---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- بررسي نقش رسانه ها در تبيين فرهنگ ايثار و مقاومت ؛ قلم هاي خط شكن
٭ فرحروز صداقت گروه هنر- عشقستان: از خود گذشتگي، فداكاري و ديگران را بر خويش مقدم شمردن نشانگر وجود فرهنگ ايثار در گستره باور و اعتقادات يك جامعه است. اگر نگاهي به جامعه خودمان در سه چهار دهه داشته باشيم، هزاران مثال مقابل چشمان ما تصوير مي شود. اگر امروز ما در آرامش و استقلال به سر مي بريم و اگر از موضع قدرت رو در روي همه مستكبران ايستاده ايم، نبايد فراموش كنيم كه همه ميهمان ضيافتي هستيم كه عزيزترين انسانهاي اين سرزمين با ايثار و مقاومت خود آن را ترتيب داده اند.
اگر چه سالهاي دفاع مقدس و جهاد در جبهه هاي جنگ پايان پذيرفته است، اما جامعه امروز ما براي بقاي خود نيازمند بقاي فرهنگ ايثار، مقاومت و شهادت در ميان آحاد مردم است. امروز اگر ملت ما بتوانند از موقعيتهاي ممتاز و موفقيتهاي تاريخي خود در جهت حفظ و بقاي اين فرهنگ بهره گيرند به يقين به پيروزيهاي بزرگتري دست خواهند يافت. در اين ميان رسانه هاي گروهي در حفظ و تحكيم فرهنگ ايثار و مقاومت نقش بسزايي را بر عهده دارند. چنانچه وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي در پيامي به مجمع خبرنگاران و نويسندگان دفاع مقدس اظهار مي دارد: "در دنياي پر فتنه امروز كه عصر انفجار اطلاعات لقب گرفته است و در زمانه اي كه مرزهاي جغرافيايي معنا و مفهوم پيشين خود را در ساختار جديدي از معرفت و تحول مبنايي در حيات بشري، رفته رفته از دست مي دهند و اقتدار ملي هر كشوري در بعد فرهنگي آن جلوه مي يابد، پاسداري از ارزشهاي فرهنگي، رويكردي واقع بينانه و استراتژيك خواهد بود." صفار هرندي در قسمت ديگري از اين پيام به حماسه هشت سال دفاع مقدس و ثبت و ضبط همه زيبايي ها در ايام مقاومت كه توسط بهترين فرزندان اين مرز و بوم خلق شده است اشاره مي كند و مي افزايد: "خبرنگاران، نويسندگان و هنرمندان در تحقق اين مهم نقش اساسي دارند و به قول شهيد بزرگوار حاج حسين خرازي، ارزشهاي دفاع مقدس را، هم بايد درشت نوشت و هم درست تبيين كرد."
نقش رسانه ها رسانه ها در تبيين فرهنگ ايثار و مقاومت چقدر مي توانند مؤثر باشند و به اين امر مهم دست يابند؟ "دكتر صادقي"، دكتراي رسانه و استاد دانشگاه تهران عقيده دارد: رسانه ها در توسعه فرهنگ ايثار و مقاومت همان طور كه در زمان جنگ نقش تهييجي و برانگيزاننده داشتند، امروز به نحو ديگري اين نقش را مي توانند ايفا كنند و آن زنده نگه داشتن ياد و نام و خاطره بزرگان، شهدا و سرداران بزرگ و وقايع مهمي است كه در خلال جنگ رخ داده است. دكتر مرتضي گودرزي (ديباج) محقق و منتقد هنري باور ديگري دارد، او مي گويد: بر اين باورم كه در حال حاضر و به گونه اي كه در حال انجام است، اگر رسانه ها اصولاً به تبيين فرهنگ ايثار و مقاومت نپردازند، اين فرهنگ ناب الهي آسيب كمتري مي بيند. اين نكته نه از روي گلايه مندي و اعتراض بلكه براساس يك نياز است. در شرايطي كه نشانه ها و روشها و سيستمهاي