* جواد صبوحي
اشاره:
وقف را ميراث جاويدان و سرمايه اي گرانمايه دانسته اند كه واقفان براي ادامه يافتن نيات خيرخواهانه خود، در جامعه باقي مي گذارند.



مديريت و فرهنگ سازي براي هدايت اين سرمايه هاي ارزشمند در راستاي نيازهاي روز جامعه، مهمترين دغدغه اي است كه ذهن بسياري از متوليان دستگاه وقف را به خود مشغول ساخته است. حجة الاسلام حيدر مصلحي كه از واپسين روزهاي خرداد 85، به عنوان نماينده ولي فقيه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه كار خود را آغاز نمود، به بهانه هفته وقف، در گفتگو با ما به طرح ديدگاههاي خود در اين مقوله پرداخته است:

* جناب آقاي مصلحي، در آغاز اين گفتگو تقاضا مي كنم به عنوان مقدمه بحث، نگاهي به فلسفه وجودي وقف در اديان الهي و بويژه اسلام داشته باشيد.
** وقف، نقش والايي در اديان الهي دارد. اين سنت حسنه در حاكميتي كه خداوند در اديان مختلف براي بشر ترسيم كرده و به دست انبياي الهي فرستاده است، در بالاترين رتبه قرار دارد.
در دنياي پيشرفته امروز نيز حاكميتي موفقتر است كه در اداره امور جامعه، تصديگري امور را به دست مردم بسپارد. مقوله وقف در اسلام نيز همين جايگاه را در جامعه تقويت مي كند.




اين مهم، بزرگترين پشتوانه و سبب دوام دين است، اما متأسفانه اين امر مهم، هنوز جايگاه خود را در جامعه پيدا نكرده تا بتواند تأثيرگذاري ژرف و گسترده خود را در گسترش مراكز ديني فعاليتهاي فرهنگي نشان دهد. اين سنت گرانبها يكي از يادگارهاي ارزشمند اسلام است و رويكرد همه نسلها و طبقات مردم به اين اصل در جامعه اسلامي ايران شايسته تقدير است. پيامبر اعظم(ص) به وقف در راه تضمين بقاي دين و تحقق پيشرفتهاي علمي و تمدني كه بشر به دنبال آن است، توجه دارند و موفقيت دانشمندان و علماي مسلمان در طول تاريخ، متأثر از توجه جامعه به مقوله وقف بوده است. وقف بزرگترين پشتوانه دانشمندان مسلمان در دستيابي به موفقيتهاي جهاني است، حتي بخشي از پيشرفتهاي غرب هم در گرو موقوفه هاي سرزمينهاي اسلامي است. علوم شرق با پشتوانه وقف پيشرفت كرد و غرب وامدار پيشرفت علمي شرق است.
* در قبل از انقلاب اسلامي اين مقوله چگونه ديده مي شد؟
** ببينيد، در طول تاريخ، وقف همواره در جوامع اسلامي و بخصوص ايران، دو مقطع سخت و دردناك، نادرشاه و رضاخان را پشت سر گذاشته، در حالي كه اگر به كتب فقهي قبل و بعد از اين رويدادهاي تاريخي نگاه كنيم، مي بينيم از وجوهات براي اداره امور حوزه هاي علميه استفاده نمي شد. در دوران نادرشاه و رضاخان پهلوي، سعي شد با هدف كم كردن تأثير وقف در پيشرفت حوزه هاي علميه و گسترش علوم ديني، دست علما و روحانيان از وقف كوتاه شود و آنها تنها وابسته به وجوهات گردند.
قبل از انقلاب، متأسفانه بخش قابل توجهي از موقوفات را به نام برخي معاهدات و طرحها و برنامه ها مثل اصلاحات ارضي، از حالت موقوفه خارج كردند، كه بعد از انقلاب با مصوبه مجلس و پيگيري بسيار، به مقوله وقف بازگشته است. نكته ديگر هم اين است كه قبل از انقلاب، سازمان اوقاف پوششي براي كارهاي اطلاعاتي و امنيتي محسوب مي شده است. به همين دليل، سازمان اوقاف بدون متولي اصلي دست به دست مي شده است؛ مثلاً زماني زير نظر آموزش و پرورش و در مقطعي نيز تحت نظارت نخست وزير بوده است.
