----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سيره فرهنگي فاطمه زهرا(س) ؛
فاطمه(س) مرجع فكري- فرهنگي مسلمانان پس از رحلت پيامبر(ص)

٭ دكتر محمدرضا جباري
فرهنگ از جايگاه ويژه اي در رسالت انبياء الهي برخوردار بوده است و جنبه اصلي رسالت ايشان، پرداختن به جنبه هاي مختلف مسايل فرهنگي بوده است. در شريعت مقدس اسلام نيز متون ديني مملو از دستورات پيشوايان معصوم است كه زيربناي فرهنگ اسلام قرار گرفته است، بنابراين مي توان گفت، فرهنگ مقدمه و اصل در اسلام بوده و پرداختن به ساير مسايل به عنوان ذي المقدمه و براي دستيابي به اين اصل است، درحالي كه در عصر حاضر اين مسأله تحت الشعاع ساير مقوله ها قرار گرفته است. تعاريف متعدد و متنوعي از فرهنگ ارايه شده كه نشان از وسعت معناي آن در جامعه است. در واقع، فرهنگ، يك اصل نهادينه شده در حوزه هاي فكري، اعتقادي و رفتاري آحاد جامعه است، بنابراين اگر كسي بخواهد حركتهاي فرهنگي مؤثري در جامعه انجام دهد بايد در هر سه زمينه فكر، اعتقاد و رفتار به خواسته ها و نيازهاي جامعه توجه داشته باشد.
پيامبر(ص) و پيشوايان معصوم(ع) در اين زمينه اقدامات ارزنده اي انجام دادند كه ثمرات بيشماري براي جهان اسلام به همراه داشت.
حضرت فاطمه(س) نيز به عنوان يكي از اركان خاندان وحي در جهت رفع مشكلات فكري، اعتقادي و رفتاري مسلمانان گامهاي مؤثري برداشتند كه بررسي و مطالعه آن، بسياري از نقاط تاريك زندگي آن بانوي بزرگوار را براي جهانيان روشن خواهد ساخت.
فاطمه(س)، در سال پنجم بعثت - بنا به اتفاق علماي شيعه و بسياري از علماي اهل سنت- به دنيا آمدند، بنابراين دوره زندگي ايشان قبل از هجرت در دوران كودكي است و طبيعتاً در اين مدت زمينه مستقلي براي فعاليتهاي فرهنگي فاطمه(س) وجود نداشته، جز اينكه در مكه همراه پدر بزرگوارشان به عنوان يار و همراه مطرح بودند. بنابراين مطالعه سيره و زندگي ايشان پس از هجرت پيامبر(ص) به مدينه، بيانگر فعاليتهاي گسترده فرهنگي حضرت در حوزه زنان و بعضاً عموم جامعه اعم از مردان و زنان است.
به جرأت مي توان گفت، فاطمه(س) بعد از هجرت پيامبر(ص) يكي از مهمترين مرجع ها و ملجأهاي مدنظر اصحاب پيامبر(ص) در پاسخگويي به مشكلات و مسايل شناخته شده بودند.
بيشتر مراجعين حضرت زهرا(س)، از جامعه زنان بودند، گرچه رواياتي در خصوص حضور مردان نيز در كلاسهاي معرفت شناسي حضرت براي پاسخ گرفتن، در متون تاريخي ديده شده است، بنابراين حوزه فعاليتهاي فرهنگي حضرت بسيار گسترده و عميق است. از جمله صحابه پيامبر(ص) كه از ايشان نقل حديث كرده اند، جابربن عبدا... انصاري، سلمان و... در تاريخ از آنان نامبرده شده است.
