---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- سرمایه گذاری در زمینه سلامت مادر و كودك تضمین فردای كشور است
گروه اجتماعی:سازمان جهانی بهداشت، شعار امسال خود را پیرامون سلامت مادران و كودكان
انتخاب كرد و با این انتخاب بر اهمیت كلیدی و راهبردی سرمایه گذاری در این زمینه
تأكید كرد.گزارش پیش رو، با نگاهی به اهمیت رشد و ارتقای سلامت این گروه از جامعه به
عملكرد نظام سلامت كشور در جهت ارتقای شاخصهای بهداشتی و درمانی و بیان دستاوردهای
نظام جمهوری اسلامی ایران، نگاهی نیز به آینده و اهمیت سرمایه گذاری بیش از پیش در این
حوزه دارد.
مسأله چیست؟
با شعار امسال سازمان جهانی بهداشت، سال جاری میلادی زمانی بسیار مهم برای مادران،
نوزادان و كودكان جهان خواهد بود. تا چندی پیش، سلامت و ایمنی مادران به صورت كنونی
مطرح نبود. ولی امروزه بهداشت و سلامتی مادران یك اولویت ملی در بسیاری از كشورهاست.
شعار اشاره شده نیز بر همین امر دلالت دارد و بیانگر این است كه دولتها و جوامع بین
المللی باید سلامت مادران و كودكان را جزء بالاترین اولویتهای خود قرار دهند.
در این میان، تنها میانگین شاخصهای سلامتی در این دو گروه مد نظر نیست، بلكه توجه به
سلامت تك تك آنها هدف اصلی این شعار است؛ بویژه از آن جهت كه سلامتی مادران و كودكان
در جوامع با درآمد پایین و در میان فقیرترین اقشار جامعه بیشتر در معرض خطر
می باشد.آمار مرگ و میر مادران یعنی شاخصی كه نشانگر كیفیت زندگی زنان در سنین
باروری است، حاكی از تنوع و تفاوت شدید وضعیت اجتماعی، اقتصادی زنان در كشورهای
مختلف و تغییرات ناشی از آن نظیر وضعیت سواد، سطح فقر، دسترسی به خدمات بهداشتی، دسترسی
به خدمات تخصصی و ... است. اختلاف این شاخص در كشورهای توسعه یافته و در حال توسعه
قابل توجه است، به طوری كه میانگین آن در كشورهای در حال توسعه 200 در 100 هزار
موالید زنده و در كشورهای توسعه یافته 20 در 100 هزار موالید زنده است.
به همین دلیل، بارداری، تولد نوزاد و مادر شدن كه می تواند دورانی پر از شعف و شادی
برای افراد خانواده بویژه زنان باشد، متأسفانه در اكثر كشورهای در حال توسعه، با
پیشامدهای ناگواری همراه است. در این جوامع، مرگ و میر و عوارض ناشی از بارداری و زایمان در زمره اولین علتهای
مرگ و معلولیت زنان 15 تا 49 سال به شمار می آید و عامل حداقل 18 درصد بیماریهای
مربوط به این گروه سنی است كه در بین سایر مسائل بهداشتی، بیشترین تعداد را
دارد.اعداد و ارقام موجود نشان می دهد هر ساله در دنیا حدود 500 هزار زن به علت
عوارض بارداری و زایمان جان خود را از دست می دهند(در هر دقیقه یك مادر و در هر روز
هزار و 400 مادر) كه 99 درصد آنها در كشورهای در حال توسعه اتفاق می افتد. همزمان، حدود 11 میلیون كودك زیر 5 سال به علت بیماریها و عوارض قابل پیشگیری و
درمان، می میرند. فاجعه در اینجاست كه بیش از 70 درصد مرگهای مادران در اثر تنها 5
عامل خونریزی، عفونت، سقط غیر ایمن، بالا بودن فشار خون و زایمان سخت اتفاق می افتد
كه همه قابل پیشگیری است.