* اولويتهايي كه سازمان اوقاف بويژه بعد از مديريت شما در اين سازمان دنبال مي كند، بر چه پايه هايي استوار است؟
** اولويتهايي كه ما در بحث موقوفات در نظر داريم، شناسايي و تقسيم بندي آنها و كاربري آنهاست.
ضمن اينكه سعي داريم در راستاي شناسنامه دار كردن موقوفات كشور و به ميدان آوردن ظرفيت بي نظير آنها، گامهاي بلندتري را برداريم. آنچه وقف را به يكي از جلوه هاي بارز معنوي در كشور تبديل كرده، نيت خدمت صادقانه به نسلهاي فعلي و آينده است و اين امر نيز از دستاوردهاي بارز ميراث كهن اسلامي محسوب مي شود. براي شناسايي بيشتر تفكر ارزشمند وقف گرايي در جامعه اسلامي، بيش از پيش تلاش خواهيم كرد تا بتوانيم فرهنگ وقف را با عموميت بيشتري در جامعه نهادينه كنيم. واقفان سرمايه هاي معنوي جامعه اسلامي اند و استفاده از تجربيات واقفان پيشين مي تواند در جهت برنامه ريزي براي موفقيت بيشتر جامعه واقفان، مؤثر واقع شود.
به هر حال، تلاش مي كنيم مردم با موقوفات به شكلي ملموس آشنا و مرتبط شوند. در همين راستا، يكي از سياستهايي كه با تمام توان دنبال تحقق آن هستيم، اين است كه موقوفات دقيقاً بر اساس نيت واقف برنامه محوري مصرف شود؛ البته برنامه هايي كه متناسب با مقتضيات امروز كشور باشد. بايد وارثان واقف ببينند آن موقوفه به نام همان واقف در جامعه مصرف مي شود، تا اعتمادسازي شود.
* براي احياي امامزاده ها چه قدمهايي را برخواهيد داشت؟
** طبق آخرين آمار، هشت هزار امامزاده در كشور وجود دارد كه اين زيارتگاه ها بايد به عنوان مراكز فرهنگي اثرگذار در فرهنگ ايران تعريف و از آنها بهره برداري شود. در نظام بودجه بندي كشور، هيچ رديف اعتباري براي امامزادگان پيش بيني نشده است، در حالي كه بسياري از اين مكانهاي مقدس نياز مبرم به بازسازي و تعمير اساسي دارند. متأسفانه طي بيست و هفت سال گذشته، شاهد نوعي كم توجهي نسبت به مقوله وقف بوده ايم؛ حتي در برنامه چهارم توسعه و چشمانداز 20 ساله كشور نيز به اين موضوع توجهي نشده است. در اين مدت، هنوز هيچ رديف بودجه اي براي احياي امامزاده ها اختصاص داده نشده است.
در اين خصوص ما به رئيس جمهور پيشنهاد داده ايم براي احياي امامزاده ها، 400 ميليارد تومان به صورت قرض به اوقاف بدهد. در طول اين مدت به جز اين مقطع خاص، كار خاصي براي غبارزدايي و خارج كردن وقف از حالت قديمي صورت نگرفته كه اين امر جاي تأسف دارد. خوشبختانه دولت نهم تلاش زيادي را در جهت سامان بخشي به امور موقوفه ها داشته است و روحانيان كه گردانندگان اصلي وقف هستند، بايد در اين راستا به طور جدي وارد عمل شده و براي ساماندهي اين امر مهم، تلاش كنند. مراكز قانونگذاري و پژوهشي هم بايد طرحهاي خود را دوباره با به روز كردن قوانين وقف و موقوفه ها ارايه كنند.
