|
* سعيد كوشافر شايد اولين باري كه تصاويري از يك استخر زنانه منتشر شد، خيليها به اين نتيجه رسيدند كه امروز كار از دوربين فيلمبرداري و عكاسي گذشته و پس از اين تصاويري به مراتب خطرناكتر از شركت يك هنرپيشه در عروسي يا مراسم جشن تولد يك خواننده راهي بازار اينترنت خواهد شد. در همان زمان آنها كه زرنگتر بودند، از ورود موبايلهاي دوربين دار كه با افزايش كيفيت تصاويرشان هر روز بيشتر در جامعه به فروش مي رسيد جلوگيري كردند، برخي نيز تلاش كردند به مشتريانشان هشدار دهند كه مراقب تصاويري كه ممكن است از آنها به طور مخفيانه و يا غيرمخفيانه ثبت شود باشند. اما با وجود هشدارها، توصيه ها، حتي برخي موارد تهديدها، هر روز بر انتشار تصاوير اخلاقي يا غيراخلاقي از افراد مختلف در اينترنت يا سي دي ها كاسته نشده، حتي در مواردي كه برخي افراد هم دستگير شدند و به جرمشان اعتراف كردند، مجازات آنقدر سخت نبود كه باعث شود براي سايرين مايه عبرت باشد. در كشور ما به علت دسترسي قشر بسيار اندكي از مردم به اينترنت پرسرعت انتشار تصاوير بيشتر از طريق سي دي صورت مي گيرد كه اتفاقاً كار رديابي آن را آسانتر مي كند. اما در جنجالي ترين پرونده كه باعث شد مسأله حريم خصوصي بيشتر مورد توجه قرار گيرد، شايد فشار افكار عمومي، جريحه دار شدن عفت عمومي و امنيت روحي باعث شد تا بالاخره عده اي به فكر بيفتند و قوانيني را به مجلس پيشنهاد دهند كه در آن حداقل مجازات با جرم آن قدر تناسب داشته باشد كه اگر باعث عبرت نشود، حداقل مايه خنده و تمسخر مجرمان نباشد.
افتادن از سوي ديگر همان گونه كه گفته شد مشكل قوانين گذشته تناسب نداشتن جرم و مجازات بود كه مي توان اين مسأله را در قوانيني كه به تصويب رسيد هم ديد، به نظر مي رسد مجازات مرگ بيشتر از آنكه تناسب با جرم داشته باشد، به نوعي تحت تأثير جو قرار گرفتن است، به ويژه كه در قرآن كريم نيز تأكيد شده گرفتن جان يك انسان تنها بايد به عنوان قصاص گرفتن جان انسان ديگري استفاده شود. شايد اگر قرار باشد اين موضوع به صورت جدي و همانگونه كه اكنون تحت تأثير جو موجود قانون به تصويب رسانديم، اجرا هم كنيم، بايد اقدام به اعدام كساني كنيم كه در كار توليد و تكثير و حتي فروش سي دي هاي مستهجن و يا حتي ماهواره هستند، كه البته معقول به نظر نمي رسد، اين در حالي است كه رييس قوه قضاييه خواستار برخورد سريع با اين افراد اما اعمال مجازاتي «عادلانه» براي آنها شده بود. طرفداران مجازات اعدام براي اين گونه افراد معتقدند با توجه به احكام شرعي و اسلامي عمل توليد و تكثير سي دي هاي مستهجن يكي از مصاديق افساد في الارض و ايجاد تباهي و خلل گسترده در نظم و امنيت عمومي است و بايد با اشد مجازات كنترل شود.