در ورای قضیه، علل زمینه ای مرگ و میر و ناتوانیهای مادران وجود دارد، از قبیل فقر،
بی سوادی و كم سوادی زنان، تبعیض اجتماعی، سوء تغذیه و كم خونی، خشونت علیه زنان،
حاملگی در سنین نامناسب، تعداد بارداری زیاد و با فاصله كم، ابتلای مادر به
بیماری های زمینه ای مثل دیابت، سل، قلبی، كلیوی، ایدز و ... كه خطرات حاملگی و
زایمان را افزایش می دهد.
باید توجه داشت، هر چند تعداد بی شماری از زنان زنده می مانند، ولی از معلولیتهای
متعدد و گاه طولانی مدت رنج می برند. برآورد می شود 40 درصد زنان (50 میلیون زن در
سال) در حین بارداری، زایمان یا پس از آن دچار عارضه می شوند و 15 درصد آنان با
عوارض و ناتوانی های مزمن زندگی می كنند (به ازای هر زنی كه می میرد، تقریباً 100 زن
دیگر دچار عارضه می شوند) علاوه بر مرگ و میر زنان كه به علت توجه ناكافی به نیازهای
بهداشتی درمانی آنان و مشكلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پیش می آید و خود یك بی
عدالتی آشكار در جوامع است، مرگ مادر در بقای كودك، خانواده و در نهایت توسعه و سلامت
جامعه نیز نقش تعیین كننده ای دارد (اگر مادر بمیرد، احتمال مرگ كودك تا 5 سالگی دو
تا سه برابر می شود).
برنامه های سلامت زنان فقط دوران حاملگی و زایمان را در برنمی گیرد، بلكه این
برنامه ها به مراقبتهای بهداشتی و تغذیه كافی دختران از همان اوان كودكی، تنظیم
باروری، مبارزه با بیماری های همه گیر در جامعه و در سطح وسیع تر به فراهم نمودن
امكانات آموزشی و اشتغال دختران و زنان توجه دارد. مشكلات مربوط به سلامت مادران كه
باید در برنامه های كشورها، بدان توجه شود شامل موارد زیر نیز هست:هر سال تقریباً 20
میلیون سقط غیرایمن در جهان اتفاق می افتد كه منجر به مرگ تقریباً 80 هزار مادر و
صدها هزار مورد معلولیت می شود و حدود 95 درصد از آن مربوط به كشورهای در حال توسعه
است. در این مناطق، از 8 مورد مرگ مادر، یك مورد آن به دلیل سقط جنین است. به طور
كلی، در برابر هر 7 مورد تولد، یك مورد سقط غیرایمن اتفاق می افتد.حدود یك سوم
حاملگی ها در دنیا (75 میلیون حاملگی در سال) ناخواسته است، كه می تواند در سلامت
مادر مؤثر باشد.
امروزه شاخص مرگ مادران در اثر عوارض بارداری و زایمان، یكی از مهمترین شاخصه های
توسعه در جامعه به شمار می آید و همواره كاهش آن از تعهدهای مهم كشورهاست. طی چند سال
گذشته، كشورهای جهان برنامه های عملیاتی مناسبی را برای كاهش مرگ و میر مادران،
توسعه خدمات بهداشت باروری و حفظ و ارتقای سلامت زنان بویژه در دوران بارداری و
زایمان، طراحی و اجرا كرده اند.توجه به سلامت زنان در اهداف توسعه هزاره نیز كه از
چهار سال قبل مورد تعهد جوامع بین المللی و دولتها قرار گرفته است، مد نظر بوده و
دولتها در اجلاس سال 2000 میلادی، همراه با تعهد برای مبارزه با ایدز، متعهد شده اند
كه نسبت مرگ و میر مادران و كودكان را تا سال 2015 میلادی 75 درصد نسبت به سال 1990
كاهش دهند.
منظور از اهداف توسعه هزاره، ارتقای وضعیت كیفیت زندگی و سلامت مادران و دختران از
طریق تعیین و اجرای مجموعه ای از راهكارهاست و در این راه نیاز به فراهم نمودن بهتر و
بیشتر خدمات بهداشتی مادران و اقدامهای مؤثر در جهت بهبود وضعیت زنان، مورد تأكید است.
