٭ مازيار انوشه اشاره: اجازه بدهيد همين ابتداي كار روشن كنم كه اين گزارش، يك گزارش صد در صد تأليفي نيست. نه اين كه نويسنده اين گزارش هم مثل پاره اي از گزارش نويسان به رونويسي عادت كرده باشد، نه. اين گزارش يك گزارش تأليفي نيست تنها از آن رو كه نويسنده آن
اطلاعات علمي خود را چندان كامل و دقيق نمي داند. اطلاعات شخصي نويسنده، بيشتر از آن كه محصول يك مطالعه عميق و مستمر علمي باشد، حاصل شوقي ديرپا و عشقي دراز دامن است. شوقي كه از سالهاي دور خردسالي تا اين روزهاي مثلاً جواني ادامه يافته و احتمالاً همچنان ادامه خواهد يافت. نويسنده اين گزارش مثل بسياري از آدمهاي ديگر يا به عبارت دقيق تر همانند همه آدمها، از همان نخستين روزها كه نگاه كردن را ياد گرفت و درك كردن را شناخت، شيفته آسمان و رمز و رازهاي آن بود. آسمان پرستاره شب، معماي درازمدت بشر است، معمايي كه با گذشت هزاران سال از عمر انسان، تقريباً حل نشدني باقي مانده است.
انصاف اين كه پيشرفت دانش بشري در حوزه شناخت كيهان، در قرنهاي معاصر، رشد فوق العاده اي داشته است. نيوتن با كشف رابطه هاي بنيادي فيزيك، گاليله با اختراع تلسكوپ، كوپرنيك با دستاوردهاي فراوان علمي اش، كپلر با نگارش قوانين سه گانه، انيشتين با كشف واقعيت بزرگ جهان هستي و ديگر دانشمندان دانش فيزيك و ستاره شناسي. هر كدام گوشه اي از اين معماي شگفت انگيز را به پاسخ نزديك كرده اند، اما عظمت آفرينش خداوند، بسيار پيچيده تر از توازن ذهني بشر است. هم از اين روست كه مي توان گفت دانش شناخت آسمان- نجوم- با وجود فصلهاي فراواني كه پشت سر گذاشته، همچنان دانشي نو پا محسوب مي شود. اين نوشته مي كوشد در مجال اندك خود، نگاهي - تا آن جا كه مي تواند- كامل به دانش ستاره شناسي داشته باشد. اين نوشته در واقع بيشتر از آن كه در قالب رايج گزارش جا بگيرد، مي تواند يك مقاله علمي تلقي شود، با اين همه گزارشي خواهد بود از دانشي به نام ستاره شناسي، هر چند گزارشي نه چندان فني.
تعريف هاي تان را اصلاح كنيد باز در همين آغاز اجازه بدهيد تكليفمان را با اسمهاي مختلف روشن كنيم. شايد در نگاه آنها كه اطلاعات علمي دقيقي درباره آسمان ندارند، اسمهايي همچون ستاره شناسي، كيهان شناسي، نجوم و ... در يك رديف قرار بگيرند. حال آن كه هر كدام از اين اسمها در واقع حوزه هايي نسبتاً متفاوت از يكديگر را شامل مي شوند. نجوم قديمي ترين بخش از دانش شناخت آسمان را شامل مي شود. هر چند در نگاهي عام، تمامي دانشهاي مربوط به آسمان را مي توان زير نام نجوم جمع كرد. بشر آن روزها كه حتي در خيالش هم نمي گنجيد كه به آسمان دست يابد، ناچار تماشا كردن را يگانه ابزار شناخت آسمان قرار داده بود و بر همان مبنا به تحليل مي پرداخت. درست از همين رو بود كه بشر تا همين قرنهاي معاصر مي پنداشت كه در مركز عالم قرار دارد. او ستاره ها را مي ديد كه در ميدان بزرگ آسمان، گرد زمين مي چرخند. او خورشيد را مي ديد كه هر روز قوس آسمان را طي مي كرد و به دور زمين مي چرخيد. دانش قديم نجوم - هيأت- بر همين مبنا شكل گرفت. انسانها علاوه بر آن ستارگان را مي ديدند كه در پهنه آسمان حضوري دايمي دارند. تخيل به كمك بشر آمد و او توانست نقشه اي از آسمان رسم كند كه در آن هر ستاره متعلق به مجموعه خاصي بود. مجموعه