|
نازيلا پوراصفهاني هيچ وقت اسم «كانسر» به گوشتان خورده؟ همان بيماري كه مردم با نگراني از آن صحبت مي كنند و با تأسف سر خود را تكان مي دهند.
براي آگاهي شما گفتگويي را با دكتر نادر ميثاق، متخصص جراح عمومي و عضو جامعه جراحان ايران درباره بدخيمي هاي گوارشي انجام داده ايم كه خواندن آن خالي از لطف نيست:

آقاي دكتر، به عنوان يك جراح، شما وقتي كه نام «كانسر» را مي شنويد، چه احساسي داريد؟ «كانسر» همان «سرطان» است و با توجه به خصوصيات آن كه تهاجم موضعي و سيستميك دارد، به «خرچنگ» تشبيه مي شود.
موضوع گفتگوي ما «كانسرهاي دستگاه گوارش» است، حال بفرماييد شايعترين كانسر دستگاه گوارش در ايران مربوط به كدام قسمت است؟ كانسرهاي كولون و ركتوم شايعترين كانسر دستگاه گوارش در همه دنيا و از جمله ايران است. اين كانسر دومين علت مرگ و مير در خانمها بعد از كانسر سينه و در آقايان بعد از كانسر ريه، پروستات به عنوان سومين عامل مرگ و مير ناشي از كانسر است. كولون انتهايي ترين قسمت دستگاه گوارش است و حدود 150 تا 200 سانتي متر طول دارد و وظيفه آن تغليظ مواد دفعي و تنظيم دفع سمومي مانند آمونياك است.
بيماران مبتلا به كانسر كولون و ركتوم بيشتر با چه علائمي به شما مراجعه مي كنند؟ تظاهرات باليني اين كانسر واضح و تيپيك است، به طوري كه، آگاهي مردم از اين علايم مي تواند سبب مراجعه سريع تر آنان به پزشك شود و به درمانشان كمك كند.

يكي از علائم مبتلا شدن به اين كانسر كم خوني هاي توجيه نشده بخصوص كم خوني فقر آهن در افراد بالغ و در خانمهايي است كه در سن يائسگي هستند و مي تواند نشانه اي از تومورهاي كولون سمت راست باشد؛ زيرا كولون سمت راست خونريزي هاي مخفي مي دهد كه خود بيمار هم متوجه نمي شود، هر چند به طور نادر خونريزي هاي وسيع هم مشاهده شده است. همچنين با تغيير در وضعيت اجابت مزاج بيمار به عنوان مثال اسهالهاي متناوب و يا يبوستهاي توجيه نشده و يا اسهال و يبوست متناوب به صورت حاد، مي توان به كانسر كولون چپ مشكوك شد. از علايم غير تيپيك كولون و ركتوم مي توان به موارد زير اشاره كرد: بيمار با علايم اورژانس مراجعه مي كند؛ مثلاً 10 تا 15 درصد افراد مبتلا به كانسر با علايم انسداد حاد كولون مراجعه مي كنند؛ يعني درد، اتساع شكم و استفراغ. - پرفوراسيون (سوراخ شدن) ديواره كولون بر اثر تهاجم كانسر كه مي تواند سبب آبسه هاي شكم و يا فيستولهايي بين دستگاه گوارش و ارگانهاي مجاور مثانه و رحم شود. در اين صورت شما دفع گاز و مدفوع همراه با دفع ادرار را خواهيد داشت و يا بي اختياري دفع گاز و مدفوع از دستگاه ژنيتال خارجي كه در خانمها نيز گاهي مشاهده مي شود. گاهي كانسر كولون و ركتوم منجر به عوارض التهابي و يا عفوني داخل شكم مي شود و زماني كه تومور به ديواره شكم نفوذ مي كند در خلف صفاق و فضاي رتروپريتوئن سبب آبسه هايي مي گردد كه اين آبسه ها به بيرون سر باز مي كند و يا حتي عامل فيستول هاي پوستي مي شود. علايم كانسرهاي كولون و ركتال در چه مراحلي از بيماري خود را نشان مي دهد؟ اين به ميزان توجه بيمار به خودش، وضعيت اقتصادي، فرهنگ بيماريابي در كشور و دسترسي به پزشك و امكانات درماني بستگي دارد.