متعددي در جامعه وجود دارند كه در تعارض حداقل صوري با اين فرهنگ هستند، مخاطب با دو نوع رويكرد اجتماعي- فرهنگي دچار تعارض مي شود. به ويژه اين كه چشمهاي ناظري نيز در حال نظاره واقعيتهاي موجود هستند. دكتر گودرزي مي افزايد: در جامعه امروز، بستر فعاليتهاي ارزشي و طرح آنها به دلايل متعددي از جمله فاصله معناداري كه بخش وسيعي از جامعه با شرايط دهه هاي قبل گرفته است، داراي ادبياتي است كه با ادبيات آن روزها و سالها متفاوت است. در اين رابطه غلامرضا قلندريان مدير مسؤول روزنامه قدس به جايگاه رسانه ها به عنوان يك ابزار و كانال دو طرفه بين حاكميت و مردم اشاره مي كند و مي گويد: رسانه به عنوان يك بنگاه خبري و منبع تغذيه افكار در سطح جامعه، از محبوبيت و مقبوليت عام برخوردار است. رسانه ها در حوزه فرهنگ مقاومت هم مي توانند نقش تربيتي خويش را همچون ديگر حوزه ها ايفا نمايند. نقش رسانه در تبيين يك موضوع به شكل صحيح و يا نادرست آن قابل نظاره است به عنوان مثال بعضي رسانه ها در مورد كودكاني كه در اثر اقدامهاي سركوبگرانه رژيم صهيونيستي به شهادت مي رسند و مي توانند عاملي مهم در جهت افشاي جنايتهاي اسراييل در بعد رسانه اي باشند، چنين وانمود مي كنند كه بزرگسالان فلسطين فرزندان خود را به خط مقدم مي فرستند و در نتيجه اين سؤال را در ذهنها ايجاد مي كنند كه چرا بزرگسالان كشته نمي شوند؟ و به دنبال آن اين شبهه را به وجود مي آورند كه در فرهنگ شرقي براي جان انسانها ارزش قايل نيستند. قلندريان به ايفاي نقش رسانه ها در پرداختن به موضوع فرهنگ مقاومت و ايثار اشاره مي كند و ادامه مي دهد: فرهنگ مقاومت و ايثار جزو باورهاي ديني اين مردم است. مفهوم ايثار در دوران دفاع مقدس جامه عمل پوشيده و ايثارگران با جانفشاني و از خودگذشتگي خويش اين واژه را كاملاً تبلور بخشيدند. لذا پرداختن رسانه ها به اين موضوع با توجه به جايگاه تأثيرگذار آنها بر روي افكار عمومي مي تواند از طريق ساز و كارهاي مفيد، پاسدار و سفير اين ارزشها باشد. سردار اثباتي مدير بنياد روايت فتح نيز نسبت به نقش رسانه ها در تبيين فرهنگ ايثار و مقاومت نظر خوش بينانه اي دارد، او مي گويد: رسانه به عنوان شاخص ترين وسيله ارتباط جمعي، در طول سالهاي پس از انقلاب اسلامي، رسالت بزرگي را به انجام رساند كه مهمترين آن معرفي فرهنگ ايثار و مقاومت در قالب اطلاع رساني بود. بي اغراق مي توان گفت كه اگر تلاش رسانه ها چه صدا و سيما و چه روزنامه ها و مجلات و چه كتابها نبود، فرهنگ جبهه و شهادت و در يك كلام حماسه ايثار و مقاومت ناشناخته مي ماند و به دست فراموشي سپرده مي شد. جواد شمقدري مشاور هنري رئيس جمهور در اين باره معتقد است امروز رسانه ها به عنوان پيش قراول حركتهاي اجتماعي، سياسي و اقتصادي و بالاتر از همه حركتهاي فرهنگي عمل مي كنند و فرهنگ ايثار و مقاومت كه در دل خود، جوشش و جلوه گري دارد و ذاتاً برانگيزاننده احساسات و عواطف و هماهنگ كننده اراده بشري است، بيش از هر چيزي مي تواند با ابزار رسانه به تهييج و تشجيع ملتها بپردازد.
