|
* مريم زنگنه سرشماري عمومي نفوس و مسكن يكي از عمده ترين راههاي شناخت كشورها براي برنامه ريزي، نظارت، كنترل و ارزيابي خدمات و فعاليتهاي ملي و منطقه اي است.

شمارش جمعيت كه اصطلاحاً سرشماري نفوس خوانده مي شود از ديرباز مورد توجه كشورهاي جهان بوده است و همواره دولتها كوشيده اند از اين طريق، تعداد جمعيت كشور و برخي از ويژگي هاي عمده مربوط به آن را جمع آوري كنند. امروزه در اغلب كشورهاي جهان سرشماريهاي نفوس به فاصله 5 يا 10 سال يك بار به مرحله اجرا درمي آيد. در ايران سرشماري عمومي نفوس و مسكن مطابق ماده 4 قانون مركز آمار ايران هر 10 سال يك بار اجباري است و با فرمان رئيس جمهور اجرا مي شود.اين سرشماري در سالهاي 1335، 1345، 1355، 1365، 1375و 1385 مطابق روشهاي علمي و متناسب با زمان، انجام شده است. حجم عمليات و فعاليتهاي لازم براي اجراي سرشماري به قدري وسيع و گسترده است كه بايد چند سال قبل از اجراي سرشماري براي هدايت و برنامه ريزي عمليات مربوط به آن اقدامها و فعاليتهاي منظمي آغاز شود. بدين منظور در مركز آمار ايران از اوايل سال 1382 فعاليتهاي مقدماتي انجام شد و در نيمه دوم همين سال ستاد سرشماري عمومي نفوس و مسكن 1385 به منظور سياستگذاري، برنامه ريزي، هماهنگي نظارت و هدايت فعاليتهاي مربوطه به سرشماري در اين مركز تشكيل گرديد. امسال اين ستاد با استفاده از فناوري اطلاعات اقدام به برگزاري اين سرشماري كرد. خليل سعيدي معاون طرحهاي آماري مركز آمار ايران گفت: مركز آمار ايران در سرشماري عمومي سال 85 در برخي از برنامه ها و حوزه هاي خاص، امكانات و تجهيزات مبتني بر اطلاعات و ارتباطات را به كار مي گيرد. وي افزود: با توجه به پيشرفتهاي صورت گرفته در حوزه فناوري اطلاعات انتظار مي رود سرشماري 85 نسبت به سال 75 با ويژگيها و شرايط برتر و متمايزي جمع بندي شود. سعيدي تصريح كرد: سال 85 سرشماري تجربه ها و ره آوردهاي جديدي را به واسطه برخورداري از امكانات فناوري اطلاعات و ارتباطات خواهد داشت. بي شك در هر كشور چه با استفاده از فناوري اطلاعات و ... سرشماري دقيق و عاري از خطا امكان ناپذير است، بخصوص در كشوري مثل ايران با اين وسعت جغرافيايي و مناطق كوهستاني و كويري مختلف امكان اينكه عده اي در اين شمارش از قلم بيفتند زياد است، البته گستردگي جغرافيايي تنها دليل اين امر نيست، اما مي تواند از دلايل عمده باشد. گاهي اوقات در شهرهاي بزرگ و پرجمعيت كه حتي كروكي منازل و پلاكها در اختيار آمارگيران قرار مي گيرد باز هم خانواده هايي از شمارش باز مي مانند. آمارگيران مانند ساير كارمندان ديگر در ساعت اداري و گاهي كمتر از آن به كار شمارش مشغول بوده اند، در حالي كه در بسياري از شهرهاي بزرگ خانواده ها شامل زن، مرد و فرزندان از اول صبح از منزل خارج مي شوند و غروب به منزل بازمي گردند كه آمارگيران