* فكر مي كنيد بهترين شيوه مديريتي براي اصلاح ساختار اوقاف و امور خيريه بايد از چه اصلي تبعيت كند؟
** اصلاح ساختار بر مبناي سياستهاي عدالت محورانه دولت، اولويت اصلي سازمان اوقاف و امور خيريه است. برخي قوانين نارسا كه در زمينه وقف وجود دارد، بايد با يك حركت مستمر و پيگيرانه اصلاح و تحولي در اين ارتباط حاصل شود. امروزه بهترين شيوه مديريتي در حاكميت، واگذاري امور مردم به دست خودشان است و بايد در اين راستا تشكلهاي مردم نهاد در زمينه هاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي گسترش يابد. طرح مقوله وقف در مكتب اسلام در اين راستا مهم است. همان طور كه قبلاً هم اشاره كردم، وقف امري فطري است كه در همه اديان وجود دارد، همين توجه اسلام است كه باعث ماندگاري و پايداري ارزشها و آداب مي شود و تداوم فرهنگ ديني در اين حيطه است.
* مهمترين مانعي كه سازمان متبوع شما با آن مواجه است، چيست؟
** بزرگترين مشكل اين است كه در تشكيلات حكومتي ما، سازمان اوقاف و امور خيريه نه در مجموعه هاي اقتصادي و نه در مجموعه فرهنگي، اعم از شوراي تصميم گيرنده اقتصادي تا شوراهاي فرهنگي، عضويتي ندارد. به نظر من، علت اين انزواي سازمان در مباحث كلان تشكيلاتي كشور همين موضوع بوده است كه در هيچ كدام از اين مجموعه ها، عضويت و تأثيرگذاري ندارد. حتي براي ارايه اطلاعاتي مبني بر وجود ظرفيت بالا در اين سازمان، در بسياري از موارد شخصاً وارد شده ام. تلاش ما اين است كه در مسايل كلان اقتصادي و فرهنگي كشور جايي باز كنيم و اثرگذاري خود را به نمايش بگذاريم.
ما مي كوشيم سالم سازي نظام وقف را اجرايي كنيم. براي يافتن جايگاه و اثرگذاري واقعي وقف در جامعه، علما و مسؤولان نظام بايد با توجه به پيشينه درخشان وقف در ايران، با ارايه راهكارهاي فرهنگي، مددرسان باشند.
اگر نظام به مسأله وقف توجه داشته باشد، بسياري از مشكلات جامعه برطرف مي شود. وقف يكي از راههاي اداره امور فرهنگي و اقتصادي جامعه اسلامي است، به طوري كه در گذشته حوزه هاي علميه با وقف اداره مي شدند. آنچه اينك در كل كشور به عنوان عوايد موقوفات جمع آوري مي شود، ارقام واقعي نيست و اين مهم، از اين پس، بايد از طريق قانوني انجام گيرد. در نظام موقوفات و جمع آوري عوايد املاك و اماكن وقفي، به يك بازنگري كلي نياز است و سازمان اوقاف و امور خيريه به دنبال اين است كه با كمك مجلس شوراي اسلامي و قوه قضاييه، اين مهم را به يك جايگاه واقعي و قانوني برساند. به هر حال، به نظر مي رسد تقويم موقوفات، تبيين و تشريح اين سرمايه عظيم ملي بايد در اختيار مجموعه دولت قرار بگيرد تا آنها هم نگاه مثبت و كارگشاي خود را به اين حوزه جاري سازند. ما در حال حاضر حدود 10 هزار پرونده قضايي در ابعاد مختلف در قوه قضاييه داريم. با تمام اين تسهيلات و وجود مشكلات، همچنين عزم جدي براي تحول در سازمان اوقاف، چشم اندازي كه بنده مي بينم، چشم انداز مثبتي است تا ان شاء ا... بتوانيم بخش عمده اي از اين مشكلات را برطرف كنيم.
