتصادي و تجاري، به ويژه در جوامع پيشرفته شده و ميزان حضور در بازارهاي جهاني با بهره گيري از شيوه هاي تجاري موفق به يكي از شاخصهاي مهم توسعه بدل شده است.
ديگر واژه هايي چون تجارت الكترونيك دور از ذهن و بيگانه نيستند و در همين رديف سالهاست كه استفاده از پول "پلاستيكي" يا به عبارت ديگر انواع كارتهايي كه جاي پول را در مبادلات گرفته اند، در كشورهاي پيشرفته به يك موضوع فراگير بدل شده است.
در كشور ما نيز چندي است كه شاهد رشد روزافزون اين گونه كارتها هستيم. اغلب بانكها و برخي مؤسسات اقتصادي با تبليغ انواع كارتها بر آن هستند تا گروه بيشتري از مديران بنگاه هاي اقتصادي و مردم را به استفاده از اين كارتها تشويق كنند تا با بهره گيري از آنها شاهد تسريع در رشد اقتصادي و پيوند با اقتصادهاي پيشرفته باشيم، اما همان طور كه اشاره شد، اگر شرايط آماده نباشد اين پديده كه به خودي خود عامل پيشرفت است مي تواند سبب ايجاد بي اعتمادي شود و پديده اي زيانبار به شمار آيد.
كارت پول يا كارت بانكي از حدود 50 سال پيش در كشورهاي بزرگ صنعتي متداول شد و هدف اصلي و اوليه از ايجاد كارت پول، جايگزين كردن آن به جاي سكه و اسكناس بوده تا امنيت جاني و مالي صاحبان آن فراهم شود. ضمن آن كه با گذشت زمان پول به صورت سكه و اسكناس نيز به تدريج هماهنگي خود را با نيازهاي جامعه از دست داد و حتي مشكل آفرين شد، در حالي كه كارت جايگزين پول به ميزان بسياري مشكلات را برطرف مي كند. آلوده و كهنه نمي شود، دوام آن زياد است و استفاده از آن به دليل داشتن رمز مخصوص فقط براي دارنده آن ميسر است.




كارتهاي اعتباري در دنيا شكلهاي مختلفي دارد ولي تمام آنها از حيث گستره و دامنه كاربرد به دو دسته كارتهاي بين المللي و محلي قابل دسته بندي هستند.
كارتهاي بين المللي همچون مستر كارت، ويزا، يوربي و امريكن اكسپرس در سطح بين المللي كاربرد داشته و توسط مؤسسات معتبري صادر و پشتيباني مي شوند ولي كارتهاي محلي فقط در محدوده مرزهاي جغرافيايي در كشور معتبر هستند. صرف نظر از نوع و دامنه كابرد كارتها، آنچه كه حائز اهميت است، نقش تسهيل كنندگي اين گونه وسايل پرداخت است.
شبكه كارتهاي اعتباري در جهان واقعاً گسترده شده است. به عنوان مثال حدود 22هزار مؤسسه اعتباري و مالي در جهان يك نوع كارت اعتباري را پشتيباني و عرضه مي كنند. همچنين در سال 2000 حدود 7/1 تريليون دلار خريد در جهان با استفاده از اين كارتها صورت پذيرفته است. بنابراين با توجه به پيشرفت تجارت الكترونيكي در جهان و در كشور ما، اين كارتها به راحتي مي توانند جايگزين پول نقد و اسناد مربوط به آن شوند ضمن اين كه مبادلات را نيز تسهيل مي كنند و قدر مسلم اين است كه فراگير شدن استفاده از اين نوع كارتها تسهيل در امر معاملات است.
اين گونه كارتها هزينه هاي ناشي از شمارش، امحاي اسكناسهاي فرسوده، چاپ و توزيع، خزانه داري، تحويل، ريسك حمل و نقل و نگهداري وجه نقد و انتقال آلودگي هاي ناشي از تحويل فيزيكي پول نقد را به حداقل خواهد رساند. در بعد كلان نيز مي توان شاهد اجراي بهينه سياستهاي پولي و مالي به لحاظ امكان كنترل حجم نقدينگي جامعه بود.
همچنين به عنوان جايگزين مناسب اسناد تجاري همانند چك، مسايل و مشكلات ناشي از صدور و استفاده از اين ابزار را در داد و ستدهاي تجاري به حداقل خواهد رساند.
