---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- كتاب سال دفاع مقدس و سكوهاي خالي ؛ در جستجوي دغدغه هايي ديگر
٭ محمدرضا شالبافان هنر و ادبيات ـ 24 آبان ماه، نهمين دوره جايزه كتاب سال دفاع مقدس برگزار شد. از نكات قابل تأمل اين دوره، خلأهاي موجود در رتبه هاي عناوين ادبي شركت كننده بود. به طور مثال،هيأت داوران در بخش شعر، كسي را شايسته احراز رتبه اول و سوم و تقدير ندانست و تنها يك اثر را حايز رتبه دوم اعلام كرد. اين در حالي بود كه مثلاً در بخش خاطرات، شاهد پر شدن تمام رتبه ها حتي به صورت
مشترك بوديم. با توجه به فرا رسيدن هفته بسيج و ضرورت ارزيابي دقيق تر از وضعيت امروز ادبيات دفاع مقدس و به بهانه برگزاري نهمين دوره كتاب سال دفاع مقدس با طرح يك سؤال به سراغ شاعران و نويسندگان نام آشناي ادبيات دفاع مقدس رفتيم و از آنها پرسيديم: آيا اين ارزيابي توسط هيأت داوران، نشانه افت و افول شعر و ادبيات دفاع مقدس است؟ اگر اين چنين است، چه بايد كرد؟ و چه مي توان كرد؟
ادبيات و هنر، آيينه زمانه است سعيد بيابانكي- شاعر:
طبيعي است كه وقتي مضمون چيزي كمرنگ شود و حضور ظاهري در زندگي نداشته باشد، شعر هم نمي تواند از آن تأثير بپذيرد. در زمان جنگ، مفهوم دفاع مقدس در بين تمام اقشار جامعه- از دانشجو گرفته تا استاد و شاعر و كارگر و ... - وجود داشت و طبيعي بود كه اين مفاهيم به گونه اي خودكار مضمون ساز بودند. طبيعي است وقتي اين دوران تمام شود آن تأثيرگذاري و مضمون سازي هم كمرنگتر مي شود. اين مسأله در مورد شعر نيز به گونه اي مشخص تر ديده مي شود. شعر هميشه از محيط اطراف خود تأثير مستقيم مي گيرد و اين تأثيرپذيري بسيار فوري و آني است. و شعر همين تأثيرات را به مخاطب خود منتقل مي كند. در هنرهاي ديگر هم همين موضوع صادق است. سينما هم همين گونه است. در سينما هم امروز نوع نگاه به مفاهيم دفاع مقدس عوض شده است. پس طبيعي است كه هنر امروز از التهاب و سرعت انتقال هنر در دوران دفاع مقدس فاصله گرفته و ما بايد به دنبال نگاه تازه تر و عميق تري باشيم.
نگاه دوآليستي حميدرضا شكارسري-عضو هيأت داوران كتاب سال دفاع مقدس:
انتخاب نشدن رتبه هاي اول تا سوم در جايزه كتاب سال دفاع مقدس، نشانه افت شعر دفاع مقدس نيست. بلكه ما اين افت را بيشتر در ميزان توجه شاعران به اين مقوله مي بينيم. شايد بتوان گفت شاعران جدي و قوي سالهاي اخير، كم كم دارند توجهشان را از اين موضوع به موضوعات ديگر معطوف مي كنند. به نظر مي رسد شاعراني كه جدي هستند و شاعران خوب روزگار ما، ديد تاريخي شان را از دست داده اند، به اين دليل كه گمان مي كنند اين موضوع، زمانش گذشته است در حالي كه به نظر مي رسد حالا كه ما از واقعه دفاع مقدس فاصله گرفته ايم، مي توانيم تمام جزييات آن را بررسي كنيم. مي توانيم به تمام زواياي كشف نشده اش بپردازيم و لحظات ناب آن را در شعرهايمان منعكس كنيم. به نظر مي رسد مشكل را نه در شعر بلكه بايد در شاعراني كه به سمت اين موضوع مي آيند، جستجو كنيم. به نظر مي رسد آنها از دقايق تكنيكي شعر امروز غافل هستند و با همان فرمهاي از پيش تعيين شده به سراغ موضوع دفاع مقدس مي روند. مشكل را بايد در كار شاعراني كه در طي ساليان اخير به سمت شعر دفاع مقدس رفته اند، در حيطه فرم جستجو كرد. آنها