* آقاي مصلحي، پرسشهاي زيادي در خصوص چگونه هزينه كردن درآمد موقوفات مطرح است، ممكن است در اين خصوص هم توضيح دهيد؟
** بخش عمده اي از درآمد موقوفات كشور براي حفظ و نگهداري همان موقوفه هزينه مي شود؛ بنابراين، درآمد موقوفات بويژه در سال جاري براي برخي از ديگر هزينه هاي ضروري بسيار پايين است. پارسال از محل موقوفات كشور بالغ بر 600 ميليارد ريال عوايد حاصل شده است كه با وجود افزايش، نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن، با توجه به هزينه هاي سنگين نگهداري بسياري از اين موقوفات، رقم بالايي نيست. ما وظيفه داريم امانات بزرگي را كه توسط واقفان در اختيار سازمان قرار گرفته، به نحو احسن به عنوان معتمد بزرگ حفظ كنيم. يكي از برنامه هاي پيش روي مجموعه اوقاف در راستاي اهداف بلندمدت انقلاب اين است كه وقف را جهت بدهيم و بتوانيم آن را به عنوان يك الگو براي ديگران مبدل كنيم؛ بخصوص كه وقف رابطه اي تنگاتنگ را در بعد مسايل شرعي با ولي فقيه دارد و مي تواند در اهداف بلندمدت ولايت در مجموعه ايشان قرار گيرد. تاكنون در سراسر كشور 6 هزار بقعه شناسايي شده كه مي تواند در زمينه هاي فرهنگي- معنوي تأثيرگذار باشد.
بخشي از درآمد سازمان در سال 84 در امور درماني، بخشي در امور فرهنگي، ترويج قرآن، خريد كتاب و تعزيه، و ترويج فرهنگ خيريه و مقداري نيز براي توسعه عمران و آبادي موقوفات هزينه شده است.
* يكي از دهها كاركرد وقف در جامعه، كاركرد فرهنگي آن است. سازمان اوقاف و امور خيريه كشورمان چه رويكردي به اين مقوله دارد؟
** اوقاف به عنوان يك منبع اقتصادي تعيين نشده و بايد اين جايگاه در بحثهاي فرهنگي و اجتماعي به عنوان نمادي كه با دولت در تعامل است، مشخص گردد. مجموعه اوقاف بايد به عنوان الگو در جامعه، جايگاه خود را در انقلاب اسلامي تعيين كند. موفقيت در يك مجموعه زماني امكان پذير است كه در آن، از مجموعه عقول استفاده شود. محور فعاليتهاي سازمان اوقاف و امور خيريه در بخش فرهنگي است. در اين راستا، پرداختن به نيروي انساني مجموعه و برطرف كردن نيازهاي آنان و نيز حفظ كرامت انساني همراه با حفظ روحيه و نشاط و بالندگي، امري ضروري است. درآمد موقوفات بايد در راستاي فعاليتهاي فرهنگي صرف شود و در اجراي طرحهاي عمراني از سبك معماري اسلامي استفاده گردد تا اين مسأله در طول تاريخ اثري ماندگار باشد. سرمايه كلان موقوفات بايد در تمامي شؤون زندگي و تحولات فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي اثرگذار باشد. دولت و مسؤولان بايد از اوقاف مطالبه كنند كه چگونه از موقوفات بهره برداري بهتر شود.
احداث فرهنگسراها در جوار بقاع متبركه و حركت وقف حول مسايل فرهنگي، يكي از راههاي بازدهي بيشتر موقوفات است.
بيشترين موقوفات مربوط به مسايل فرهنگي بوده و كمترين آنها مربوط به اعزام به عتبات است. اشاعه فرهنگ وقف از جمله برنامه هاي مهم سازمان اوقاف و امور خيريه كشور است و سازمان اوقاف و امور خيريه افتخار دارد در كنار اشاعه فرهنگ حسيني، پرچمدار توسعه وقف در جامعه باشد. خاستگاه وقف در فرهنگ و تاريخ و دين ملت ايران است و گذشتگان ما در بسياري زمينه ها همچون بهداشت و درمان، مسايل فرهنگي و موارد ديگر، به انجام امر وقف اقدام مي نمودند. كشورهاي غربي در زمينه وقف به پيشرفتهاي خوبي رسيده اند و بيشتر دستاوردهاي امروز كشورهاي غربي در زمينه هاي علمي و دانشگاهي از وقف نشأت گرفته است.