اي كه نامي مخصوص داشت و يك صورت فلكي محسوب مي شد. نام صورتهاي فلكي بسته به فرهنگ هاي هر سرزمين متفاوت بود و گاه ستاره اي كه در يك سرزمين در صورت فلكي خاصي محسوب مي شد، در سرزميني ديگر در صورت فلكي ديگري جاي مي گرفت. بشر نام قهرمانان افسانه اي، خدايان، جانوران و ... را به روي صورتهاي فلكي نهاد و به اين ترتيب نخستين پايه هاي دانش نجوم شكل گرفت. او سپس حركات برخي از نقاط نوراني آسمان شب را ديد كه خود را از ديگر نقاط مجزا مي كردند. سياره ها خيلي زود توسط بشر شناخته شدند و دانش نجوم وارد فصلي تازه شد. نحوه حركت، زمان طلوع و غروب و خروج و ورود سيارات به صورتهاي فلكي، ابعاد تازه اي به اين دانش داد و دانش نجوم تا سالهاي سال در همين فصل باقي ماند. آن چه پيشينيان ما در دوره اسلامي و حتي پيش از آن از دانش ستاره شناسي مي دانستند، در همين فصل جاي مي گيرد. ايرانيان علاوه بر اين بر حركت ماه و تأثيراتي كه در زمين دارد توجه داشتند. ماه با هلالهاي مختلف و در عين حال تكرار شونده مبناي مناسبي براي محاسبات بود. آن چنان كه از دل تاريخ برمي آيد، ايرانيان حتي پيش از اسلام، حركات ماه را مي شناختند و به آن توجه داشتند. با ورود به عصر اسلامي، توجه به اوقات شرعي، فرا رسيدن ماه روزه و ... باعث شد كه مسلمانان توجهي ويژه به محاسبات نجومي پيدا كنند و اين دانش در اندك زماني در ميان مسلمانان رواج فراواني يافت و دامنه هاي خود را به گونه اي اعجاب انگيز گسترش داد. مسلمانان تا قرنها، سرآمد منجمان و ستاره شناسان جهان بودند. دانش نوين ستاره شناسي، فصلهاي مهمي را مديون دانش ورزي مسلمانان خواهد بود.
ستاره شناسي نوين ستاره شناسي نوين اما با اختراع تلسكوپ شكل گرفت، بشر كه همچنان نمي توانست راهي به آسمان پيدا كند، ابزاري يافته بود كه عملاً او را به آسمان نزديكتر مي كرد. تلسكوپ به بشر فرصت داد تا نور حاصل از ستارگان را به عنوان كليد كشف حقايق جهان نامكشوف آسمان به كار بگيرد و اين كليد البته درهاي بسته فراواني را پيش روي دانش بشر گشود و فصل تازه اي از ستاره شناسي را شكل داد. با شناخت بهتر و بيشتر ستارگان، بشر توانست به درك درست تري از جهان هستي دست پيدا كند. دركي كه البته همچنان ناتمام باقي مانده است. با اين همه بشر به اظهار نظر درباره جهان هستي پرداخت و مدلهاي گوناگوني از چگونگي شكل گرفتن هستي ارايه كرد و دانش كيهان شناسي از اين جا قدم به عرصه وجود نهاد. به عبارت ديگر، ستاره شناسي دانشي است كه با مشاهده و توضيح وقايعي كه در خارج از زمين رخ مي دهد، سر و كار دارد. اين دانش به بحث و بررسي درباره خواص فيزيكي و شيميايي اجرام آسماني و چگونگي كنش و واكنش آنها مي پردازد، اما موضوع دانش كيهان شناسي مطالعه شكل، پيدايش، زندگي و مرگ جهان است. دانشي براي آماتورها ستاره شناسي از معدود دانشهايي است كه بخش عمده اي از يافته هاي خود را مديون آماتورهاست. صفحه سياه آسمان شب پيش روي هر بيننده اي گسترده است و او مي تواند با هر اندازه از دانش، در اين صفحه به كنكاش بپردازد. با اين همه اشتباه نشود، دانش ستاره شناسي امروز دانش بنيادي است و كشف مرزهاي نامحدود آن نيازمند سالها مطالعه است. آماتوري بودن بخشهايي از ستاره شناسي، چيزي از ارزش فعاليتهاي گسترده علمي انبوه دانشمندان فيزيك و اختر فيزيك نخواهد كاست. اما چگونه مي توان يك ستاره شناس آماتور شد؟ اين سؤالي است كه تقريباً همه مي خواهند پاسخ آن را بدانند. واقعيت اين كه نجوم، هم دانش است و هم سرگرمي و لذت آن به خاطر يافته هاي هوشمندانه از جهان پررمز و راز آسمان است. با اين همه حتي در كشورهاي پيشرفته هم فقط بعضي از افراد شانس آن را دارند كه ستاره شناسي را در قالب كلاسهاي دانشگاه دنبال كنند. از اين رو شاخه هاي آماتوري دانش ستاره شناسي همواره مورد توجه علاقمندان به دانش ستاره شناسي بوده است. ممكن است به روشهاي گوناگوني به اين دانش آشنا شده باشيد. مثلاً با نگاهي به اخبار يك روزنامه و يا شنيدن خبري از راديو؛ اين روشها البته براي ايجاد انگيزه كافي هستند اما بعيد است مطالبي را كه به اين صورت خوانده يا شنيده ايد. همان مطالبي باشند كه شما به عنوان يك ستاره شناس آماتور به آنها احتياج داريد. بهتر است اطلاعات مورد نياز خود را براي ورود به جرگه ستاره شناسان آماتور، از قفسه كتابخانه ها تهيه كنيد. كتابهاي ستاره شناسي دامنه وسيعي از اين دانش را شامل مي شوند، اما شما به عنوان يك ستاره شناس آماتور قبل از همه به سراغ فصل "صور فلكي" برويد.
دنياي صورتهاي فلكي اگر در شبي صاف به آسمان بنگريد، بي شك از تلألو ستارگان لذت خواهيد برد. هزاران سال پيش هم بشر از ديدن آسمان لذت مي برده (به طور يقين آسمان پشينيان بسيار پرستاره تر بوده!) شايد در نظر اول ستارگان آسمان مجموعه اي پراكنده از ستارگان به نظر برسند. اما با كمي دقت مي توان اشكال زيبايي را با متصل كردن ستاره ها به هم با خطوطي فرضي در آسمان ترسيم كرد. در حدود 4500 سال قبل، مردم شرق مديترانه شروع به تقسيم بندي آسمان با نقش هاي خيالي كردند. تا زمان بطلميوس، ستاره شناس يوناني الاصل اسكندراني كه حدود 150 سال بعد از ميلاد مي زيست، تعداد صور فلكي شناخته شده 48 مورد بود. امروز 88 صورت فلكي شناخته شده كه هر يك محدوده مشخصي در آسمان دارند. به طوري كه تمام آسمان با اين صور پوشيده مي شود. با اين كه ستارگان يك صورت خاص از نظر ما شكل خاصي را در آسمان مي سازند، اما در واقع اين ستارگان هيچ ربطي به هم ندارند و چندين سال نوري از هم فاصله دارند و اگر از سمتي ديگر در آسمان (جايي خارج از منظومه شمسي) به آنها بنگريم به شكلي ديگر ديده خواهند شد. ستارگان حركت بسيار آهسته اي در آسمان دارند (به دليل دوري بسيار آنها حركت سريع آنها آهسته به نظر مي رسد) اين حركت باعث مي شود كه در طي هزاران سال شكل ظاهري صورتهاي فلكي عوض شود. اما در طول عمر يك انسان اين تغييرات بسيار نامحسوس است. در قديم از رصد صور فلكي براي جهت يابي و تعيين فصول و به طور كلي زمان يابي استفاده مي كردند. اما براي شناخت هر چه بهتر صورتهاي فلكي از دريچه كتابخانه ها بهتر است كار رصد را همراه با مطالعه در مورد آنها انجام دهيم تا موقعيت هر صورت را نسبت به بقيه و به طور خاص بدانيم. در مورد هر صورت ستاره ها و اجرام غير ستاره اي را بشناسيم. قدر، رنگ، دما و ... را در مورد ستارگان تا حدي بدانيم. بعد از شناخت صور فلكي وقتي به آسمان نگاه مي كنيد مطمئن باشيد بيشتر لذت خواهيد برد. اما براي شناخت هر چه بهتر آسمان نياز داريد كه يكي دو اصطلاح را هم بشناسيد.