در اين فاصله زماني به كار مشغول هستند. اما ستاد سرشماري نفوس و مسكن سال 85 براي اين مسأله چاره اي انديشيده بود و آن، اينكه هرگاه آمارگيران به خانواري مراجعه كنند و آنها در منزل نباشند، با گذاشتن برگه هايي كه بر روي آن شماره تلفن قيد شده بود، خواستار تماس تلفني خانوار با ستاد سرشماري منطقه مربوط بودند، اما تصور كنيد برج هاي بزرگ مسكوني در شهر تهران را كه آمارگيران اجازه ورود به ساختمان را نداشتند، در نتيجه اين برگه ها به دست نگهباني يا مدير ساختمان سپرده مي شد تا به خانوارها برسانند تا اطلاعات لازم را به دست آورند. اما سؤال اينجاست چند درصد احتمال دارد اين برگه ها به دست خانواده ها برسد يا نرسد؟ و يا چند درصد خانوارها آنقدر به اهميت سرشماري واقفند كه به سرعت با شماره مربوط تماس بگيرند و اطلاعات بدهند؟ وقتي چندي پيش روستايي در استان كرمان پيدا شد كه هنوز در فقر مطلق بسر مي بردند و هيچ امكانات رفاهي، آب و برق، راديو و تلويزيون و يا حتي امكانات اوليه زندگي را نداشتند و هنوز ساكنان آن كم و بيش در غار زندگي مي كردند مشخص شد كه چقدر اطلاعات و آمار جمعيتي در ايران صحيح و دقيق است! آيا اكنون مي توان اطمينان داشت كه در ايران روستاي ديگري با ساكنان غارنشين وجود نداشته باشد؟ آيا آمارگيران آنقدر آموزش ديده اند تا به اهميت ويژه سرشماري در كشور پي ببرند؟!
درصدي از خطا طبيعي است رضا كاظمي تكليمي مديركل دفتر آمارهاي اجتماعي، اقتصادي خانواده كشور و دبير ستاد سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 85 به خبرنگار ما مي گويد: در داده هاي سرشماري دو نوع خطا صورت مي گيرد. اين خطاها به كشورهاي خاصي مربوط نيست، بلكه در پيشرفته ترين كشورها ممكن است اتفاق بيفتد يكي خطاي پوشش است. خطاي پوشش يعني كم شماري و يا زياد شماري و ديگري خطاي محتوا كه به كيفيت پاسخها و يا بي پاسخي (اگر به هر علتي انجام شود) يا حضور نداشتن و يا همكاري نكردن بين مأمور سرشماري و فرد بستگي دارد. وي مي افزايد: بي اطلاعي از ميزان اهميت سرشماري توسط دو طرف مي تواند از خطاهاي سرشماري باشد. گاهي فرد به محرمانه بودن اطلاعات مهم اطمينان نمي كند و اينها مي تواند سرشماري هاي يك كشور را با مشكل مواجه كند. كاظمي خاطرنشان مي كند: براي جلوگيري از اين خطاها آموزشهايي به آمارگيران ارائه مي شود، منطقه هر كدام مشخص و با كروكي در اختيار آنان قرار داده مي شود و اگر فردي در منزل حضور نداشت با آموزش و برنامه ريزي بايد بداند چه كار بكند؟ وي مي گويد: در خطاي ومحتوا كه به رابطه پرسشگر و پاسخگو برمي گردد، اگر اين ارتباط برقرار نشود، بي پاسخي به هر علتي مي تواند كيفيت آن را تحت تأثير قرار دهد، پاسخ دادن و درست پاسخ دادن و يا سطح فرهنگ آماري جامعه مي تواند تأثير بسيار زيادي در كاهش خطاي محتوا داشته باشد.