آقاي دكتر «پاتوژنز كانسر» در بدن چگونه است؟ مخاط نرمال و يا ملتهب، پوليپ هاي آدنوماتوز، پوليپ ها در زمينه سندرم فاميليال و يا پوليپ هاي ويلوز بعد از تغييرات ديس پلاستيك، باعث نئوپلازي هاي بدخيم مي شود. تومور در ديواره كولون شروع به رشد مي كند و بسته به stage تومور كم كم به قسمتهاي خارجي تر كولون مي رود. غدد لنفاوي را در مسير خود تخريب كرده و در مرحله پاياني شاهد متاستازهايي به كبد، ريه، استخوان و حتي در مغز خواهيم بود كه منجر به مرگ بيمار مي شود.
نقش ژنتيك و محيط در ايجاد كانسرهاي كولون و ركتوم چگونه است؟ حدود 10 تا 15 درصد كانسرهاي كولون و ركتوم جنبه ژنتيكي و ارثي دارند و به دو صورت بروز مي كند: پوليپهاي آدنوماتوز در زمينه سندرم پوليپوز فاميليال كه اين اشخاص تعداد زيادي پوليپ هاي آدنوماتوز در كولون دارند (چيزي حدود 100 پوليپ يا بيشتر) افراد فاميل اين بيماران به هر تعدادي پوليپ داشته باشند، مستعد كانسر هستند اين افراد در صورت عدم درمان 100 درصد به كانسر مبتلا مي شوند. تشخيص اين سندرم معمولاً در 29 سالگي است و بعد از 10 سال بدخيمي بروز مي كند. يكي ديگر از كانسرها كولون و ركتوم، سندرم هاي ارثي غير پوليپوزيس است كه با عنوان «سندرم لينچ» مي شناسند. ما دو سندرم لينچ داريم؛ «سندرم لينچ يك» معمولاً در افراد فاميل بيمار مراجعه كننده كانسر كولون راست شايع است و در سندرم لينچ دو علاوه بر كانسر كولون و ركتوم، تومور تيروئيد، رحم - تخمدان و سينه در اين افراد شايع است. عوامل محيطي، عوامل تغذيه اي، شغلي و در بعضي مناطق دنيا كانسرهاي كولون و ركتوم بيشتر ديده مي شود؛ مثلاً در كشورهاي صنعتي از نظر تغذيه در افرادي بيشتر مدنظر است كه رژيم غذايي آنها داراي چربي فراوان است بخصوص استفاده از روغنهاي نباتي، ذرت و آفتابگردان در ايجاد كانسرهاي كولون و ركتوم مؤثر است. البته روغنهاي ماهي، زيتون و نارگيل يا املاحي مانند سلنيوم سبب محافظت در برابر ايجاد كانسر كولون و ركتوم مي شود. نقش رادياسيون، مصرف الكل، غذاهاي دودي (حاوي نمك و ادويه زياد) و غذاهاي حاضري به صورت سوسيس، كالباس و كنسروها به علت مواد نگه دارنده و مصرف كم موادغذايي حاوي فيبر در ايجاد كانسر كولون و ركتوم قابل توجه هستند. در نهايت بيماري هاي زمينه اي بويژه بيماري هاي التهابي مانند كوليت اولسروز و كرون اگر طول كشيده باشد (معمولاً بعد از 10 سال) امكان ابتلا به كانسر كولون زياد مي شود.
روشهاي تشخيص كانسر كولون و ركتوم چگونه است؟ در روشهاي تشخيص كانسر كولون و ركتوم ابتدا شرح حال دقيق بيمار گرفته مي شود و بعد معاينه باليني (معاينه شكم و لمس توده و توش ركتال) انجام مي شود كه در كشف كانسر قسمت انتهايي دستگاه گوارش مهم است. همچنين با راديوگرافي ساده و يا با ماده حاجب (باريم) مي توان اين بيماري را تشخيص داد و روشهاي ديگر آندوسكوپي، كولونوسكوپي، ركتوسكوپي است كه با ركتوسيگموئيدسكوپي ضمن رؤيت تومور، مي توان از آن نمونه برداري كرد. و نيز با سونوگرافي ترانس ركتال و يا آندولومينال و سي تي اسكن، MRI و اسكن با مواد راديوايزوتوپ مي توان تومور، وسعت و تهاجم آن را به ارگانهاي مجاور تشخيص داد. بررسي عملكرد كبد، ريه و استخوان از نظر ضايعات متاستاتيك ضرورت دارد و در نهايت اندازه گيري تومور ماركرها كه بررسي تومور ماركرها براي تشخيص كانسر كولون و ركتوم اختصاصي نيست و بيشتر در تعيين پيش آگهي و پيگيري بيمار ارزش دارد.