و در آخر، وجوه سرگردان موجود در جامعه را كه در حال حاضر به لحاظ عدم دسترسي آني به پول از سوي مشتريان، در خارج از سيستم بانكي نگهداري مي شود؛ به داخل شبكه پولي كشور هدايت كرده و سيستم بانكي را در انجام هر چه مطلوبتر رسالت تأمين منابع مالي مورد نياز بخشهاي مختلف اقتصادي ياري خواهد نمود.
با توجه به موارد عنوان شده مي توان نتيجه گرفت كه نقش كارتهاي اعتباري نقش چند بعدي است و در تمام ابعاد زندگي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي تمام اشخاص حقيقي و حقوقي كه به نوعي با پول سر و كار دارند؛ مؤثر است و توسعه و به كارگيري مؤثر آن، حمايت تمام مؤسسات و اشخاص را در سطح ملي طلب مي كند.

صفها همچنان پا برجا!
علي رغم گسترش روزافزون كارتهاي اعتباري طي 5 سال اخير تخمين زده مي شود كه 60 درصد مراجعه كنوني مردم كشورمان به شبكه بانكي براي دريافت يا پرداخت پول نقد است!
بانكها در حالي از گسترش بانكداري الكترونيك سخن مي گويند كه ايرانيان براي پرداخت هزينه هاي آب، برق، تلفن، گاز و انتقال پول از حسابي به حسابي ديگر وقت زيادي مي گذارند و براي پرداخت و دريافت وجه نقد گاه ساعتها در صف مي مانند.
اسكناس، چك و اسناد بانكي مهمترين ابزار انتقال مالكيت در سيستم بانكي است ولي در ميان آنها اسكناس جايگاه ويژه اي دارد.
انتقال وجه نقد بدون حضور در بانك و پر كردن انواع و اقسام فرمها تقريباً غيرممكن است. بررسيها نشان مي دهد كه در اكثر موارد چندين روز طول مي كشد تا وجه نقد حواله شده عملاً به حسابي در شهري ديگر يا حتي در همان شهر واريز شود.
شواهد نشان مي دهد، سيستم بانكي ايران هنوز به قلم و كاغذ متكي است و رايانه و دستگاه خودپرداز يا عابر بانكها (ATM) كه مشتريان مي توانند با كارتهاي بانكي روزانه مقادير معيني پول از حساب خود برداشت كنند، تنها مظاهر بانكداري الكترونيك هستند.
به عقيده كارشناسان، استفاده از اين كارتهاي الكترونيك بدون اصلاح اساسي سيستم بانكي و ايجاد بسترهاي مورد نياز نظير خطوط ارتباطي مطمئن و پر سرعت، گسترش انواع كارتهاي الكترونيكي اعتباري و غيراعتباري و افزايش دستگاههاي كارتخوان در مراكز خريد عملي نيست.
از همين رو به نظر نمي رسد به اين سادگي استفاده از كارتهاي الكترونيكي همه گير شود و مردم حاضر شوند اسكناسهاي رنگارنگ را با كارت عوض كنند.

حكايت شبكه شتاب
بانكها برنامه پيوستن به يك شبكه واحد را آغاز كرده اند كه امكان ارتباط بانكهاي مختلف را با هم فراهم مي كند. اين شبكه كه شتاب نام دارد، از سوي بانك مركزي ايجاد شده، اما فعلاً هر بانك سيستم مخصوص به خود را دارد و بسياري از بانكها ارتباطي با بانك كنار دستشان ندارند.
طرح شتاب در واقع شبيه بزرگراهي است كه از طريق آن مي توان به همه بانكها دسترسي داشت و دارندگان كارتها مي توانند از هر بانكي بدون در نظر گرفتن صادركننده حساب وجه برداشت كنند، اما اين طرح داراي مشكلاتي است، زيرا هر بانكي كه سخت افزار دريافت اسكناس يعني همان عابر بانك را نصب كرده كار مزد دريافت مي كند و بانك صادركننده كارت هيچ نفعي نمي برد.
يك كارشناس بانكداري در اين باره مي گويد: نمي توان انتظار داشت بانك بدون هيچ منفعتي كارت صادر كند. در نظر گرفتن سود حداقلي براي صادركننده كارت لازم است و گرنه دليلي ندارد كه بانك بدون دريافت سود كارت صادر كند.
رضايي در اين باره معتقد است: اگر بانكداري الكترونيك را استفاده از ابزارهاي نوين براي ارايه خدمات پولي و بانكي تعريف كنيم، مي بينيم آن در موارد اندكي با سيستم بانكداري ايران منطبق است.
