----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
انرژي هسته اي ؛ فراسوي جنگ و صلح

٭ جبار رحماني
مسأله دستيابي ايران به انرژي صلح آميز هسته اي، منازعات بسياري را در نظام بين المللي برانگيخته است. طرفين اصلي اين منازعه از يك سو ايران به عنوان مدعي دستيابي به انرژي هسته اي و از سوي ديگر آمريكا به عنوان مخالف اصلي آن هستند. استدلالهاي طرفين اين منازعه را مي توان در دو مفهوم كلي صلح طلبي و جنگ طلبي خلاصه كرد.
ايران مدعي است كه انرژي هسته اي را در راستاي اهداف صلح طلبانه و انساني و مسالمت آميز مورد استفاده قرار خواهد داد و آمريكا نيز ايران را كشوري مي داند كه فارغ از قواعد بازي جهاني و با طبعي سركش و ناآرام به دنبال جنگ افروزي و خشونت طلبي در منطقه است. از منظر مخالفان اين مسأله، دستيابي ايران به انرژي هسته اي براي صلح خاورميانه و نظام بين المللي خطر آفرين است و مي تواند چالشهاي سياسي و نظامي بسياري را در منطقه و جهان ايجاد كند. اين استدلالهاي طرفين از دو منظر قابل واكاوي و تحليل است: اول از منظر صبغه تاريخي- تمدني طرفين منازعه و جنگ طلبي و صلح طلبي آنها در طي تاريخ و حضور تمدني- سياسي آنها در نظام جهاني، و دوم از منظر شرايط امروزي نظام بين المللي و اقتضائات ژئوپلتيك ايران در خاورميانه و جهان.
از منظر اول، يعني وجه تاريخي- تمدني، ايران كشوري است كه اولين امپراتوري چند مليتي را با عالي ترين نظام حقوقي آن زمان و مبتني بر تكثرگرايي فرهنگي- قومي بنا كرده است. تمدن ايراني تجربه اي از خشونت طلبي و ملت كشي و قوم كشي را در طي تاريخش به جاي نگذاشته است. در كل روح ايراني، آرام و صلح طلب بوده است و تجربه ملل جهان (حتي يهوديان) از تمدن ايراني در طي تاريخ، نسبت به ساير امپراتوريها كه رسالت اصلي شان حذف ساير تمدنها بود، در كل تجربه اي آرام تر و انساني تر بوده است. روح ايراني، روحي تكثرگرا و ديگري طلب بوده كه خصيصه اصلي اين روح ايراني در پذيرش، جذب و سرانجام سنتز جديد از ساير فرهنگها بوده و هيچ گاه به دنبال حذف نظامي و خشونت گرايانه ساير نظامهاي سياسي و فرهنگي نبوده است.
اما امروزه تمدن غربي و نماينده اصلي آن يعني آمريكا، در استدلالهايش، خويشتن را منادي صلح و دوستي و آرامش طلبي مي داند، تمدن غربي كه به تعبير برنارد لوئيس توحشي را كه در طي تاريخ داشته، چهره مغولها، هونها و ... را سفيد كرده است، امروزه ديگران را به خشونت طلبي متهم مي كند. آمريكا به عنوان طرف اصلي اين منازعه و مدعي صلح طلبي تمدني است كه بر مبناي حذف و سركوب تمدنهاي بومي آمريكا و در وهله بعد سركوب و استثمار ساير تمدنها و ملل بنا شده است. به عبارت ديگر، در اين منازعه بين المللي بر سر دستيابي ايران به انرژي هسته اي با دو طيف استدلالي صلح طلبي و جنگ طلبي، در طرفين اصلي اين قضيه، ايران از منظر تاريخي و تمدني و فرهنگي مستندات بسياري را براي ادعاي امروزش دارد و آمريكا، بر خلاف ادعاهايش، تاريخ تاريك و ناعادلانه اي را نسبت به ساير كشورها و تمدنها داشته است. مدعاي امروز ايران صبغه اي تاريخي و فرهنگي دارد و اتهام اصلي ايران يعني جنگ طلبي و خشونت طلبي و... ، با روح ايراني ناسازگاري عميقي دارد.