اوقاف در نظام ما مجموعه عظيمي است كه مي تواند در مسايل فرهنگي و اجتماعي، اقتصادي باشد. تلاش ما در سازمان اوقاف، برنامه ريزي صحيح، احيا و به روز كردن موقوفات و همچنين از بين بردن بي تفاوتي نسبت به وقف بوده است.
وجود هشت هزار امامزاده در كشور مانند پرچم هدايت و تأثيرگذار در فرهنگ جامعه است. اگر ما به كمك دولت در كنار امامزاده ها، مراكز فرهنگي و هنري مانند كتابخانه تأسيس كنيم، يقين بدانيد كه مي توانيم نوعي تحول و دگرگوني فرهنگي را در ساختار اداره آنها ايجاد كنيم و به نتايج خوبي برسيم.
* شما فعاليتهاي بين المللي هم داريد...
** در كشورهاي اسلامي تشكيلات اوقاف اغلب به عنوان يك وزارتخانه فعاليت مي كند. طبق اطلاعات من، مجموعه اي در مورد موقوفات كشورهاي اسلامي در عربستان تشكيل شده است. گفته مي شود در اين مجموعه، صندوقي درباره سرمايه گذاريهاي وقف راه اندازي شده كه جمهوري اسلامي ايران هم عضو اين صندوق هست. ما در برنامه هاي جديد مي كوشيم تا اين منبع بزرگ اقتصادي را احيا كنيم. اميدوارم بتوانيم از طريق سازمان كنفرانس اسلامي در اين مقوله هم فعاليتهايي داشته باشيم. طبق برنامه هاي جديد، قرار است صندوقهاي سرمايه گذاري وقف را راه اندازي كنيم كه بخشي از آن در جهت ايجاد اشتغال فعاليت خواهد كرد. براي تحقق اين مهم، مؤسسات مختلفي در حال شكل گيري است كه اين مؤسسات با استفاده از سرمايه اين صندوقها، بحث ايجاد اشتغال براي نيازمندان را برعهده بگيرد.
صندوق احياي موقوفات هم كه از گذشته وجود داشته، با حمايت بيشتر در حال توسعه است تا يك تعاوني اعتباري را در كشور به وجود بياورد. اين تعاوني اعتباري با همكاري وزارت تعاون و سرمايه گذاري موقوفات، مجموعه هاي ايجاد اشتغال را راه اندازي كند.
* شنيده ايم كه در سازمان شما كميته اي براي احياي موقوفات ربع رشيدي شكل گرفته است. موقوفات ربع رشيدي چه جايگاهي در بين موقوفات ما دارد كه انگيزه اي براي شكل گيري چنين كميته اي شده است؟
** چنانكه مي دانيد، وقف نامه ربع رشيدي 700 سال قدمت دارد و لازم است تا توجه بيشتري نسبت به امر پيشرفت علمي در جوامع اسلامي شود. هدف از تشكيل كميته احياي موقوفات ربع رشيدي در سازمان اوقاف و امور خيريه ايجاد تحول مثبت و جدي و به روز كردن اين موقوفات ارزشمند است. موقوفات ربع رشيدي در 14 استان و سه كشور خارجي عربستان سعودي، اردن و سوريه متمركز است، اما متأسفانه رويكردي يك جانبه از سوي برخي مسؤولان نسبت به اين موقوفات حاكم است، در حالي كه وقفهاي ربع رشيدي مي تواند زمينه ساز دگرگوني عظيمي در ابعاد اقتصادي جامعه شود. با كمال تأسف، ديدي كه برخي درباره ربع رشيدي دارند ديد باستاني و تاريخي است، نه ديد يك موقوفه اي كه وظيفه شرعي درباره احياي آن را داريم.
وقفنامه ربع رشيدي نمونه بارز توجه گذشتگان به فرهنگ وقف است. اين وقفنامه بزرگترين افتخار براي عالم اسلام است. امروزه در اروپا و آمريكا وقف و موقوفات پشتوانه موفقيتهاي علمي آنان است، به طوري كه بزرگترين دانشگاه آمريكا هاروارد و معتبرترين دانشگاه اروپا آكسفورد لندن، به صورت موقوفه اداره مي شود.
