----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
عدالت و امنيت جهاني

٭ دكتر محمد جواد جاويد

تأملات پيرامون رشد عقلانيت و حقوق بشر در جهان، ما را به سوي طرح اين پرسش سوق مي دهد كه آيا اساساً سير تحولات نظام بين الملل كنوني، در راستاي تأسيس يك جامعه حق گرا و عدالت محور است؟ به ديگر سخن، تا چه ميزان مي توان از نظام بين الملل انتظار اجراي عدالت و در نتيجه تنظيم حقوقي در راستاي تحقق اين آرمان ديرينه بشري را داشت؟
اين پرسش، خواسته يا ناخواسته ما را به سوي دو ديدگاه متفاوت راهنمايي خواهد كرد. در ديدگاهي خوشبينانه مي توان انتظار تحقق چنين آرماني را هر چند در آينده اي دور ممكن دانست.
نگاه غايت گرا براي هستي از چنين بينشي حمايت مي كند و بر اين باور است كه در نهايت با واسطه يا بي واسطه، بشر هم توانايي ايجاد اين عدالت را در حال حاضر دارد و هم غايتي جز اجراي آن را در آينده ندارد. ژان ژاك روسو فيلسوف فرانسوي قرن 18 ميلادي و پدر انقلاب 1789 فرانسه، معتقد به وجود اين توانايي در انسانهاست. در اين نگاه، انسانها با كنار نهادن برخي آزاديها براي زيستن، در شرايط صلح و امنيت بايد گردهم آيند تا هر كسي قادر باشد به حقوق انساني و مدني خويش دسترسي داشته باشد. اين گذار از وضعيتي ناعادلانه (وضع طبيعي) به سوي وضعيتي عادلانه (جامعه مدني) تنها در سايه تفاهمي بين انسانها قابل دستيابي است كه از آن به قرارداد اجتماعي ياد مي شود. در جهت بناي اين ساختار عدالت محور،بايد حكومتي برخاسته از اراده جمعي زمينه تأمين منافع همگاني را همراه با آزادي فراهم سازد. در اين جا، اطاعت از قانون و حكومت اكثريت، خود عين آزادي است. اما گذشته از انتقادهايي كه به اين ديدگاه در امكان منتهي شدن حكومت به نوعي ديكتاتوري اكثريت وارد است، پرسش اصلي ما در امكان توسعه آن در حد يك جامعه مدني جهاني است كه ضامن عدالت و ايجاد امنيت هم باشد.
برخي منتقدان چون ماركسيستها و آنارشيستها معتقدند، هر چند بتوان با روشي متفاوت به خوشبيني در آينده عادلانه جهان دست يافت، با اين حال اين نه اكثريت و نه حتي همه مردمند كه ملاك عدالتند. دولت هم در اين ميان خود دشمن آزادي است. در اين راستا، آنچه ما را به مقصود اوليه اين بحث نزديكتر خواهد كرد، نگاه "توماس هابز" فيلسوف انگليسي قرن 17 ميلادي است.
"هابز" قبل از روسو به جمع بندي در رابطه با قرارداد اجتماعي و جامعه مدني رسيده بود، اما معتقد نيست كه به آساني مي توان اين قرارداد را جهاني كرد. اگر دغدغه "روسو"، آزادي، منطق او انقلابي و ساختار فكري اش احياي آزادي اوليه و نيك بشر بوده، "هابز" بر خلاف او با بدبيني به انسان و جهان، با رد جامعه باز از منطقي محافظه كارانه حمايت مي كند كه حداكثر انتظار در آن ايجاد امنيت است و نه رسيدن به آزادي.
بر اساس بينش اخير مادامي كه در جهان قدرتي مورد توافق همه كشورها در جهت تأمين امنيت همگان و حمايت از ضعيفان به وجود نيامده، آنچه در جهان حاكم است وضع طبيعي ما قبل جامعه مدني و آنچه جهانيان فاقد آنند، عدالت فراگير است. لذا هر قدرتي به هر كشوري حمله مي كند و مقررات، معاهدات و قوانين حقوق بين الملل، كاغذ پاره هاي بي ارزشي بيش نيستند. در اين وضعيت، هر دولت- ملتي تنها براي بقاي حيات خود مي جنگد و پيروزي از آن قدرتهاي تنومندي است كه به تعبير "منتسكيو" صاحب "روح القوانين"، همچون خرمگسان درشت اندام، تارهاي عنكبوتي قوانين بين الملل را مي درند و تنها حشرات ضعيف جثه اند كه در بند قوانينند.
ابرقدرتها فقط به امنيت هابزي خود در وضع طبيعي مي انديشند و براي جهان سوم در حال توسعه، آزادي روسويي در جامعه مدني را توصيه مي كنند. نتيجه آنكه تنها چيزي كه در اين نظام بين الملل يافت نمي شود، امنيت و عدالت است.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------