دسترسی زنان به مراقبتهای بهداشتی و درمانی با كفایت در دوران بارداری، زایمان و پس
از آن، امكان پیشگیری بسیاری از موارد مرگ مادر و نوزاد را فراهم می سازد. ارائه
مراقبتهای ماهرانه در دوران زایمان، از اهمیت خاصی برخوردار است؛ زیرا در كشورهای در
حال توسعه درصد قابل توجهی از مرگها (61 درصد) حین و یا بلافاصله پس از زایمان اتفاق
می افتد كه حدود 70 درصد آن مربوط به 24 تا 48 ساعت اول بعد از زایمان است.
افراد ماهر مثل پزشك یا ماما، می توانند با تشخیص به موقع و درمان یا ارجاع مادر به
مراكز مجهزتر، از این مرگها و یا عوارض ناشی از مشكلات زایمانی جلوگیری كنند. علاوه بر
فراهم نمودن شرایط زایمان ایمن، ارائه مراقبتهای بهداشتی در بارداری و پس از زایمان و
انجام مداخله مناسب در فوریتها، از دیگر روشهای كاهش مرگ و میر و عوارض بارداری و
زایمان است.
وضعیت موجود سلامت مادران در كشور
بررسی شاخصهای بهداشتی در كشور ما حاكی از آن است كه توفیق برنامه ها در مقایسه با
كشورهای منطقه چشمگیر است. امروزه طبق آخرین بررسی های به عمل آمده، حدود 88 درصد
زایمانها در كل كشور در بیمارستانها و مراكز زایمانی و 90 درصد زایمانها توسط افراد
دوره دیده انجام می شود. حدود 91 درصد مادران حداقل دو بار در طی بارداری و 61 درصد
آنها یك باره در 45 روز اول پس از زایمان مراقبت می شوند. با انجام واكسیناسیون كزاز
در زنان در حین باروری، حدود 80 درصد مادران واكسن توام دریافت كرده اند.
برنامه های كشوری سلامت مادران
در حال حاضر، توجه ویژه در برنامه های كشوری مرتبط با سلامت مادران، ارتقای كیفیت
خدمات موجود در كنار حفظ كمیت خدمات و توجه به طراحی و اجرای خدمات جدید است.تلاش در
ارائه مراقبتهای مادران براساس استانداردها و پروتكلهای تهیه شده، مدیریت و نظارت بر
خدمات، پایش و ارزشیابی كیفیت خدمات، كسب نظر از ارائه دهندگان و دریافت كنندگان
خدمت، آموزش مادران و جامعه در زمینه اهمیت سلامت مادران و ارائه خدمات رایگان و
ارزان قیمت، از اقدامهایی است كه در جهت سلامت مادران در كشور انجام می شود. در ادامه
این كارها باید در مورد برقراری نظام مناسب و مستمر تأمین تجهیزات و تداركات دارویی،
تأمین وسیله نقلیه مناسب برای انتقال مادران نیازمند به مراكز درمانی مجهز، ایجاد
ارتباط صحیح بین واحدهای بهداشتی و بیمارستانها و طراحی نظام ارجاع كارآ و مناسب،
كوشش جدی به عمل آید.در حال حاضر اهم اقدامات و برنامه ها در جهت تأمین سلامت مادران
در كشور به شرح زیر است:
- ارائه خدمات و مراقبتهای بارداری و زایمان به صورت سطح بندی شده و براساس
پروتكلهای استاندارد تهیه شده.
- اجرای نظام مراقبت مرگ مادری برای شناسایی علل مرگ مادران در بارداری و دوره پس
از زایمان و طراحی مداخله مناسب به منظور جلوگیری از مرگهای مشابه
،تربیت عامل زایمان برای مناطق محروم و دور افتاده و افزایش زایمان ایمن
،برنامه ریزی برای راه اندازی بیمارستانهای دوستدار مادر
،بهبود تغذیه در همه گروههای سنی بویژه در مادران باردار و شیرده
،مبارزه با ایدز
،برنامه تنظیم خانواده
،واكسیناسیون.
یكی از برنامه های موفق در كشور، طراحی و راه اندازی نظام كشوری مراقبت مرگ مادری
است كه از سال 1380 آغاز شده است.