رسانه ها؛ موفق يا ناموفق؟ رسانه ها تا چه اندازه توانسته اند نقش خود را پيرامون مفهوم فرهنگ ايثار كه هم ژرفاي ديني دارد و هم عطر اجتماعي و هم جنبه انساني به منصه ظهور برسانند؟ سردار اثباتي به نقش نشريات اشاره مي كند و مي گويد: نشريات بعد از رسانه هاي صوتي و تصويري بيشترين مسؤوليت را دارند. يكي از ماندگارترين كارهاي رسانه اي در معرفي فرهنگ ايثار و مقاومت تلاش جاودانه سيد اهل قلم، شهيد آويني در برنامه روايت فتح مي باشد و علاوه بر آن صدا و سيما، روزنامه ها و مجلات هم در بيان اين مهم نقش بسزايي ايفا كرده اند. چاپ تصاوير گويا از لحظه هاي انقلاب و صحنه هاي ناب جبهه هاي دفاع مقدس و به جلوه كشيدن دقايق و لحظات ايثار و جانفشاني رزمندگان و خلق آثار قلمي چون شعر، مقاله، خاطره و نقاشي از جمله فعاليتهاي رسانه ها بوده است و اگر اين فعاليتها نبود امروز ما اثر چنداني از فرهنگ ايثار و مقاومت در جامعه نمي ديديم. دكتر مرتضي گودرزي به ملاحظات سياسي، اقتصادي، صنفي و جناحي رسانه ها اشاره مي كند و مي گويد: رسانه ها تاكنون نتوانسته اند هيچ گونه تحولي جدي در ساختار بياني خود براي تبيين و ترويج مجدد فرهنگ ايثار و مقاومت ايجاد كنند. امروز بايد به بستري كه براي تبليغ و ترويج چنين فرهنگي كه از فضاي رسانه ها تا جامعه امتداد مي يابد به دقت نگريست. در يك برآورد بسيار ساده مي توان از نظر "حجم" به شرايطي رقابتي كه ترويج ديگر فرهنگهاي مصرفي، غربي، لائيك و حتي كنشمند غيراخلاقي و يا هرهري مذهب براي فرهنگ ايثار و مقاومت فراهم مي آورند پي برد. البته طرح اين بحثها به معناي متهم كردن فرد يا سيستم خاصي به صورت مستقيم نيست، بلكه طرح واقعيتهايي است كه وجود دارد. ديگر موردي كه بايد به آن اشاره كرد گسترش دامنه اباحه گري و فرهنگهاي سطحي، تجملي و ايجاد رقابتهاي مادي است كه قطعاً خود رسانه ها به ويژه رسانه هاي تصويري در آن دخالت دارند در چنين بستري طرح مسايل ارزشي از نظر كميت و در بسياري از موارد كيفيت اصولاً توان برابري و ايجاد توازن منطقي با رقباي خود را ندارند. بنابراين طرح آنها بيشتر از آن چه خدمت باشد به انزواي آن مي انجامد. غلامرضا قلندريان در مورد دستيابي نشريات و رسانه ها به موفقيت در حيطه فرهنگسازي ايثار و مقاومت مي گويد: برخي نشريات با توجه به بستر و اربابان قلم و بينش نشريه، فرهنگ مذكور را خيلي برنمي تابند و يا آن را مربوط به دوره اي خاص قلمداد مي كنند و يا بازخواني نقش و كاركرد آن را مغاير با نيازهاي نسل فعلي و خواسته ها و آمال آنها مي دانند. اما فارغ از نشريات مذكور و نگاههاي محدود و انزواگرايانه، بايد اذعان نمود كه نشريات ارزشي نيز در سالهاي گذشته آن گونه كه شايسته و بايسته فرهنگسازي در اين حوزه بوده، انجام وظيفه نكرده اند. دكتر صادقي خوشبين تر از بقيه است. او مي گويد: رسانه هاي ما در اين زمينه كارهاي نسبتاً خوبي انجام داده اند و در مناسبت ها برنامه هاي خوبي ارايه مي دهند از جمله صدا و سيما در بعضي از سريالها و برنامه هايش روايت فتح و ... كه انصافاً قابل تقدير است. اما اينها همه آن كارهايي نيست كه بايد مي شده است. مفاهيم بسياري درباره فرهنگ مقاومت و ايثار وجود دارد كه بايد با استفاده از بهترين ابزارها و تكنيكهايي كه بيانگر اين مفهوم باشد و به دور از هرگونه محدوديت، انتقال داده شود. و شمقدري مي گويد: در پرتو رسانه است كه آرمان گرايي با هدف مقاومت و ايثار مي تواند جان بگيرد و رسانه ها با قابليتهاي مسحور كننده خود مي توانند همين نقش را بازي كنند.