هنوز نتوانسته اند از زواياي جديد و در نتيجه با فرمهاي جديد به موضوع دفاع مقدس نگاه كنند و همچنان درگير كليشه ها هستند. ما همچنان در شعر دفاع مقدس از وجود يك نگاه دو آليستي رنج مي بريم. به همين دليل از بيان ناگفته ها و برخي واقعيتهاي تلخ، باز مي مانيم. نگاه ما يك نگاه تكراري شده و نگاه تكراري، فرم تكراري را بر آثار هنري تحميل مي كند. بنابراين طبيعي است كه در جشنواره هاي مربوطه برنده نداشته باشيم. به نظر مي رسد براي حل اين مسأله بايد هنرمند و شاعر را تنها بگذاريم. منظور من از تنها گذاشتن شاعر اين نيست كه دست از حمايتهاي مادي نسبت به او و آثارش برداريم، بلكه بايد از تحميل نگاه و زاويه نگاه به شاعر خودداري كنيم. او را در آفرينش اثر، آزاد بگذاريم تا به خلق لحظاتي در شعر دفاع مقدس بپردازد كه پيش از او كسي به آن دست نيافته يا جرأت پرداختن به آن را نداشته است. بايد اين را بپذيريم كه برداشتن رنگ و بوي تقدس حداقل از برخي صحنه ها و عرصه هاي جنگ، باعث مي شود كه ما به اين پديده نگاهي واقع گرايانه داشته و با آن رئاليستي تر برخورد كنيم. اين باعث مي شود بر تجربيات ما از مسايل مختلف انساني از جمله جنگ، افزوده شود. در حال حاضر، اين مسأله در شعر شاعراني كه در اين حيطه كار مي كنند و به عنوان شاعران دفاع مقدس شناخته مي شوند، ديده نمي شود. برخي از شاعراني كه در اين عرصه كار نكرده اند و شاعر دفاع مقدس محسوب نمي شوند، اين كار را انجام داده اند اما آنها اشتباه ديگري را مرتكب شده اند. آنها فقط نگاه تلخ به دفاع مقدس داشتند و اشتباهشان اين جا بود كه در نگاه به چنين پديده بزرگي، نكات روشن و لحظات ناب انساني اش را اصلاً نديدند و از آن طرف بام سقوط كردند. در واقع، آنها به گونه اي ديگر به اين شعر آسيب زدند. تا به حال به ندرت شاهد يك نگاه همه جانبه نگر و فارغ از دغدغه هاي دوآليستي به موضوع دفاع مقدس بوده ايم. اگر زمينه اي آماده كنيم تا شاعر بتواند فارغ از اين دغدغه به شعر دفاع مقدس نگاه كند، مي توانيم شاهد ظهور شاعران خوبي در عرصه شعر دفاع مقدس باشيم.
افولي نمي بينم دكتر غلامرضا كافي- منتقد و برگزيده كتاب سال دفاع مقدس:
گاهي اوقات كاهش كميت آثار، اجازه مقايسه آنها را به انسان نمي دهد و اين يك اصل است كه افزايش كميت، عامل ايجاد مقايسه است. اين كميت امروزه در شعر دفاع مقدس دستخوش تغيير و رو به كاستي است و دليلش هم فاصله گرفتن از زمان دفاع مقدس است. ضمن اين كه ابعاد شعر دفاع مقدس هم گسترده تر شده؛ يعني زواياي مختلفي ايجاد شده كه بعضي نهادهاي دولتي هم داعيه دار يك نوع ادبي شده اند. بنابراين، من چندان افولي نمي بينم. از طرف ديگر، ما شاهد انتقال و تغيير نسلها هستيم و مشخص است كه اگر چند سال صبر كنيم تا اين انتقال صورت بگيرد، شاهد نسل تازه اي با حرفهاي تازه تر خواهيم بود. ضمن اين كه من با اصل اين افول مخالفم، چرا كه "حضور" و "رتبه" در اين جشنواره نمي تواند اين مسأله را ثابت كند. پس، اين نمي تواند ملاك استنتاج ادبي باشد. ثانياً من فكر نمي كنم دولت بتواند براي جريانهاي ادبي تصميم بگيرد. وقتي شاعر بايد از اجتماعش سفارش بپذيرد، هر كس كه با اجتماع همراه است و به هنر صادق معتقد، بايد بپذيرد كه هنر در حيطه دفاع مقدس هم از همين قاعده پيروي مي كند.