چرا اعدام؟ يكي ديگر از مواردي كه بايد به آن توجه داشت، اين است كه يكي از مهمترين انتقادهاي بين المللي وارده بر سيستم قضايي ايران، گستردگي اعمال مجازات اعدام است، بنابراين افزايش ناگهاني آن مي تواند زمينه ساز بهانه جويي بيشتر دولتهاي مخالف ايران باشد. البته نبايد از نظر دور داشت كه از حدود 750 عنوان تقنيني كيفري ما براي بيش از 85 مورد مجازات اعدام به طور صريح پيش بيني شده است و در چهار دسته از مجازاتها، يعني در حدود، قصاص، تعزيرات و مجازاتهاي بازدارنده اعمال مي شود و تنها در ديات كاربرد ندارد. از طرفي نام ايران، هر ساله در كنار كشورهايي مانند آمريكا، چين و عربستان در فهرست كشورهايي است كه بيشترين موارد اعدام را داشته اند. براساس آمار سازمان عفو بين الملل در سال 2004 ميلادي 97 درصد كل اعدامها در چين، ايران، ويتنام و آمريكا اتفاق افتاده است. در چين حدود 3400 نفر، در ايران 159 نفر، ويتنام 64 نفر و آمريكا 59 نفر اعدام شده اند. در سال 2005 نيز 94 درصد اعدامهاي جهان در همين كشورها اتفاق افتاده كه در چين 1770 مورد، ايران 94 مورد، عربستان 86 مورد و آمريكا 60 مورد اعدام داشته اند. هم اكنون حمايت مردم و دستگاههاي قضايي كشورهاي جهان از مجازات اعدام رو به كاهش است و بسياري از كارشناسان جريمه هاي نقدي سنگين را و حبسهاي طولاني مدت را بهترين گزينه براي جايگزيني آن عنوان مي كنند. برخي كارشناسان معتقدند كه بايد با پرهيز از تصميمات عجولانه و غيركارشناسي و با توجه به رويه هاي موجود در كشورهاي توسعه يافته كه سالهاست با پديده تجاوز به حريم خصوصي دست به گريبانند، مجازاتي را در نظر گرفت كه تناسب لازم با جرم را داشته باشد و البته بازدارندگي لازم در اجتماع نيز از آن برداشت شود.
يك حق اساسي داشتن حريم خصوصي يكي از حقوق اساسي بشر و مرتبط با حفظ مقام انسان و ديگر ارزشهايي است كه كرامت انساني براي ما به ارمغان مي آورد. بر پايه اين حق، يك شخص يا گروه مي توانند مسايل شخصي زندگي خود را خارج از محدوده دسترسي ديگران نگه داشته و يا مسايل اطلاعاتي مربوط به خود را كنترل كند. اين حق به ويژه در مورد افراد مشهور جامعه جنبه مهمتري پيدا مي كند. در سال 1789 اين حق به طور رسمي براي نخستين بار در ماده 12 اعلاميه جهاني حقوق بشر فرانسه مورد تأييد و تأكيد قرار گرفت. بر پايه اين ماده احدي نبايد در زندگي خصوصي، امور خانوادگي، اقامتگاه يا مكاتبات خود، مورد مداخله هاي خودسرانه واقع شده و شرافت و اسم و رسمش، مورد حمله قرار گيرد. هر كس حق دارد در برابر اين گونه مداخله ها و حملات مورد حمايت قانون قرار گيرد. اهميت «امنيت شخصي» زماني روشن تر مي شود كه متوجه باشيم اين حق، در كنار حق زندگي به عنوان با ارزش ترين حق انساني آورده شده است.
حريم خصوصي در قانون ما هر چند در كشورما، حفظ حريم خصوصي در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران و در فصل حقوق ملت مورد تأكيد قرار گرفته، اما تا چندي قبل، هيچ قانون، عنوان مجرمانه يا مجازات خاصي به طور تفصيلي براي حفظ حريم خصوصي افراد وجود نداشت. با نبود مجازاتهاي مناسب در برابر ارتكاب اين گونه جرايم، كه يك بخش آن انتشار مطالب خصوصي افراد در اينترنت است، بازدارندگي لازم نيز در اين زمينه موجود نبوده و در نتيجه، با ريخته شدن ترس مجرم و تأثير بر افراد مستعد ديگر در جامعه، زمينه گسترش اين جرم در جامعه به شدت فراهم شد كه نتيجه آن ايجاد محيطي ناامن در جامعه بود كه در آن بايد هر روزه منتظر رسوايي فردي جديد، به ويژه افراد مشهور بود. حركتي كه در سالهاي اخير با پخش سي دي ها و نوارهاي مراسم خصوصي عروسيها، تولدها و جشنهاي قشرهاي مختلف (به ويژه هنرمندان و ورزشكاران) آغاز شد، به علت قدرتمند برخورد نكردن دستگاههاي مسؤول به شدت گسترش يافت و دامنگير بسياري اشخاص حقوقي و حقيقي شد كه ضربات جبران ناپذيري به جامعه وارد آورده است. اين در حالي است كه اسلام نيز تأكيد خاصي بر تجسس نكردن در امور ديگران و تجاوز به حريم خصوصي افراد دارد. قرآن كريم و جاودانه ما نيز در چندين مورد بر اين حق تأكيد دارد، از آن جمله آيات 27 و 28 سوره نور و 11 و 12 سوره حجرات است. در روايات و احاديث نيز به نقل از پيامبر اكرم(ص) ، اميرالمؤمنين(ع) و ائمه گرامي، موارد بسياري راجع به حفظ حريم خصوصي افراد وجود دارد. از پيامبر اكرم(ص) نقل است كه «لغزشهاي مسلمانان را نجوييد كه هر كس لغزشهاي برادرش را بجويد، خداوند لغزشهاي او را پيگيري مي كند و هر كس را كه خدا عيب جويي كند، رسوايش سازد، هر چند اندرون خانه خود باشد (ميزان الحكمه ج 2 ص 729) در استفتائات گوناگون از آيات عظام و مراجع تقليد نيز ايشان به اتفاق در تجسس و تفتيش در امور شخصي و حريم خصوصي افراد و همچنين اقدام برخي سايتها در انتشار مطالبي در حوزه شخصي و حريم خصوصي افراد و همچنين اقدام برخي سايتها در انتشار مطالبي در حوزه شخصي و حريم خصوصي افراد را جايز ندانسته و انتشار اين مطالب را حرام مي دانند.