براساس تعهدی كه دولت جمهوری اسلامی ایران برای رسیدن به اهداف توسعه هزاره نموده،
نسبت مرگ و میر مادران تا سال 2015 میلادی باید 75 درصد نسبت به این میزان در سال
1990 كاهش یابد. براساس برآورد به عمل آمده، تا سال 1394 (2015 میلادی) این میزان در
كشور باید به حدود 20 درصد هزار موالید زنده برسد. در سال 1375، این شاخص 4/37 درصد
هزار موالید زنده بوده است.هم اكنون الگوی مرگ مادران كشور از الگوی كشورهای در حال
توسعه فاصله گرفته و به الگوی كشورهای توسعه یافته نزدیك شده است. در كشورهای در
حال توسعه، علت اصلی مرگ مادران فراهم نبودن خدمات و دسترسی نداشتن مردم به خدمات است
و كیفیت ارایه خدمات، نقش ثانویه را دارد.
تنظیم خانواده، بهبود تغذیه
برنامه تنظیم خانواده بویژه در مورد دختران نوجوان و كسانی كه بیش از 35 سال دارند،
كمك مؤثری در كاهش مرگ و میر مادران محسوب می شود. با ترویج تنظیم خانواده، می توان
به مادران كمك كرد تا در مورد زمان مناسب حاملگی و تعداد فرزندان خود تصمیم بگیرند
و از بارداریهای ناخواسته اجتناب كنند. ارائه خدمات تنظیم خانواده به شكل مطلوب و
مؤثر، مرگ و میر ناشی از سقط جنین غیر بهداشتی را نیز كاهش می دهد.
علاوه بر این، تغذیه مناسب افراد جامعه، یكی از راههای تأمین سلامت آنان است.شخصی در
كودكی و نوجوانی از تغذیه ای خوب و كافی برخوردار نباشد، در سنین بزرگسالی و اگر
سالمندی در مخاطره بیشتری از نظر سلامتی خواهد بود. در مورد زنان، مسأله پیچیده تر است. زیرا آنها مسؤولیت پرورش جنین و نوزادی را كه متعاقباًَ متولد می شود نیز بر عهده
دارند و نیازهای تغذیه ای آنان در این حالت بالاتر است. دختری كه با سوء تغذیه و كم
خونی به سن باروری می رسد و حامله می شود، به طور قطع در معرض خطر خواهد بود و این
وضعیت میلیونها زنی است كه از وضعیت مطلوب اجتماعی و اقتصادی محروم هستند.جمهوری اسلامی
ایران، تأمین، حفظ و ارتقای سلامت جامعه را تعهدی جدی و مستمر تلقی می كند. یكی از
راهكارهای اتخاذ شده در برنامه های كشوری، تجویز و تأمین مكملهای غذایی شامل اسید
فولیك، مولتی ویتامین و آهن در دوران پیش از بارداری، بارداری و پس از زایمان برای
گروه هدف برنامه سلامت مادران است. این داروها در واحدهای بهداشتی درمانی به صورت
رایگان در اختیار مادران قرار داده می شود.
باید توجه داشت، وضعیت سلامتی درجهان در حال گذر اپیدمیولوژیك، تغذیه ای و جمعیتی است
و بیماریهای غیر واگیر همچون بیماریهای قلبی عروقی و دیابت به سرعت در سراسر جهان در
حال افزایش است. به گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال 2001 حدود 60 درصد از 5/56 میلیون مرگ در
سراسر جهان به علت بیماریهای غیر واگیر رخ داده است. بار ناشی از این بیماریها در
حال حاضر 46 درصد می باشد و پیش بینی می شود تا سال 2020 به 57 درصد افزایش یابد.
بیماریهای غیر واگیر كه قبلاً معضل كشورهای توسعه یافته بود، اكنون در اغلب كشورهای
در حال توسعه نیز شایع است. بیشتر این بیماری ها ناشی از رفتارهای نادرست و غیر
بهداشتی افراد مثل رفتارهای غلط تغذیه ای است و می تواند در بارداری و زایمان تشدید
شده و عواقب ناگواری به بار آورد.
و اما HIV.