* در روند تشكيل كميته مذكور با سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري مشكلي نداشتيد؟
** نه، خوشبختانه هيچ مشكلي با آنها نداشتيم. اعضايي از امور وقف سازمان اوقاف و امور خيريه، اداره كل اوقاف و امور خيريه آذربايجان شرقي و ميراث فرهنگي عضو كميته احياي موقوفات ربع رشيدي هستند كه اميدواريم با تشكيل اين كميته، توجه به ابعاد ديني و معنوي موقوفات ربع رشيدي بيش از گذشته شود.
* آمار و ارقام نشان مي دهد غالب موقوفات ما در راستاي ترويج فرهنگ تعزيه در كشور بوده است. اين مهم دليل خاصي دارد و آيا براي بهره بري مناسب تر فرهنگي از اين موقوفات برنامه هاي خاصي صورت گرفته است؟
** بله، همان طور كه شما هم اشاره كرديد، 60 درصد از موقوفات موجود كشور در زمينه ترويج و توسعه فرهنگ تعزيه تنظيم شده است، كه متأثر از حاكميت نظام مقتدر رضاخان و ممنوعيتهاي فراواني بوده كه در زمينه برپايي برنامه هاي تعزيه در كشور وجود داشته است. وقف حركتي مردمي در اداره حكومت ديني است. در طول تاريخ توسعه و نشر دين در جهان، همواره مردم اين نقش را بر عهده داشته اند و مبلغان ديني تنها جهت دهي حركت صحيح را بر عهده دارند. در دوره اي از تاريخ و همزمان با دوران دفاع مقدس در كشور، تمامي اقشار جامعه جان و مال خود را وقف نشر دين و تحقق نهضت امام حسين(ع) در جامعه كردند.
افزايش معنويت در جامعه نتيجه اقامه عزاداري براي امام حسين(ع) است و هدف از روضه خواني و عزاداري سنتي كه امام خميني(ره) و رهبر معظم انقلاب بر آن تأكيد دارند، تقويت معنويت در جامعه است. هدف ديگر از اقامه عزاي امام حسين(ع) اقتدا به پيشوايان دين است. پيامبر اعظم(ص) سالها قبل از شهادت امام حسين(ع) براي شهادت ايشان مي گريست و براي حمزه عموي خود مجلس عزاداري برپا مي كرد.
بد نيست همين جا اشاره كنم كه در تحقيقات آماري سازمان اوقاف پيرامون شهداي دفاع مقدس، بيشترين شهدا مربوط به روستاها يا مناطقي است كه در آن محل مجلس عزاي امام حسين(ع) با توجه بيشتري برگزار مي شود.
ايجاد انسجام و هماهنگي در برگزاري عزاداريهاي حسيني، يكي از اولويتهاي سازمان اوقاف و امور خيريه است و سازمان اوقاف در همين راستا هر سال يك شعار را محور حركت خود بر اقامه عزاي حسيني قرار مي دهد. سازمان اوقاف و امور خيريه تصميم دارد تا روضه خواني، برگزاري هيأت و تعزيه خواني را در جامعه هدفمند كند تا عزاداري سنتي براي امام حسين(ع) در جامعه محقق شود. ما مي توانيم دو راه را انتخاب كنيم؛ يكي اينكه مبلغي در اختيار فردي قرار بگيرد و آن شخص در خانه خود مجلسي بگيرد و شنونده و گوينده و برگزاركننده خودش باشد و راه ديگر اينكه همان مبلغ در يك كنگره بزرگ با هدف تبيين ابعاد مختلف نهضت سيدالشهدا(ع) صرف شود.
توليد مقالات علمي پژوهشي، حضور چهره هاي شاخص ديني و فرهنگي و ايجاد موج عقل گرايي در ميان مردم بر مبناي بزرگترين ريشه حيات اسلام- قيام سيدالشهدا(ع) - گوشه اي از بركات اين راه ديگر است.