هنرمندان جوان و نوقلمان را ناديده نگيريم
رضا اسماعيلي ـ شاعر و نويسنده:
در مورد جايزه كتاب سال دفاع مقدس، چند نكته هست كه به نظر من اگر به آنها توجه شود، مي تواند براي سالهاي آينده كمك كننده باشد. يكي اين كه هيأت داوران و تركيب آن بايد از گرايشها، جريانها و سلايق مختلف انتخاب شود. اگر هدف، ارتقاي كيفي آثار ادبي دفاع مقدس باشد،براي تحقق اين مهم بديهي است كه هيأت داوران بايد اين دقت نظر، سختگيري و وسواس را داشته باشند و با تساهل و تسامح با موضوع برخورد نكنند. نكته دوم اين كه وقتي ما مي گوييم هيأت داوران بايد سختگيري و دقت نظر داشته باشند و طبيعتاً ممكن است در انتخاب آثار رتبه اول و دوم نداشته باشيم به اين معناست كه آثاري كه قابل تأمل هستند، مورد توجه قرار بگيرند و فكر مي كنم براي اين كه ارتقاي كيفي را هم در نظر داشته باشيم، اين دقت نظر و سختگيري لازم است. در واقع، نويسندگان ما، نوقلمان ما و شاعران ما نبايد به كار معمولي و متوسط راضي شوند، بلكه بايد كارهاي فاخر و ارزنده انجام دهند و كارهاي ماندگار و جاودان پديد بياورند. در عين حال، براي اين كه تلاش افرادي كه در اين عرصه دارند فعاليت مي كنند ـ بخصوص شاعران جوان و نوقلمان ـ را ناديده نگيريم، توصيه مي كنم در انتخاب كتاب سال دفاع مقدس، بخشي را به تقدير از شاعران و نويسندگاني كه در اين عرصه فعاليت مي كنند، اختصاص بدهيم. ما مي توانيم آثاري را معرفي بكنيم، اگر چه اين آثار در حد رتبه هاي اول و دوم نيست، ولي قابل تقدير است و جاي تأمل دارد. نفس اين كار انگيزه ايجاد مي كند و باعث مي شود در سالهاي آتي و در آينده صاحبان اين آثار جهشي داشته باشند و با تكميل تجربيات خود و مطالعات بيشتر در اين حوزه،به آثار و تجربيات خويش تكامل بخشند ولي اين كه ما رتبه اول و دوم اعلام نكنيم و فقط يك نفر به عنوان رتبه سوم معرفي شود، باعث مي گردد بسياري از آثاري را كه در حيطه شعر دفاع مقدس خلق شده اند، ناديده بگيريم. به نظر من، با اين روش، يك نوع سرخوردگي وبي انگيزگي ايجاد مي شود و كساني كه در اين عرصه قلم مي زنند و گام برمي دارند، ممكن است گامهايشان سست و فعاليتشان در اين عرصه كم رنگ شود. نكته بعدي اين كه طبق ضوابطي كه در سالهاي گذشته حاكم بوده، كتابهايي كه هفتاد درصد از حجم شان به مقوله دفاع مقدس اختصاص داشته باشد، مورد داوري قرار مي گيرند. من فكر مي كنم حتي بايد اين دامنه داوري را گسترده تر بكنيم. شايد كتابي چاپ شده باشد كه ده درصد آن در حيطه دفاع مقدس بگنجد، ولي همان ده درصد از لحاظ كيفي و از لحاظ غناي تكنيكي در حدي باشد كه بالاتر از بسياري ديگر از آثار حجيم شركت كننده قرار بگيرد. بنابراين، توصيه من به هيأتهاي داوري اين است كه بياييم و كارهاي با دامنه بيشتري را در