تكنولوژي جديد و اما در مورد دنياي مجازي اينترنت بايد بگوييم كه در اين زمينه و بسياري تكنولوژيهاي ديگر، بي خبر يا كم اطلاع و يا در مراحل اوليه پذيرش و اجراي قوانين آن هستيم. اما هم اكنون در تمام نقاط جهان با جرايم مرتبط با اينترنت برخورد شده و پليس بين الملل نيز در اين زمينه همكاري نزديكي با كشورها ترتيب داده است، ولي در ايران، پس از بحثهاي طولاني در مورد تصويب لايحه جرايم رايانه اي و اينترنتي، هنوز هم اين قانون تصويب نشده و كشور با خلاء قانونگذاري و برخورد قانوني مهمي روبروست، اين در حالي است كه اينترنت و به دنبال آن جرايم مرتبط با آن، روز به روز در كشور ما گسترش بيشتري مي يابد و نيز اين قوانين به علت گستردگي فضاي اينترنت و مشكل بودن دسترسي به افرادي كه چنين كارهايي مي كنند، هنوز هم با نقصهاي فراواني، حتي در كشورهاي ديگر روبروست. در ماده 3 پيش نويس قانون مبارزه با جرايم اينترنتي، حريم خصوصي افراد، حمايت شده و در مواد 18 و 19 بيان شده كه هر كس فيلم، صوت يا اسرار خصوصي و خانوادگي ديگري را بدون رضايت وي منتشر يا اقدام به نشر اكاذيب يا نسبت دادن عمل خلاف حقيقت به ديگران كند، مورد مجازات قرار مي گيرد. به نظر مي رسد با توجه به برخي رخدادهاي جديد، ديگر زمان برخورد جدي با مسببان انتشار و توزيع تصاوير تهيه شده از حريم خصوصي افراد رسيده است، و دستگاه قضايي بايد با دقت و جديت لوايح و طرحهاي معطل مانده در مجلس را پيگيري كند.
اعدام و نظرات گوناگون اما از جمله مجازاتهايي كه در مجلس و طي روزهاي گذشته به تصويب رسيد، قانون تشديد مجازات مرتكبان تجاوز به حريم خصوصي است كه براي آن نهايتاً اعدام در نظر گرفته شد. تصويب سريع و قاطع اين قانون كه برخلاف بسياري از طرحها و لوايح قضايي ماهها و سالها در انتظار نماند، جاي قدرداني از اقدام نمايندگان دارد. از طرفي در نظر گرفتن مجازات اعدام براي مرتكبان تجاوز به حريم خصوصي نشان از توجه و عنايت ويژه نمايندگان ملت به حفظ حريم شهروندان دارد. اما بايد اين نكته را هم در نظر داشت كه هميشه شدت يك مجازات باعث جلوگيري از گسترش آن نخواهد شد و در برخي موارد بايد مسايل ديگري را نيز كه در شكل گيري و وقوع جرم دخيل هستند مد نظر قرار داد. يك وكيل پايه يك دادگستري در اين خصوص مي گويد: در حقوق اسلامي مجازات اعدام بسيار نادر است و قرآن كريم فقط در دو مورد مجازات اعدام را در نظر گرفته است. دكتر مجيد شايگان فرد مي افزايد: اين مجازات نه تنها مشكلي را حل نمي كند، بلكه مشكلات زيادي را هم به وجود خواهد آورد. اين مدرس دانشگاه خاطرنشان مي كند: اين كه عده اي هنگامي كه جرمي جنبه گسترده اي پيدا كرده و سر و صداي زيادي در جامعه به پا مي كند، آن را زير مجموعه افساد في الارض مي دانند، نتيجه برداشت غلط و اشتباه آنان است. وي تصريح مي كند: براساس آيات قرآن، مفسده ديگري كه مجازات اعدام به آن تعلق مي گيرد، قتل نفس بوده كه به مشابه قتل جامعه است. وي