بنابراين، بايد نوعي فرهنگ سازي همراه با بهره برداري فرهنگي و اثرگذاري در جامعه به وجود بيايد. در حال حاضر، بر اساس همين طرح، سازمان اوقاف موظف شده است تا برنامه هاي خود را براي باقيمانده سال ارايه دهد كه مبناي آن موقوفات و نيت واقفان است و پس از جلسات كارشناسي، براي سال 86 اجرايي شود.
* از حضورتان در اين گفتگو سپاسگزاريم

 

نوروز و آيينهاي پر رمز و راز پيوسته بدان، يكي از شورانگيزترين يادگارهاي جاودانه ايرانيان است كه در گذار تاريخي اش كه تا بيست سده پيش از ميلاد مسيح هم برآورد شده، راههاي دراز و گذرگاههاي دشواري را پشت سر گذاشته و ضمن عبور سرافرازانه از همه كورانها به فرزندان اين سرزمين روحيه داده و پيام آور سرزندگي، ايستادگي و سازندگي بوده است.
اساطير مذهبي، نوروز را روز آفرينش جهان گفته اند؛ روزي كه خداوند به هفت اختر فرمان داد تا چرخش خود را آغاز كنند. همچنين، روزي است كه «آدم» آفريده شد و بدين اعتبار بايد گفت كه نوروز آغاز زندگي است و همزاد آدم، همزاد و همراهي جاودانه. پس گستره معنايي نوروز به گستردگي معناي زندگي است.
اما اساطير تاريخي، نوروز را به «جمشيد» نسبت مي دهند:
نوروز روزي است كه جمشيد به نبرد ديوان و پليدان رفت و آن گاه پرستش يزدان را آغاز كرد. چون به آذربايجان رسيد، فرمود تخت مرصعي بر جاي بلندي رو به جانب شرق گذارند و خود تاج مرصعي بر سر نهاده، بر آن تخت بنشست. همين كه آفتاب طلوع كرد و پرتواش بر آن تاج و تخت افتاد، شعاعي در غايت روشني پديد آمد. مردمان از آن شاد شدند و گفتند كه اين «روز نو» است.
ابوريحان بيروني نيز مي گويد: نخستين روز است از فروردين ماه، وزين جهت «روز نو» نام كردند، زيرا كه پيشاني سال نو است. ترديدي نيست كه نوروز در گذر زمان، جامه پرداخته است و آيين هاي ويژه اش در اثر تعامل با رويدادهاي تاريخي و هماهنگ با جزر و مدهاي سياسي اجتماعي، برخي كاهش يا افزايش يافته اند و برخي جايگزين شده اند؛ اما در نزد ايرانيان هرگز از رونق نيفتاده اند و حتي اقوام و فرهنگهاي بيگانه غلبه يافته بر اين سرزمين نيز- خواه ناخواه، كم و بيش- آن را پذيرفته اند و نوروز را فرصتي شمرده اند براي نزديكي و سازگاري با مردم ايران زمين.
پذيرفته شدن اسلام در ايران نيز همچون ديگر رويدادهاي تاريخ ساز، موجب شد كه شماري از ارزشها و باورهاي پيشين جايشان را به سنتهاي تازه بسپارند، يا در هم آميختند و پديده اي نو آفريده شد. اما پاره اي ديگر به همان شيوه باستاني پايدار ماندند، نوروز يكي از آيينهاي پيشين است كه باقي ماند.
نمونه اي از همساز شدن باورهاي اساطيري نوروز با ارزشهاي تازه مسلماني، روايتي است حاكي از اين كه جبرئيل امين(ع) در روز نوروز نخستين بار بر پيامبر اكرم(ص) نازل شد. يا گفته اند كه حضرت علي(ع) در سال دهم هجري و همزمان با نوروز ايراني، به جانشيني حضرت نبوي برگزيده شد و هم در روز هجدهم ذي الحجه سال 35 هجري، كه مصادف با نوروز بود، زمام حكومت اسلامي را به دست گرفت و بدين سان، آيينهاي باستاني نوروز در آميزش با باورها و ارزشهاي مذهبي تازه تقدس يافتند.