دايره داوري لحاظ بكنيم. از طرف ديگر، شاعران و نويسندگان ما هم بايد به سهم خودشان تلاش كنند كارهاي خود را ارتقا دهند. اين اتفاقها اگر رخ دهد، جامعه را به سمت توليدات كيفي برده ايم و اين ذهنيت از بين مي رود كه بياييم كتابي منتشر كنيم كه حجم زياد و بار كيفي ناچيز داشته باشد. بنابراين، اگر كيفيت هدف ماست، بايد به اين مسايل توجه شود. در جشنواره هاي ادبي بايد اسامي هيأت داوران را پيش تر اعلام كنيم زيرا هيأت داوران و اسامي آنان اعتبار جشنواره هستند. اگر فردي كه مي خواهد در يك جشنواره شركت كند. از روز اول اطلاع يابد كه داوران افراد سرشناسي هستند، هم انگيزه بيشتري براي شركت پيدا مي كند و هم اين كه نسبت به اجراي عدالت، اطمينان بيشتري مي يابد و اعتراضها نيز پس از داوري كمتر خواهد شد. من نتايج امسال كتاب سال دفاع مقدس را ديده ام و احساسم اين بود كه هيأت داوران تمام تلاش خود را داشته اند كه عدالت اجرا شود، ولي بديهي است نتيجه يك داوري، همه را راضي نمي كند و هر چقدر هم كه عادلانه باشد، افرادي كه عنوان نياورده اند ممكن است نسبت به داوري موضعگيري كنند، هر چند مهم حسن نيت و صداقت در داوري است.
بايد تعريفمان از ادبيات دفاع مقدس، عوض شود
مصطفي محدثي خراساني ـ سردبير مجله شعر:
به نظر من بايد تعريف دوستان از ادبيات و در حوزه ما، شعر دفاع مقدس عوض شود. تلقي اين جشنواره و بسياري از كنگره هاي شعر دفاع مقدس از شعر دفاع مقدس، همان رجزخوانيهاي ـ البته ارزشمند ـ دوران دفاع مقدس است و كمتر به دنبال اين جريان رفته اند كه دريابند ممكن است تفكر دفاع مقدس در ادبيات و شعر، جلوه هاي تازه اي پيدا كرده باشد. اگر اين توسع و اين پيگيري را داشته باشند و شكلهاي تازه و صورتهاي تازه ادبيات دفاع مقدس را پيدا كنند، قطعاً آثار ارزشمند ديگري در اين حيطه مورد داوري قرار خواهد گرفت و شركت خواهند كرد و به دنبال آن جشنواره اي پربار خواهيم داشت و آثار ارزشمندي را در آن جا مي توانيم ارايه بدهيم. فكر مي كنم مشكل اساسي ما، همين نوع نگاهي است كه گفتم، چرا كه اينك و بعد از گذشت سالها از جنگ، بعيد است كه شاهد آثاري باشيم كه ارتباط مستقيم با جنگ داشته باشند. همان طور كه براي رزمندگان ما امروز جبهه اي نيست كه رودررويي مستقيم با دشمن ايجاد كند و آنها با همان اهداف در سنگرهاي ديگري تلاش مي كنند. در شعر دفاع مقدس هم ما سنگرهاي تازه اي پيدا كرده ايم و بايد دنبال جلوه هاي تازه اي از اين جريان باشيم. من معتقدم كه امروزه سرودن شعر درباره مبارزه با بي عدالتي و فقر و ايستادگي در مقابل هجوم هاي فرهنگي و رسانه اي، همه و همه در جهت جريان دفاع مقدس مي باشند؛ شعري كه حتي دوستي و مهر را ترويج مي كند، مي تواند جلوه اي از همان تفكر و فرهنگ دفاع مقدس باشد.