امروزه یكی دیگر از بیماریهای روزافزون و تهدیدهای جدی برای زنان و كودكان،IDS / HIV
است. كمتر از سه دهه از شناخت این بیماری می گذرد و در این مدت كوتاه، نزدیك به 30
میلیون نفر در اثر این بیماری جان باخته اند و در حال حاضر 40 میلیون نفر با این
آلودگی زندگی می كنند. زنان و دختران نیمی از این جمعیت هستند و ابتلا آنها نه تنها
سلامت خودشان را به مخاطره می اندازد، بلكه باعث افزایش خطر انتقال عفونت HIV از مادر
به نوزاد نیز می شود.
سلامت كودكان
مسأله بقا و سلامت كودكان، علاوه بر اهمیت آن به عنوان حقوق فردی، محور حل بسیاری از
چالشهای اقتصادی، اجتماعی توسعه است. وقتی كودكان بیمار شده یا می میرند،
خانواده ها، جوامع و كشور آنها نیز متأثر شده و صدمه می بینند. بهبود وضعیت بقا و
سلامت كودكان، نه تنها باعث ارتقای سطح سلامت جوامع می شود، بلكه موجب كاهش فقر و
نابرابری نیز خواهد شد.كودكان، ارزشمندترین دارایی بشریت و سرمایه های هر كشور محسوب
می شوند. برخورداری كودكان از شرایطی كه بتوانند در تمام مراحل زندگی توان بالقوه
خود را به فعل تبدیل نمایند، حق آنان و لازمه توسعه پایدار است. بی تردید، سلامت جوامع
ارتباط مستقیم با سلامت و بقای كودكان دارد. كودكان بی شماری در جهان، در اثر وضعیت
بد بهداشتی، فقر غذایی و مراقبتهای بهداشتی نامناسب می میرند و یا از عوارض آنها رنج
می برند.بیش از 189 كشور در مورد قطعنامه هزاره و پیگیری اهداف توسعه هزاره متعهد
شده اند. اهداف توسعه هزاره موید اهمیت كودكان سالم در توسعه اجتماعی اقتصادی است،
این اهداف همچنین نشان دهنده لزوم فعالیتهای همزمان در زمینه های مختلف به منظور نیل
به نتایج مورد انتظار است و از اهداف توسعه هزاره، كاهش مرگ و میر كودكان زیر 5 سال
تا سال 2015 به میزان دو سوم میزان سال 2000 می باشد. در هر روز 30 هزار كودك زیر 5
سال در جهان بر اثر بیماری های قابل پیشگیری و درمان پذیر از جمله عفونتهای حاد
تنفسی، اسهال، سرخك، مالاریا و یا تركیبی از آنها جان خود را از دست می دهند. تقریباً
تمامی این مرگها در كشورهای با درآمد پایین یا متوسط و در بین فقیرترین افراد در این
كشورها روی می دهد. با استفاده از دانش موجود و ابزارهای در دسترس می توان از بسیاری
از این مرگها پیشگیری كرد. تغذیه با شیر مادر به تنهایی سالیانه 7 میلیون كودك زیر
یك سال را از مرگ نجات می دهد و احتمال مرگ به دلیل عفونت حاد تنفسی را تا 4 برابر و
احتمال مرگ به واسطه بیماریهای اسهالی را تا 25 برابر كاهش می دهد.
در كشور ما سالیانه حدود 20هزار نوزاد در كشور قبل از رسیدن به سن یك ماهگی فوت
می كنند و مرگهای پیرامون تولد و نوزادی، سومین عامل شایع از دست رفتن سالهای عمر (
در تمام سنین) در كشور هستند.
مرگ نوزادان در كشور ما حدود 70 درصد مرگ شیرخواران كمتر از یك سال را تشكیل می دهد. 84 درصد مرگ نوزادان در هفته اول اتفاق می افتد كه از این میزان، 50 درصد در 24
ساعت اول می باشد، لذا انجام اقدامهای لازم در حین زایمان و 24 ساعت اول پس از زایمان
در بیمارستانها، نقش مهمی در كاهش مرگ نوزاد دارند.