محورهاي فعاليتهاي فرهنگي ايشان در دوره بعد از هجرت كه دوره بسط و گسترش دعوت پيامبر(ص) بود در چند محور ذيل تعريف مي شود:

مهمترين محور كه در متون تاريخي شيعه و عامه بسيار بدان پرداخته شده است، سنت قولي و رواياتي است كه از آن حضرت نقل شده است، طبق تتبعي كه در كتابهاي روايي صورت گرفته، از ايشان در مدت كوتاه عمرشان نزديك به چند صد روايت نقل شده است كه تنها در عوالم العلوم مرحوم بحراني صد روايت ذكر شده است.
محور ديگري كه لازم است به آن توجه شود، سنت فعلي و رفتاري فاطمه زهرا(س) است. سيره فاطمه(س) در دوره حيات پيامبر(ص) و مدت زمان كوتاهي كه پس از پيامبر(ص) زيستند مورد توجه صحابه و زنان انصار و مهاجر بوده است.
صديقه طاهره(س) در طول تاريخ و در رواياتي كه از ائمه معصومين(ع) درباره سيره و رفتار ايشان نقل شده به عنوان يك چهره اثرگذار فرهنگي ياد شده است. درك بهتر اين موضوع نيازمند مطالعه و تحقيق در روايات تاريخي است كه از فعاليتهاي مؤثر فرهنگي ايشان حكايت دارد. فاطمه(س) در هر يك از اقدامات خويش به صورت عميق و گسترده اي به يك فرهنگ سازي ماندگار و الگوسازي براي مسلمانان دست زدند كه نتيجه آن تا امروز براي جامعه مسلمانان هويداست.
ماجراي زني كه خدمت فاطمه(س) رسيد و درباره مسأله اي بارها سؤال خود را تكرار كرد و از تكرار مجدد آن خجالت كشيد و از ناحيه آن بزرگوار مورد توجه و لطف قرار گرفت، بارها در متون تاريخي ذكر شده است، نكته مهم در اين ماجرا اخلاص فاطمه(س) در پاسخگويي به سؤالات آن زن و اهميت آموزش و تربيت است.
در ارتباط با شيوه برخورد فاطمه(س) در حركتهاي فرهنگي با متخاصم و موافق بايد با دقت بيشتري متون تاريخي و روايي مورد بررسي قرار گيرد.
حضرت زهرا(س) در اين مراجعات همواره راه غلبه بر متخاصم را از طريق استدلال و منطق به فرد موافق مي آموختند كه از آن مي توان به عنوان آموزش شيوه مناظره ديني ياد كرد، لذا از اين روايات مي توان نتيجه گرفت كه مراجعات به ايشان در حوزه هاي مختلف صورت مي گرفته است.
اين حركتهاي سازنده و اثرگذار بعد از رحلت پيامبر اعظم(ص) نيز ادامه يافت. فاطمه(س) پس از رحلت پيامبر (ص) در دو دوره مهم به ايراد خطبه پرداختند كه هر دو در راه احقاق حق ولايت علي(ع) بود.
اولين خطبه در جمع زنان مدينه و در منزل فاطمه(س) صورت گرفت، بدين شرح كه جمعي از زنان مدينه خدمت حضرت رسيدند و ايشان نسبت به رويدادهاي بعد از رحلت پيامبر(ص) شكوه كردند. آن حضرت با توجه به نقش اثرگذار زنان در محيط خانه، به ايراد آن خطبه پرداختند تا آن جمع را وسيله بيداري همسران و پدران و برادرانشان قرار دهند. اهميت اين موضوع در جبهه مخالف هم مشاهده مي شود كه با فرستاندن هدايايي به زنان مدينه خواستار همراه ساختن شوهران آنان با آن جبهه بودند، لذا حضرت فاطمه(س) از اين وسيله براي دستيابي به هدف مقدس خويش استفاده كردند.
پس از اين، خطبه گسترده و معروفي از ايشان در مسجد و در جمع مردان و زنان قرائت گرديد كه از چند حيث قابل توجه است. بلاغت و محتواي سرشار از معرفت آن خطبه باعث شده تا شرحهاي مختلفي در طول تاريخ بر آن نوشته شود.