در روايت هاي تاريخي آمده است كه حتي خلفاي اموي هم كه از سر تعصب قومي و نژادي با بغض به نوروز مي نگريستند، سرانجام به آن تن دادند، همچنانكه معاويه نيز از برگزاري آيينهاي نوروزي جلوگيري نكرد، زيرا از محل عيدانه ها و هداياي نوروزي درآمد سرشاري داشت كه تا ده ميليون درهم در سال برآورده شده است. پيش از آن در يورشهاي اسكندر و هياطله، و پس از آن، در تركتازي هاي چنگيز و تيمور و اينك در چالشهاي معاصر با فرهنگ و تمدن نيز كاروان نوروزي به شادماني راه خود را پيموده است و مي پيمايد.
بدين سان، نوروز باور مشترك و نماد آييني و ملي همه ايرانيان و حتي فارسي زبانان خارج از جغرافياي فعلي ايران شده است؛ رشته اي ناگسستني كه انديشه و جان ايرانيان را در روند توالي نسلهاي پياپي به يكديگر پيوند داده و هويت فرهنگي ايراني را به ارمغان آورده است.
امروزه علاوه بر ايران و ايرانيان، گستره چشمگيري از مراكز تمدن بشري نيز آيينهاي نوروزي را برپا مي دارند: پاكستان، هند، افغانستان، چين، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيكستان، ازبكستان، آذربايجان، ارمنستان، گرجستان، تركيه؛ مردمان اين سرزمينها همراه با نوروز، نوزايي و دگرگوني طبيعت را جشن مي گيرند و با آن دمساز مي شوند.
آري، دمسازي و كنار آمدن با طبيعت، درون مايه آيينهاي نوروزي است. نوروز با طبيعت و با انسان مبارزه نمي كند تا بر آنها چيره شود؛ نوروز آنچه را در زمستان از بين رفته است، دوباره مي سازد. جشن رستاخيز دوباره زندگي را به همه زندگان اعلام مي كند و همگان را بدين جشن فرا مي خواند.
نوروز، چكيده ناب توانايي انسان در هماهنگي با طبيعت در راستاي باز آفريني طبيعت است و باورهاي اساطيري و تاريخي و ارزشهاي ديني و ملي نيز آن را پرشورتر كرده اند. شگفت آن كه اين عناصر چنان در هم آميخته شده اند كه جدا كردنشان نه تنها آسان نيست، بلكه يكپارچگي و كارآيي نوروز را نابود مي كند. از سوي ديگر، نوروز يك پيام جهاني دارد و همه ملتها مي توانند اين پيام را دريافت كنند.
نوروز با باورهاي ديني، مذهبي، قومي، نژادي و فرهنگي هيچ كس سر ستيز ندارد و آسيبي به آنها نمي رساند. علاوه بر اين، عناصر مشترك و همساز با روحيه و ذوق همه انسانها و گرايش به سوي انگيزشهاي مهرآميز و عاطفي و همبستگي كه در فطرت مشترك همه انسانها سرشته شده، در نوروز چنان زياد است كه آن را مقبول همه طبايع و فرهنگها ساخته است. تاريخ هم اين ويژگي را به اثبات رسانده است كه نوروز مي تواند محور دوستي ملتها باشد. اين پيام زيبا و انساني اگر چه آرماني مي نمايد، اما غيرممكن نيست.
آموزه هاي تاريخي حاكي از آن هستند كه ما به مفهوم تمام بشريت در گذشته هاي بسيار دور با هم بوده ايم، با هم انديشيده ايم، از يك جا حركت كرده ايم و بعد پراكنده شده ايم و به علت اين پراكندگي، گوهر يگانگي خود را گم كرده ايم. اما نوروز اين گذشته را براي ما بازآفريني مي كند و از اين راه به هويت يگانه خويش باز مي گرديم. پس نوروز ميراث معنوي مشترك همه انسانها و بشريت است.