بازشماري، چرا؟ وي مي گويد: معمولاً در هر كشوري بعد از سرشماري طرح بازشماري را انجام مي دهند. اين طرح با چند هدف انجام مي شود اول اينكه ببينند چه ويژگيهايي بر كم شماري و يا زياد شماري مؤثر بوده است؟ ديگر اينكه چرا بعضي اظهارنظرها، بي مورد و يا ناآگاهانه است و برخي براي اينكه كل سرشماري را زير سؤال ببرند، اظهارنظرهاي غيراصولي دارند و علت سوم اينكه با ارائه نرخي مي توانند خالص كم شماري افراد را تعيين كنند كه با اين دلايل بازشماري انجام مي شود. اكنون اين نرخ در بسياري كشورها مشخص است، مثلاً در كانادا نرخ كم شماري 5/2 درصد، در آمريكا 18/1 و در هند 8/1 درصد بوده است با به دست آوردن تفاوت كم شماري و زياد شماري مي توان به اين نرخ پي برد. كاظمي افزود: در ايران سابقه بازشماري به سالهاي 65 و 75 برمي گردد و امسال نيز طرح بازشماري انجام شد كه البته اين نرخ مثل نرخ دقيق سرشماري در كشور در ارديبهشت منتشر مي شود، ولي تأكيد مي كنم كم شماري معمولاً خيلي كم صورت مي گيرد.
پوشش سرشماري خوب بوده است عذرا نائيني مسؤول كميته دبيرخانه ستاد سرشماري سال 85 به خبرنگار ما چنين مي گويد: اصلاً امكان ندارد منطقه اي وجود داشته باشد كه آمارگيران ما نرفته باشند. شايد كسي در يك سفر طولاني باشد كه اين مسأله در تمام سرشماري هاي دنيا ممكن است و به همين دليل ما سرشماري را در 20 روز انجام داديم. وي مي گويد: در طرح بازشماري، شماره هايي را در اختيار مردم قرار داديم كه هركس از شمارش بازمانده بود تماس بگيرد و اطلاعات را بدهد، البته به آمارگيران اطلاع داده شده بود در صورت حضور نداشتن يك فرد در منزل با چند بار مراجعه اطلاعات را از همسايه ها جمع آوري كنند، ولي اينكه يك تعداد محدود و يا يك آبادي از قلم افتاده باشد اصلاً امكان ندارد. وي مي افزايد: امسال پوشش بسيار خوب بوده و دو جمعيت شناس بزرگ شامل دكتر زنجاني و دكتر مهيار آن را تأييد كرده اند و به لحاظ پوشش بسيار خوب بوده است هر چند احتمال خطا در سرشماري در هر كشوري وجود دارد و به كشور ما مربوط نيست. رئيس مركز آمار ايران به ايلنا مي گويد: 5/99 درصد مردم در سرشماري نفوس و مسكن شركت كردند كه اين يك كار الهي است و انسان احساس مي كند دست خدا در كار است. محمد مدد گفت: سرشماريهاي گذشته به علت همكاري نكردن برخي پادگانها و نيروهاي نظامي به درستي انجام نمي شد، اما امسال ما در نيروي انتظامي هيچ مشكلي نداشتيم و همكاري خوبي بين آمارگيران و نيروهاي نظامي صورت گرفت. وي با اشاره به تبليغات راديوهاي بيگانه در اواسط سرشماري مي افزايد: آنها مرتب اعلام مي كردند كه با سرشماري همكاري نكنيد و از اين طريق مخالفت خود را با دولت ابراز كنيد اين در حالي است كه در پايان سرشماري ما شاهد يكي از بالاترين مشاركتهاي مردم در سطح جهان يعني 95/99 درصد بوديم. وي با بيان اينكه بسياري از اطلاعاتي كه مردم و مسؤولان براي رفع محروميت ها نياز داشتند، با اين سرشماريها بدست آمده، مي افزايد: با سازماندهي اين نيروهاي متعهد مي توان با هزينه هاي پايين، كارآفريني هاي بزرگي انجام داد. مدد با مقايسه سرشماري كشور ژاپن و ايران مي گويد: سال گذشته همين سرشماري را براي 20 ميليون ژاپني با يك ميليون نفر در دو هفته انجام دادند كه هزينه اش 650 ميليون دلار شد و ما امسال با حداكثر 40 ميليون دلار اين سرشماري را انجام داديم و اين مي تواند الگو باشد. |