مسأله زمان شناسي و توجه به مقتضيات زمان در ايراد خطبه مذكور نيز از نكات ديگري است كه بايد به آن توجه شود. سخن گفتن در جمع مردان با روحيه فاطمه(س) سازگار نيست و اين سخن ما دليل تاريخي دارد آنجا كه حضرت از اينكه از كار در محيط مردانه از ناحيه پيامبر(ص) معاف مي شوند، ابراز خرسندي مي نمايند، لذا اين اقدام فاطمه زهرا(س) نشان از زمان شناسي ايشان است كه در زمان نياز دست به چنين حركتي مي زنند.احتجاج به قرآن در اثبات حقانيت ولايت علي (ع) نيز نكته ديگري است كه از مطالعه خطبه فاطمه(س) حاصل مي شود.
حضرت فاطمه(س) در راه مبارزه با انحراف امت اسلامي از مسير حق اقدامات بسياري انجام دادند. ايشان نقش بسيار مهمي در بيدارگري امت اسلامي پس از پيامبر(ص) داشتند كه اين بيدارگريها نتيجه حركت سياسي- فرهنگي سيده زنان است.
فاطمه(س) در محافل عمومي و خصوصي با استدلال و منطق به اثبات حقانيت ولايت و امامت اميرالمؤمنين(ع) پرداختند و با بيان حديث غدير و تكيه بر ماجراي حج پيامبر(ص) و ماجراي تاريخي غدير سعي در تبيين آن موضوع مهم را داشتند.
صديقه كبري(س) با ايثار جان خويش در راه اثبات حقانيت امامت و ولايت علي(ع)، مهر تأييدي بر ميراث گرانبهاي پيامبر(ص) در تعيين خليفه پس از خويش نهادند و اين همان بعد عمل ايشان در سيره و رفتارشان است.
نكته ديگر؛ اينكه عصمت فاطمه(س) از آيه تطهير و سخنان پيامبر(ص) قابل اثبات است و همين شخص مورد تأييد شخص اول جهان اسلام شبانه به انصار و مهاجر مراجعه كرده و آنان را به مسير مستقيم دعوت مي نمايند.
مبارزه منفي در دعوت امت و جلوگيري از انحراف آنان از ديگر روشهاي مبارزاتي فاطمه(س) است. وصيت آن حضرت در دفن شبانه و مخفيانه نيز حركتي است كه نشان از عدم رضايت وضعيت جامعه آن روز دارد، در واقع فاطمه(س) با اين شيوه برخورد، اتفاقات سياسي جامعه را كه حاكي از انحراف فكري و فرهنگي جامعه است رد مي كنند.
حضرت فاطمه(س) در چند محور ياد شده الگوي منحصر به فردي براي زنان مسلمان است. سيره فرهنگي، سياسي آن حضرت در كنار شيوه هاي خانه داري، شوهرداري و فرزندداري از مسايلي است كه زنان جامعه با الگوپذيري از ايشان مي توانند در مسير صحيح گام بردارند.
امسال با عنايت به اينكه سال پيامبر اعظم(ص) نام گرفته است، جا دارد با نگاهي نو و همتي جدي به بررسي سيره فاطمه(س) به عنوان تنها يادگار پيامبر (ص) بپردازيم تا ان شاء ا... شاهد پياده شدن سيره آن حضرت در متن جامعه باشيم. لازم است در سالها آينده سال خاصي، به نام آن حضرت، مزين شود تا عنايت مضاعفي نسبت به شناخت آن حضرت صورت پذيرد.
اين روزها ظلم مضاعفي به جامعه اسلامي و به خصوص شيعي روا مي شود و لازم است در اين سالها فاطميه را چون عاشورا زنده كنيم و جهانيان را با اين سؤال مواجه كنيم كه چرا شيعيان اين ايام را به عزاداري مي پردازند، آنگاه درصدد پاسخ گويي به سؤالات ايجاد شده برآيم.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------