قدر ظاهري هنگامي كه به ستارگان درخشان در آسمان شب مي نگريم، برخي از بقيه درخشانترند. ستاره شناسان براي بيان ميزان درخشندگي ستارگان، از يك مقياس درخشندگي به نام قدر ظاهري استفاده مي كنند. براي اولين بار هيپارخوس، منجم يوناني قرن دوم پيش از ميلاد، ستارگان را اين چنين طبقه بندي كرد. سپس دامنه مقياسش براي در برگرفتن اجرام سماوي درخشانتر و كم نورتر، افزايش يافت.
منطقة البروج چنين به نظر مي رسد كه همزمان با گردش زمين به دور خورشيد، خورشيد در مقابل زمينه متغيري از ستارگان حركت مي كند. مسير ساليانه خورشيد به دايرة البروج و پهنه اي از آسمان كه با زاويه تقريبي 9درجه از طرفين آن گسترده مي شود، به منطقة البروج معروف است. تمدنهاي باستاني براي اندازه گيري زمان، منطقة البروج را به 12 صورت فلكي تقسيم كردند، ولي اكنون صورت فلكي ديگري به نام حوا به اين باريكه آسمان افزوده شده است.
دنبال تلسكوپ نباشيد پرداختن به بسياري از دانشها، نياز به صرف هزينه دارد. اما براي ستاره شناسي هزينه چنداني مورد نياز نخواهد بود. بسياري از تازه كارها تصور مي كنند براي شروع حتماً بايد تلسكوپي پيشرفته و گران قيمت خريد، اما تجربه نشان داده كه موفق ترين اخترشناسان آماتور آنهايي هستند كه كار را با حداقل امكانات و وسايل شروع مي كنند. اين افراد براي جبران كمبود وسايل، بيشتربه مطالعه و استفاده از نقشه ها گرايش پيدا مي كنند. حتي رصدهاي دقيقي با چشمهاي غيرمسلح انجام مي دهند. به همين دليل مهارتهاي رصدي آنها افزايش مي يابد و بعدها كه امكانات مناسبي به دست مي آورند، به خوبي از آن استفاده مي كنند. به گواهي بهترين ستاره شناسان آماتور، كارآمدترين ابزار شروع كار، دوربينهاي دوچشمي است. دوربينهاي دو چشمي ميدان ديد گسترده اي دارند و با آنها راحت تر و سريع تر مي توانيد اجرام غير ستاره اي را پيدا كنيد. تلسكوپها بزرگ نمايي زيادي دارند، اما بخشهاي كوچكي از آسمان را نشان مي دهند. از سوي ديگر دوربينهاي دو چشمي ارزان و در دسترس هستند و حمل و نقل شان زحمت چنداني ندارد.