وي خاطرنشان مي سازد: هدف بانكداري الكترونيك عدم مراجعه به شعبه بانك است. اما در ايران تقريباً بدون مراجعه به بانك هيچ كاري امكان پذير نيست! اين در حالي است كه در كشورمان سالانه ميلياردها ريال صرف چاپ اسكناس مي شود.
وي مي گويد: عمر اسكناسها در ايران كمتر از دو سال است و سالانه يك ميليارد و200 ميليون برگه اسكناس فرسوده سوزانده مي شود.
اين كارشناس با ذكر مثالي درباره استفاده روزافزون از كارتهاي اعتباري در كشورهاي مختلف دنيا مي افزايد: ژاپني ها با دستگاههاي خودپرداز، بخت آزمايي مي كنند در اين راستا بانكهاي ژاپني براي جلب مشتري سخت تقلا مي كنند.
وي ادامه مي دهد: دستگاههاي خودپرداز با هدف صرفه جويي در وقت مشتريان و ارايه خدمات 24 ساعته بانكي طراحي شده اند، اما كار با آنها بعد از مدتي كسالت آور مي شود و در برخي موارد مصرف كنندگان بايد هزينه آن را بپردازند!
اكنون بانك "اوگاكي كايوريتسو" مي خواهد به شيوه دستگاههاي بخت آزمايي، از يكنواختي عمليات بانكي خودپردازها بكاهد. اگر سه عدد هفت روي صفحه نمايشگر ظاهر شود، كارمزد از مشتري دريافت نخواهد شد و اگر سه سكه طلا نشان داده شود، مشتري هزار ين (9 دلار) پاداش خواهد گرفت.
مقامهاي دولتي نبود فرهنگ عمومي و عدم وجود زيرساختهاي مورد نياز را علت اصلي فراگير نشدن بانكداري الكترونيك در ايران عنوان مي كنند، اما مهدوي، يك كارشناس ديگر مسايل بانكي، مي گويد: بخشي از مشكل به ضعف زيرساختهاي فني برمي گردد ولي تا زماني كه منافع سازمانها و اشخاص تأمين نشود نمي توان اميد چنداني به فراگير شدن بانكداري الكترونيك داشت.
بانك مركزي به بانكها دستور داده است براي كاهش مراجعه مردم به باجه هاي بانكي دستگاههاي خودپرداز نصب كنند. اما به گفته آقاي مهدوي، اگر منافع حلقه هاي مختلف زنجيره از بانكها و مردم عادي گرفته تا فروشگاهها و شركتهايي كه خدمات ارايه مي دهند، تأمين نشود نمي توان با دستور از بالا بانكداري الكترونيك را گسترش داد.
هر سال با فرا رسيدن تعطيلات نوروزي مسافران به چگونگي حمل وجوهي كه مورد نيازشان است؛ مي انديشند و از حمل آن نگرانند.
حمل مبالغ زياد هميشه منع شده است، اما اين مسأله مطرح نشده كه چطور مي شود اين مبالغ مورد نياز را حمل كرد؛ بانكها چند سالي است كه عنوان مي كنند، ديگر نيازي به حمل پول زياد نيست و مي توان از طريق كارت بانك وجوه مورد نياز خود را فراهم كرد.
هر ساله مردم به اين گفته ها اعتماد مي كنند و با در اختيار داشتن كارت بانك ديگر به حمل وجه نقد نمي انديشند، اما در خلال سفر با دستگاههاي خودپردازي مواجه مي شوند كه به كارت آنها پيغام منفي مي دهد و در اين ميان است كه شيريني سفر به تلخي تبديل مي شود.
يك صاحبنظر مسايل پولي معتقد است: استهلاك دستگاههاي خودپرداز در ايران بسيار بالاست، اين امر به عقيده بسياري از مسؤولان به دليل ارزش پايين پول ملي است، چرا كه بيشترين ارزش پول ملي در ايران برابر دو دلار است.
بهرامي مي گويد: هر روز اخباري را مي شنويم كه خودپردازها خراب هستند اين مسأله نشان مي دهد كه در اولين گام بانكداري الكترونيك با مشكلات جدي ناشي از يك چرخه معيوب مواجه هستيم.
وي توضيح مي دهد: اگر پول پلاستيكي در ايران جا بيفتد ديگر نيازي نيست كه مردم براي مايحتاج روزانه خود مرتب به خودپردازها مراجعه كنند، متأسفانه با همه تلاشها شاهد هستيم كه در استفاده از كارتهاي اعتباري نسبت به بسياري از كشورها بسيار عقب هستيم.