اما از وجه دوم، يعني مقتضيات امروز منطقه از منظر سياسي و اقتصادي، شايد دستيابي ايران به انرژي هسته اي يك ضرورت امنيتي، سياسي و اقتصادي باشد. مسأله انرژيهاي جايگزين سوختهاي فسيلي در آينده نزديك، مسأله اصلي تمام نظامهاي اقتصادي است كه همه بايد به فكر آن باشند. از سوي ديگر، حضور اسرائيل در منطقه، هر چند از نظر غرب يك امر مشروع و قانوني است، اما از منظر اهل منطقه خاورميانه يك "غده سرطاني" است. غده اي كه هم مخل نظم و امنيت است و هم تهديدي دائمي براي كشورهاي منطقه.
طرح خاورميانه بزرگ كه در پس شعارهاي دموكراتيك و انسان دوستانه طراحي شده، چيزي جز چشم طمع آمريكا به منابع اين منطقه و استثمار پنهان آن براي خودش نيست. به عبارت ديگر، خاورميانه به عنوان يك منطقه سرشار از منافع براي غرب است كه هر گونه ادعاي استقلال و خود مختاري سياسي در اين منطقه و ايجاد ناآرامي در آن (از ديد غربي ها)، اين منافع را دچار چالش مي كند. لذا غرب به هر دستاويزي، هم مي خواهد منطقه را در اختيار داشته باشد و هم اينكه هر گونه ادعاي استقلال و اقتدار بومي را نوعي خطر دانسته و آن را سركوب مي كند. در شرايط فعلي خاورميانه، ايران نيز تنها كشوري است كه مي تواند اين ادعا را داشته باشد و بخشي از اين ادعا نيز در مسأله انرژي هسته اي است.
امروزه، هر چند همه سركوبهاي غرب با عناوين مشروعي مثل گسترش دموكراسي و مبارزه با تروريسم است، اما در اصل غرب درباره ايران و خاورميانه دست به خشونت طلبي پنهاني در لواي ارزشهاي جهاني زده است كه مبناي آن يك تقابل خير و شر يا صلح و جنگ است. قدرت رسانه اي غرب نيز اين تصور را هر چه بيشتر در عرصه جهاني بازسازي مي كند. اما فارغ از همه اينها و در پس منازعه رسانه اي و بازيهاي نمايشي سياسي، ايران نه براي جنگ، بلكه براي بقاي خودش در فضايي از امنيت بين المللي، به فناوري صلح آميز هسته اي احتياج دارد. به عبارت ديگر، انرژي هسته اي قبل از هر چيز مي تواند نويد صلح و آرامش براي ايران و منطقه باشد، منطقه اي كه چشم طمع آمريكا و اسرائيل و غرب بدان دوخته شده است و از سوي ديگر شايد حركت بومي و اصيلي را در خاورميانه براي رهايي از چنبره غرب بتوان ايجاد كرد كه امروز ايران منادي آن است. البته، ايران در دستيابي به انرژي هسته اي، هميشه از جنگ و خشونت براي حل اين منازعه پرهيز داشته است. از سوي ديگر، اين آمريكاست كه براي حل مسائل از ابزارهاي خشونت استفاده نموده و با رويكرد جنگ طلبانه به آن پرداخته است.
در كل مسأله انرژي هسته اي ايران فارغ از اتهامهاي بين المللي، از منظر شرايط ژئوپلتيك ايران در نظام جهاني و خاورميانه و همچنين از منظر ريشه هاي تاريخي عملكرد ايران در نظام بين المللي، امري صلح طلبانه و آرامش خواهانه است.
اثبات اين مدعا بسيار چالش برانگيز است كه عملكرد مسؤولان مربوط، آن را مشخص خواهد كرد و آينده نيز نتيجه نهايي را رقم خواهد زد. مسأله ائتلاف شرق وتلاش ايران براي به جريان انداختن آن و نقش فعال داشتن قدرتهاي شرقي در حل مسائل جهاني، همراه با جريان سفر بوش به آسيا و مواجهه منفي مردم با او، نشان داد كه بايد نظام جهاني به سمت توازن و برابري هر چه بيشتر پيش برود و غرب نيز از استراتژي جنگ طلبانه اش در قالب جنگ با محور شرارت و تروريسم دست بردارد تا شايد جهان بتواند با ديالوگ و مفاهمه به سمت صلح و توازن عادلانه برود؛ صلح و عدالتي كه با طبع روح شرقي و ايراني هماهنگي بيشتري دارد تا با طبع استثمارگرانه تمدن غربي نسبت به ساير فرهنگها و ملل. اين صبغه تاريخي صلح طلبي شرقي- ايراني مقدمه اي مناسب براي صلح جهاني است.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------