ستاره شناسان آماتور چه كار مي كنند؟ بعد از اينكه دوربين دوچشمي تهيه كرديم، چه كاري مي توانيم بكنيم؟ مي توانيد ماه، سيارات و نوار كهكشان را مشاهده كنيد. اما اينها كارهاي كوچكي است. اگر صورتهاي فلكي را به خوبي بشناسيد و بتوانيد نقشه ستاره ها را با آسمان تطبيق دهيد، وارد جرگه رصدكنندگان آماتور مي شويد. در اين صورت يك عمر با شگفتي هاي آسمان شب سرگرم خواهيد بود! فراموش نكنيد كه رصدهاي آماتوري به اندازه بررسي سياهچاله ها، اخترنماها و مسائل اخترفيزيكي پيچيده نيست. اگر چه داشتن اطلاعات اخترفيزيكي و كيهانشناسي تا حدودي براي آماتورها لازم است، اما برنامه كاري ستاره شناسان آماتور درباره اين مسايل نيست. اين كارها مربوط به اخترشناسان حرفه اي است. آماتورها مي توانند صدها جرم غير ستاره اي مانند: سحابيها، خوشه هاي ستاره اي، كهكشانها و ... را با دوربين دو چشمي مشاهده كنند. بيشتر 110 جرم غيرستاره اي موجود در فهرست مسيه (فهرستي از اجرام غيرستاره اي كه شارل مسيه آن را در اواخر قرن هجدهم جمع آوري كرد.) با دوربينهاي دوچشمي قابل مشاهده هستند. ماه شناسي رصدي هم از شاخه هاي مورد توجه آماتورها است. سطح ماه پوشيده از حفره ها، دشتها و رشته كوهها است. با استفاده از نقشه ماه و دوربين دوچشمي مي توانيد دهها حفره، رشته كوه و ... را با نامهايشان شناسايي كنيد. بسياري از تك ستاره هايي كه در آسمان مشاهده مي كنيد، دوتايي يا چندتايي هستند. دوربينهاي دوچشمي بعضي از آنها را تفكيك مي كنند، درخشندگي بعضي از ستاره ها تغيير مي كند كه به آنها ستاره هاي متغير مي گويند. بررسي تغييرات درخشندگي متغيرها از ديگر فعاليتهايي است كه آماتورها انجام مي دهند. بررسي و رصد حركت سيارك ها و دنباله دارها نيز بسيار جالب توجه است. آيا مي دانستيد دنباله دارها را اغلب ستاره شناسان آماتور كشف مي كنند؟ مثلاً دنباله دار پر فروغ "هيل باپ" كه در بهار 1376 به اوج نورانيتش رسيد را دو ستاره شناس آماتور "آلن هيل" و "توماس باپ" كشف كردند. انجام اين كارها زماني امكان پذير است كه شما با نقشه هاي ستاره اي آشنا باشيد، به كتابهاي مرجع مراجعه كنيد و اطلاعاتي در مورد اجرامي كه مشاهده مي كنيد، به دست آوريد. توجه داشته باشيد كه مهارتهايي كه در استفاده از نقشه ها و مطالعه كتابهاي مرجع كسب مي كنيد در آينده، هنگام بهره گيري از تلسكوپ هم به درد شما مي خورد.
به دنياي آسمان خوش آمديد اكنون شما يك ستاره شناس آماتور هستيد و مي توانيد از پشت بام خانه يا تپه اي در حاشيه شهر، لحظاتي منحصر به فرد را تجربه كنيد. پيشنهاد شخصي نويسنده اين گزارش اين است كه رصد آسمان را با سياره ها شروع كنيد. پيدا كردن سياره ها با استفاده از نقشه هاي نجومي- كه زمان دقيق طلوع و غروب سياره ها را در طول سال نشان مي دهد- كار آساني است. پهنه وسيع آسمان، قلمروي بي انتهاي كيهان با انبوه راز و رمزهاي خود، منتظر تماشاي شماست. زمان را از دست ندهيد. از همين امشب به جرگه ستاره شناسان آماتور بپيونديد.