با بيان اينكه مطابق اصل 26 قانون اساسي، حكم به هر مجازاتي از جمله اعدام فقط بايد به موجب قانون باشد، يادآور مي شود: اصولاً راه جلوگيري از جرايم شدت بيش از حد آن نيست و ما حق نداريم يك نفر را به مجازات غيرعادلانه به انگيزه اين كه ديگران عبرت گيرند، محكوم كنيم. دكتر شايگان فرد با بيان اينكه وضعيت قضايي ما يا در حال افراط و يا در حال تفريط است، مي افزايد: واقعيت اين است كه محاكم دادگستري به ملاحظه زياد نشدن زندانيان و امثال آن از قاطعيت و حتي صدور حكم محكوميت در بسياري موارد طفره مي روند. علت صدور حكم برائت هم مجازاتهاي بسيار سنگيني است كه در قانون پيش بيني شده و بنابراين سهل و ممتنع است، به اين معنا كه آن قدر سنگ بزرگي است كه نشانه نزدن است و در نظر گرفتن مجازات اعدام نيز براي متجاوزان به حريم خصوصي مصداق همين مورد است.
مجازات قاطع و متناسب وي در عين حال در نظر گرفتن 74 ضربه شلاق را هم مجازات سبكي براي جرم متجاوز به حريم خصوصي عنوان مي كند و مي گويد: يك قاضي كيفري مي تواند با صدور حكم محكوميت به موقع و قاطع براساس رعايت دقيق عدالت و قانون، از وقوع بسياري از جرايم پيشگيري كند، اما چنانچه در همان پرونده حكم صحيح صادر نشود، ديگر افراد مستعد با مشاهده مجازات سبك مجرم، به سوي ارتكاب جرم قدم برمي دارند. اين مدرس دانشگاه تصريح مي كند: به نظر مي رسد به طور كلي واكنش حقوق جزاي ما در امور خصوصي مردم با وضع جرايمي مثل جرم رابطه نامشروع كه بدون تعريف است، عموماً به سليقه قاضي رسيدگي كننده واگذار شده و حريم خصوصي افراد در معرض اشتباهات شخصي مراجع رسيدگي كننده قرار گرفته و ضابطه قانوني معين و دقيقي بر آن حاكم نيست. شايگان فرد مي گويد: اين امر باعث مي شود كه امنيت خصوصي افراد از جانب مراجع رسيدگي كننده در مخاطره قرار گرفته و امنيت رواني مردم دچار مشكل شود و در مقابل در خصوص مقابله با عوامل فساد و فحشا، يعني متجاوزان به حريم خصوصي افراد، عملاً جرم انگاري كافي صورت نگرفته و بدين وسيله، حريم خصوصي و امنيت رواني آحاد جامعه از دو طرف در معرض خطر قرار مي گيرد. اگر چه بعيد به نظر مي رسد حكم اعدام كه براي عوامل تجاوز به حريم خصوصي افراد در نظر گرفته شده، به زودي قابليت اجرايي يابد و شاهد اعدامهايي از اين قبيل باشيم، اما حداقل فايده اي كه مي توان از تصويب اين قانون متصور بود اين است كه اين مجرمان حساب كار خود را خواهند كرد. آنها اكنون مي دانند كه در مقابل قانوني قوي و قاطع قرار دارند كه حتي مي تواند چوبه دار را براي داستان پاياني آنها رقم بزند و قطعاً همين امر باعث خواهد شد بسياري از كساني كه اين جرم را هنوز در سر مي پرورانند، از عمل به آن منصرف شوند.اما در مقابل بايد اين نكته را هم متذكر شد كه تا ريشه ها و دلايل بروز يك جرم بررسي نشود و راههاي پيشگيري از آن طي نشود، سنگين ترين مجازاتها هم كاري از پيش نخواهد برد، حتي اگر خود مجازات را نوعي پيشگيري بدانيم. |