پيشنهاد راه كارها براي دستيابي رسانه ها به يك راهكار ايده آل در تبيين فرهنگ ايثار و مقاومت راه حلهاي متفاوتي هست، چنانكه مدير مسؤول روزنامه قدس به حوزه روزنامه نگاري اشاره مي كند و مي گويد: در حوزه روزنامه نگاري: 1- اختصاص يك فضاي مناسب به اين مطلب (يك صفحه، ستون در هفته، دو هفته و ... ) 2- مصاحبه با افتخار آفرينان اين فرهنگ 3- معرفي جلوه هاي ايثار و مقاومت 4- پرداختن به اهميت اين موضوع و جايگاه آن در دفاع و تأمين امنيت و منافع ملي با توجه به تهديدات پيوسته دشمنان نسبت به هويت انقلاب اسلامي 5- فراخوان مقاله به تناسب مناسبتها 6- برگزاري ميزگرد با حضور ايثارگران 7- تجليل از خالقان و آفرينندگان فرهنگ ايثار و برگزاري جشنواره ها و مسابقات، مي تواند مؤثر باشد. دكتر صادقي بازسازي و آفرينش هنري در مسايل جنگ را مهم مي داند و مي گويد: بايد با دقت، در لابلاي همه برنامه ها اين فرهنگ را جاي داد، نه اين كه در برنامه هايي فقط تحت عنوان دفاع مقدس؛ به عبارت ديگر بايد يك گروه برنامه سازي بسيج شوند و با همكاري هم اين فرهنگ را در همه برنامه ها جاري سازند و هركس به سهم خود با بيان هنري خودش به اين قضيه بپردازد. و سردار اثباتي مي گويد: گام اول در اين راه شناخت درست فرهنگ ايثار و بعد مخاطب شناسي است. با توجه به اين كه هيچ عملكرد و كنش رسانه اي نمي تواند بي توجه به مخاطب صورت گيرد، اصحاب رسانه بايد فرامتن را نيز به خوبي بشناسند و از آن بهره بگيرند. بعد از رسانه ها به نظر مي رسد مسؤولان در عرصه هاي مختلف نقش مؤثري را در اين زمينه بر عهده دارند. ظهور و بروز فرهنگ ايثار در رفتار اجتماعي يك مسؤول مؤثرتر از هر عمل ديگري است. فرقي نمي كند آن شخص در جايگاه يك معلم باشد يا مسؤول عالي رتبه. و اين كه تبيين اين فرهنگ به روزها و هفته هاي خاص محدود نشود تا همگان هر روز دقايق ايثار و مقاومت را با تمام وجود درك و لمس كنند. اما دكتر گودرزي در اين باره مي گويد: من معتقدم اكنون ضرورت دارد كه رسانه ها در تبيين، ترويج و معرفي هنر، آثار و رويكردهاي متعهدانه يا بهتر بگويم عاشقانه- عارفانه هنر در عرصه انقلاب، دفاع مردمي و ديني و آسيب شناسي، تحليل و اعلان خطر در مورد آثار سخيفي كه به نام هنر حتي در حيطه ايثار و مقاومت خلق و عرضه شده و مي شود بكوشند. اگر رسانه ها بتوانند اين نقطه عطف را كه متأسفانه در طول نزديك به سه دهه به شدت از آن غافل مانده اند در نظر آورند و بدان بپردازند، به مقصد اصلي و هدف والاي خود در اين عرصه نزديك شده اند. مشاور هنري رئيس جمهوري هم راهكاري را براي تبيين فرهنگ ايثار و مقاومت ارايه مي كند. او مي گويد: براي دينداران، كار تازه آغاز شده است و رسانه و نقش آن مورد توجه قرار گرفته است. شمقدري مي افزايد: مهمترين راهكار همان است كه به اصل حقيقت هستي و نقش انسان به عنوان محوري ترين عنصر عالم وجود پي ببريم و با اتكا به ابزارهاي نوين و به كار گيري اين قابليتها، با صداقت و ايمان و پشتكار به خلق باورها و اراده هاي الهي روي آوريم و فرهنگ ايثار و مقاومت را كه رمز تقابل با وسواس شيطاني و خودخواهي هاست ترويج كنيم.