از نظر الگوی مرگ نوزاد در كشور، شایعترین علل مرگ شامل نارسی، صدمات زایمانی، كم
وزنی، ناهنجاریهای مادرزادی، عفونتها و آسفكسی است. الگوی مرگ در كشور ما نه شبیه
كشورهای توسعه یافته است و نه شبیه كشورهای در حال توسعه و لذا در یك گذر
اپیدمیولوژیك هستیم.میزان مرگ كودكان زیر پنج سال از 93 در سال 1353 به 6/28 در سال
79 رسیده است. نسبت مرگ زیر پنج سال به موالید همان سال (هزار تولد زنده) از 135 در
سال 1353 به 36 در سال 1379 رسیده است و هم میزان مرگ زیر 5 سال و هم نسبت مرگهای
زیر 5 سال به سایر مرگها كاهش یافته است.اما سوء تغذیه كودكان هنوز سالیانه 5/5
میلیارد دلار به كشور ضرر می زند و زیان ناشی از كم خونی و فقر آهن در كشور، 575
میلیون دلار برآورد شده است. برنامه گسترده ایمن سازی در سال 1363 با انجام
واكسیناسیون علیه بیماریهای دیفتری، كزاز، سیاه سرفه، سرخك، فلج اطفال و سل آغاز شد. در سال 1372 نیز برنامه واكسیناسیون هپاتیت ب در برنامه گسترش ایمن سازی ادغام
گردید. برنامه گسترش ایمن سازی در طول دو دهه از آغاز برنامه، توانسته موارد
بیماریهای مذكور را از طریق ایمن سازی جاری كودكان از بدو تولد، ایمن سازی تكمیلی
برای هر یك از واكسنها با توجه به اهداف تعیین شده و مراقبت را كاهش و جمهوری اسلامی
ایران را در جایگاه والایی از نظر بهداشتی قرار داده است. بیست سال ایمن سازی در
ایران، دستاوردهایی از جمله:ریشه كنی فلج اطفال، حذف كزاز نوزادی، مهار و حذف سرخك و
مهار دیفتری و سیاه سرفه را در بر داشته است.پوشش ایمن سازی فلج اطفال نوبت سوم، در
آغاز برنامه 34 درصد و در سال 1382 برابر با 99 درصد می باشد. موارد بیماری در آغاز
برنامه در سال 1372، 87 مورد بود كه با اجرای راهكار ریشه كنی فلج اطفال در سال
1380، موارد فلج اطفال به صفر رسید و ما نیز به عنوان یكی از كشورهای "عاری از فلج
اطفال" محسوب می شویم. در حال حاضر، در دنیا تنها 4 كشور دارای موارد پولیو هستند و
با توجه به اقدامهای در حال اجرا در جهان و ایران، در آینده ای نزدیك شاهد جشن
ریشه كنی این بیماری در تمامی جهان خواهیم بود. همچنین، با استفاده از واكسیناسیون
كزاز در سنین باروری و انجام زایمان تمیز توسط ماماهای دوره دیده در شبكه های گسترده
بهداشت و درمان كشور، از سال 1374 بیماری كزاز نوزادی در كشور حذف شده است؛ یعنی به
هدف كمتر از یك مورد به ازای هر هزار تولد زنده در هر شهرستان دست یافته است. در
شروع برنامه، 209 مورد كزاز نوزادی و دو مورد در سال 1382 گزارش شده است.در جهت
كنترل بیماری سرخك نیز با انجام واكسیناسیون و دستیابی به پوشش بالای 90 درصد در هر
شهرستان و كاهش میزان بروز و مرگ و میر ناشی از سرخك، به اهداف كنترل و مهار بیماری
سرخك دست یافته ایم. در سال 1382 نیز با انجام واكسیناسیون سراسری سرخك،سرخجه، در
جهت حذف بیماری یعنی حذف ویروس بومی سرخك و سندرم مادرزادی سرخجه، گام بزرگی
برداشته ایم.
با اجرای برنامه گسترش ایمن سازی و دستیابی به پوشش بالای 90 درصد در هر شهرستان،
بیماریهای دیفتری و سیاه سرفه نیز كنترل شده است؛ یعنی موارد آن در كشور كاهش یافته و
به صورت تك گیر در كشور وجود دارد.