تشخيص افتراقي كانسر كولون و ركتوم با چه بيماري هايي است؟ كانسرهاي كولون و ركتوم خونريزي دهنده اند، اغلب با بيماري هاي ناحيه مقعد اشتباه مي شوند مثل هموروئيد، فينيشر و پرولاپس ركتوم به دليل علايمي مانند خونريزي، تغييرات اجابت مزاج و درد ناحيه مقعد ممكن است علايم بدخيمي را ايجاد كنند. كوليت اولسروز و كرون سبب خونريزي، اسهال و گاهي انسداد كولون مي شود و در موارد نادر سل دستگاه گوارش تومورهاي خوش خيم، ديورتيكولوز كولون، ليوميوم از تشخيص هاي افتراقي با كانسر كولون و ركتوم است.
براي درمان كانسر كولون و ركتوم چه روشي را پيشنهاد مي كنيد؟ نظير همه كانسرها، قدم اول جراحي است حتي اگر تومور متاستاز محدود به كبد و ريه باشد. بسته به اينكه تومور در كدام قسمت دستگاه گوارش باشد، اعمال جراحي فرق مي كند. در «آبدومينو پره آنال رزيكشن» بيمار بايد تا آخر عمر كولستوي دايمي داشته باشد.
افراد مبتلا به كانسر ركتوم چقدر به بقايشان اميدوارند؟ بسته به مرحله بيماري متفاوت است. اگر در مراحل اوليه كشف شود، قبل از اينكه ديواره روده را درگير كرده باشد، بخصوص در كولون راست پيش آگهي خيلي خوب است و بقا حتي به 10 تا 20 سال مي رسد. ولي در صورت تهاجم به ديواره و غدد لنفاوي بقا به 3 يا 4 سال و در صورت متاستاز پيش آگهي بسيار وخيم تر است.
پزشك در افزايش طول عمر بيمار مبتلا به كانسر چه نقشي دارد؟ هر چه عمل جراحي دقيقتر و وسيعتر باشد، همراه با حذف غدد لنفاوي كه در مسير تومور بوده باشد، بقاي بيمار طولاني تر است، ولي وسعت تومور نقش حياتي تر دارد.
بيماران مبتلا به كانسر بعد از جراحي، از نظر كارايي با افراد سالم چقدر متفاوت هستند؟ طبيعتاً اين افراد در صورت وسعت تومور بعد از جراحي، به راديوتراپي و تيسمي درماني نياز دارند. ولي از كارافتادگي فقط در مراحل پاياني بيماري است. در افرادي كه كولستوي هستند؛ به علت بي اختياري گاز و مدفوع ممكن است در رفتارهاي اجتماعي و در محيط كار مشكلاتي داشته باشند.
آقاي دكتر چه كار بكنيم تا به كانسر دچار نشويم؟ كانسر ايتولوژي مشخصي ندارد. اقدامات پيشگيرنده چندان مؤثر نيست، ولي افراد با ريسك ابتلاي بالا بايد شناسايي شوند و آموزش ببينند حداقل تومور در مراحل اوليه كشف شود. به طور مثال: افراد مسن با سن بالاي پنجاه سال بيشتر به كانسر مبتلا مي شوند. همچنين در افرادي كه مبتلا به «سندرم فاميليال» و يا بيماري هاي زمينه اي هستند (مانند كرون و كوليت اولسروز) بايد به صورت دوره اي بررسي پزشكي و كولونوسكوپي سالانه شوند و توصيه هاي تغذيه اي به اين افراد مؤثر است.
چه توصيه اي به مردم داريد؟ توصيه مي كنم به علايم و تغييرات عادتهاي گوارشي خود توجه كنند مانند: خونريزي، تغيير اجابت مزاج و درد شكمي غيرطبيعي، كم خوني هاي توجيه نشده كه معمولاً به صورت خستگي مفرط و تپش قلب خود را نشان مي دهد، زردي، كاهش وزن سريع، تبهاي بي علت و اتساع شكم. بعضي مواقع بيماران در اولين قدم به پزشك عمومي مراجعه مي كنند، يك شرح حال دقيق، يك معاينه شكم و توش ركتال مي تواند نجات دهنده باشد. اگر در يك خانواده فردي بود كه در سن پايين به كانسر كولون و ركتال مبتلا شد، بستگان نزديك به يك بررسي در اين خصوص نياز دارند. |