وي ادامه مي دهد: به دليل مشكلات موجود شاهد اتلاف وقت وسيع مردم در بانكها و استفاده گسترده از اسكناس در معاملات هستيم.
دكتر داوود دانش جعفري، وزير امور اقتصادي و دارايي هم در اين زمينه گفته است: هرچه اسكناسهاي قرار گرفته در دستگاههاي خودپرداز ريزتر باشد ميزان گنجايش دستگاه براي پرداخت پول به مشتريان كمتر خواهد بود.
وي درباره حل مشكل خودپردازها و شبكه شتاب اظهار كرد: شبكه شتاب اقدام بسيار مؤثر و مناسبي بود كه در سيستم بانكي كشور صورت گرفت و موجب شد تا مبادلات بين بانكها عملاً افزايش يابد، اما در حال حاضر مشكلات متنوعي در شبكه شتاب وجود دارد كه بخشي از آن به درشت نبودن اسكناسها برمي گردد.
دانش جعفري، بخش ديگري از مشكلات خودپردازها را كمبود منابع در دستگاهها دانست و گفت: در برخي موارد پول دستگاه تمام مي شود و بايد به سرعت جايگزين شود به خصوص در ايام تعطيل و يا در مناطق تجاري عمدتاً به اين مشكل بر مي خوريم بنابراين سعي شده كه براي رفع اين مشكل اقدام شود.
وزير امور اقتصادي و دارايي تصريح كرد: خوشبختانه اخيراً هر يك از بانكها ناظراني را براي سر زدن و بازديد از خودپردازها معين كرده اند تا در صورتي كه خودپردازي منابع مالي نداشت سريعاً به مركزيت بانك اطلاع داده و نقص موجود اصلاح شود.

10ميليون تراكنش
تعطيلات نوروزي بزودي از راه مي رسند، مسافرتها آغاز مي شود و تلف شدن وقت براي پيدا كردن دستگاه خودپردازي براي دريافت چند هزار تومان ناقابل كابوسي است كه از هم اكنون دارندگان كارت بانكها را به هراس انداخته است. آيا بهتر نيست مثل چند ده سال پيش مردم براي خود كيسه اي محكم بدوزند و با قرار دادن پولهايشان در آن و بستن به كمر ديگر غم بانكداري الكترونيك را نخورند؟
مسؤولان بانكي با تبليغات زياد مشتريان را دعوت مي كنند كه كارت بانك بخرند اما زمينه راحتي مشتريان را مهيا نمي سازند و در اين مورد تعداد زيادي از مشتريان از داشتن كارت بانك اظهار نارضايتي كرده و مي گويند كه همواره براي برداشت پول از خودپردازها نگرانند و انتظار، اشكشان را در مي آورد.
از سوي ديگر بر اساس پژوهشهاي انجام شده در حالي كه نسبت استاندارد كارت پرداخت به دستگاه خودپرداز براي خدمات رساني مطلوب حدود دو هزار عدد است، هم اكنون در مقابل چهار هزار دستگاه خودپرداز 12 ميليون كارت از سوي سيستم بانكي كشور صادر شده است، يعني به ازاي هر خودپرداز سه هزار كارت وجود دارد، پس اين ميزان نارضايتي عادي به نظر مي رسد.
در اين باره، مديركل اداره نظامهاي پرداخت بانك مركزي ضمن تشريح تدابير ويژه اتخاذ شده براي افزايش كاركرد دستگاههاي خودپرداز، توصيه مي كند كه مردم به جاي دريافت و ارايه اسكناس در هنگام خريد از پايانه هاي فروش يا پرداخت الكترونيك استفاده كنند.
مهران شريفي اظهار داشت: كارهايي كه در حال حاضر خودپردازها انجام مي دهند پرداخت اسكناس و ارايه موجودي حساب است و برخي از بانكها نيز اقدام به نقل و انتقال وجه در شبكه خود مي كنند.
وي انجام پرداختهاي بانكي را نيز مستلزم راه اندازي سيستم "آر.تي.جي.اس" دانست كه در نيمه دوم سال 85 راه اندازي خواهد شد.