همچنین، به منظور پیشگیری از تولد جدید بیماری تالاسمی، طرح غربالگری داوطلبان ازدواج
از سال 1376 در سراسر كشور به اجرا در آمده است و تاكنون بیش از 18 هزار زوج ناقل
شناسایی گردیده اند و با انجام مشاوره ویژه، زوجین ناقل شناسایی شده و در برنامه
غربالگری هنگام ازدواج و استفاده از خدمات تشخیص قبل از تولد، از تولد 10 هزار
بیمار تاكنون جلوگیری شده است. بنابراین، تاكنون 91 میلیون دلار صرفه جویی مالی این
برنامه بوده است.
در سال 1371، تدوین طرح كشوری پیشگیری از تالاسمی بتا در اداره كل مبارزه با
بیماریهای غیرواگیر انجام شد. از اواخر سال 1375، اجرای برنامه در پیشگیری از تالاسمی
در سطح كشوری گسترش یافت و در سال 1376 نیاز به تشخیص پیش از تولد آن هم به دلیل
گسترش برنامه و عدم انصراف ازدواج و اصرار به ازدواج زوجین و علاقه به بچه دار شدن،
این امكان را فراهم ساخت كه مشاوره غیرمستقیم و استاندارد انجام گیرد. استفاده از
خدمات پیش از تولد نیز موجب كاهش بروز شده و با مراجعه به آزمایشگاهها امكان بررسی
و كنترل بروز در نظام مراقبت بیماری، بیش از پیش فراهم شده است.
در سال 1380، با برنامه پیشگیری، فرصت غربالگری و مراقبت اپیدمیولوژیك خانواده هایی
كه دارای فرزند تالاسمی هستند فراهم شد.
این خانواده ها برای داشتن فرزندان سالم به مراكز تشخیص قبل از تولد ارجاع می شوند. از سال 1382، در استانهای پرشیوع غربالگری و مراقبت زوجینی كه پس از سال 1376 ازدواج
كرده اند و قصد حاملگی داشته و فرزند سالم دارند بررسی می شوند تا چنانچه زوج ناقل
باشند، مورد مشاوره قرار گیرند و از بروز فرزند مبتلا در خانواده پیشگیری شود.
تغذیه با شیر مادر
طی مطالعات متعدد، نقش تغذیه با شیر مادر در پیشگیری از ابتلا و مرگ و میر كودكان،
ارتقای سطح سلامت و تأمین رشد و تكامل مطلوب آنان در سطح جهان نشان داده شده و شیر
مادر به عنوان ماده غذایی بی نظیر و بدون جانشین، شناخته شده است. شیر مادر حاوی
تمام مواد مغذی و انرژی مورد نیاز كودك برای رشد و تكامل مطلوب و عوامل ضدعفونت است.
اسهال این كودكان كمتر و خفیف تر، كوتاهتر؛ نیاز به دارو و بستری شدن كمتر؛ سوء تغذیه و
عوارض اسهالی و اختلالهای آب و املاح كمتر و نیاز به ORS نیز كمتر است.شیر مادر، احتمال
ابتلا كودكان به آسم و آلرژی و احتمال عفونت ادراری كودكان را تا 5 برابر و احتمال
سرطانهای كودكان را تا 7 برابر كاهش می دهد. احتمال ابتلا به دیابت جوانان، بیماری
سیلیاك، MS، بیماری كرون، كولیك اولسرو، عفونت حاد و مزمن گوش و بسیاری از
بیماریهای دیگر را كاهش می دهد.به علاوه، تكامل بینایی، تكلم و راه افتادن آنان خیلی
سریعتر از سایر كودكان است. شیر مادر در سلامت مادران نیز از طریق كاهش ابتلا به سرطان
پستان و تخمدان، كاهش خونریزی بعد از زایمان، كم خونی و پیشگیری از بارداری مؤثر
است. تغذیه با شیر مادر از نظر اقتصادی نیز برای خانواده و جامعه مقرون به صرفه
است.