مديركل اداره نظامهاي پرداخت بانك مركزي افزود: در حالي كه در حال حاضر سيستم بانكي داراي 4 هزار دستگاه خودپرداز است، بيش از 57 هزار دستگاه پايانه فروش در فروشگاههاي كشور نصب شده و روند استقبال صاحبان مشاغل نشان مي دهد تعداد اين دستگاهها تا پايان سال به بيش از صد هزار دستگاه برسد.
شريفي در پاسخ به اين پرسش كه براي نظارت بيشتر بر سيستم خودپرداز بانكها به منظور افزايش كارآمدي چه اقدامي را انجام داده اند، گفت: راه اندازي مركز شتاب در سيستم بانكي گام بسيار مثبتي بود، بر اساس آمارهاي مركز شتاب ماهانه بيش از ده ميليون تراكنش (انجام عمليات از طريق خودپرداز) صورت مي پذيرد و اين نشان مي دهد مردم از خدمات شتاب استقبال كرده اند.
وي گفت: در عين حال مشكلي كه در اين زمينه وجود دارد مربوط به دستگاههاي خودپرداز است. خودپردازها با اين هدف راه اندازي شده اند كه 24 ساعت در شبانه روز به ارايه سرويس بپردازند.
شريفي خاطرنشان كرد: اما شاهديم كه اين اتفاق نمي افتد و در زمانهايي بنا به علل مختلف اين دستگاهها به ارايه خدمات نمي پردازند.
وي در خصوص اين دلايل اظهار داشت: گاهي دستگاه دچار مشكل فني است، پول گذاري نشده و يا كاغذ ژورنال دستگاه تمام شده است.
شريفي تأكيد كرد: اينها ضعف و نارسايي مركز شتاب نيست، مركز شتاب تنها پل ارتباطي بين شبكه بانكها است و مسؤوليت پول گذاري در خودپرداز و رفع ساير مشكلات را برعهده ندارد، بلكه انجام اين امور بر عهده بانك صاحب شبكه "اي.تي.ام" است.
اين مسؤول بانك مركزي افزود: اما عموم ايراد خودپرداز را ناشي از ايراد مركز شتاب تلقي مي كنند.
شريفي در عين حال گفت: بانك مركزي مسؤوليت نظارت بر عملكرد خودپردازها را عهده دار است و برنامه هايي در دست انجام داريم كه اين نظارت را قويتر اعمال كنيم و اميدواريم ظرف دو سه ماه آينده بتوانيم با مذاكرات، مكاتبات و جلساتي كه با مديركل عامل بانكها خواهيم داشت عملكرد خودپردازها را ارتقا ببخشيم.
وي خاطرنشان كرد: بر اساس استانداردهايي كه بانك مركزي براي بانكها تعريف كرده بايد به ازاي هر 2هزار كارت يك دستگاه خودپرداز وجود داشته باشد كه بر اين اساس ما نيازمند 6هزار خودپرداز هستيم.

خبري كه فراموش شد؟
نيمه دوم سال گذشته نماينده ويژه رئيس جمهور (وقت) در فناوري اطلاعات مهمترين اقدام عرصه فناوري اطلاعات را در سال83، تحقق خدمات پول الكترونيك در به كارگيري خدمات كارت پول عنوان كرد.
وي استفاده از كارت پول در بخشهاي تجاري و اقتصادي را از مهمترين اهداف شوراي عالي اطلاع رساني در سال83 برشمرد.
نصرا... جهانگرد، دبير شوراي عالي اطلاع رساني افزود: در جلسه اي با حضور رئيس جمهور، توافق شد تا پايان امسال- سال83- مقدمات ارايه خدمات انواع كارت پول در كشور فراهم شود.
وي تصريح كرد: كميته كاري با حضور مسؤولان بانكي و زير نظر وزير دارايي، پيگيري كارها را بر عهده دارند و تاكنون استاندارد انواع كارتها، استاندارد انواع ماشينهاي ATMو استانداردها و ضوابط مربوط به مشاركت بخش خصوصي در اين عمليات از طرف بانك مركزي تهيه و ابلاغ شده است.
وي از برطرف شدن قسمت عمده اي از نيازهاي مخابراتي براي اجراي اين طرح خبر داد و تأكيد كرد: تا پايان امسال و اوايل سال آينده در تمام مراكز خريد دستگاههاي عمومي دستگاههاي خريد با كارت پول نصب مي شود و همه بانكها كارت هوشمند در اختيار مردم قرار مي دهند.
اما بررسيها نشان مي دهد با گذشت بيش از يك سال از اعلام اين خبر؛ چندان اين مهم تحقق نيافته است.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------