توجه به تغذیه كودك از زمان جنینی و در سالهای اول زندگی، اهمیت ویژه ای دارد. در
هفته سوم بارداری، هر دقیقه دویست و پنجاه هزار سلول مغزی تكثیر می یابد. یك نوزاد
سالم با وزن سه و نیم كیلو، موقع تولد دو میلیارد سلول دارد ولی تعداد سلولهای عصبی
او صد میلیارد است؛ یعنی بیشتر سیستم عصبی وی در دوران جنینی ساخته می شود و سپس در
سالهای اول كودكی تكمیل می شود نیاز یك نوزاد 5 ماهه با توجه به وزن نسبت به یك
انسان بالغ، به طور تعجب آوری بالاتر است. كودك در دوران رشد نیاز بالایی به انواع
ویتامین ها، املاح و مواد مغذی دارد. به طور مثال، نیاز یك شیرخوار به آهن در واحد
وزن، 6 برابر بیشتر از یك فرد بالغ است.هرگونه كمبود غذایی در این دوران، اثرهای
جبران ناپذیری به دنبال خواهد داشت؛ به طوری كه ابتلای شیرخوار به كم خونی ناشی از
كمبود آهن 9 امتیاز، تولد نوزاد با وزن كم 5 امتیاز و محروم بودن از شیر مادر 8
امتیاز ضریب هوشی را كم می كند. شیر مادر بهترین غذا برای رشد كودك می باشد. به طور
كلی، توصیه می شود تمام كودكان از ابتدای تولد تا 6 ماهگی فقط از شیر مادر استفاده
كنند، زیرا امكان ابتلا به بیماری و خطر آلرژی كاهش می یابد. به علاوه، با توجه به
رشد فزاینده كودك، تمام نیازهای غذایی او با شیر مادر تأمین خواهد شد. به طور كلی،
توصیه می گردد به الگوهای غذایی كودك از همان آغاز تولد دقت كافی شود، زیرا الگوهای
غذایی در همین دوران شكل می گیرند.
به لحاظ مزایای بی نظیر شیر مادر، اولین گامهای برنامه در سال 1365 برداشته شد و از
سال 1370 همزمان با نهضت جهانی ترویج تغذیه با شیر مادر، برای اجرا در كشور مدون
گردید. براساس یافته های DHS، تداوم تغذیه با شیر مادر باید تا 12 ماهگی در شهر 89
درصد و در روستا 93 درصد، باشد. این تداوم تا 24 ماهگی ضعیف شده، به طوری كه در شهر
به 34 درصد و در روستا به 46 درصد و در مجموع به 38 درصد می رسد.
آنچه امروز پس از گذشت 13 سال از شروع برنامه شیر مادر مطرح است، گسترش، تقویت، و
تداوم برنامه و حفظ دستاوردهاست كه حاصل تلاش همه كاركنان بهداشتی درمانی در گوشه و
كنار كشور است.هزینه شیر مصنوعی برای كشور 100 میلیون دلار بوده است كه با ترویج
تغذیه با شیر مادر، به 15 میلیون دلار رسیده است.همه این دستاوردها، نتیجه عملكرد
دولتهای متفاوت در فضای حاكمیتی جمهوری اسلامی ایران است كه باعث شده وضعیت سلامت مادر
و كودك در كشور ما از همه كشورهای منطقه و اغلب كشورهای در حال گذار فاصله بگیرد. نكته مهم این است كه مسؤولان و مردم با درك اهمیت سرمایه گذاری در این بخش به عنوان
عامل حفظ آینده سلامت كشور، سعی در رسیدن به مرزهای اعلام شده استانداردهای جهانی
كنند تا از این طریق سلامت آینده كشور تضمین گردد.
در این راه، ارتقای آموزشی و بهداشتی دختران جوان باید به عنوان راهكاری در جهت تضمین
سلامت مادران آینده و كودكان نسل فردا، بیش از پیش مورد اهمیت قرار گیرد و وزارت
بهداشت درمان و آموزش پزشكی، به همراهی وزارت آموزش و پرورش در جهت توانمند سازی سلامتی
و آموزشی این قشر، فعالیت گسترده تری را آغاز كنند و به انجام برسانند.
سرمایه گذاری در زمینه سلامت مادر و كودك تضمین فردای كشور است
