----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
گزارشي پيرامون توزيع كتاب در بازارهاي سياه
نامهرباني با يار مهربان!

گروه هنر-انسان در طول دوران حيات و از بدوي ترين اجتماعات و تمدنها همواره به دنبال يافتن راهكارها و پلهايي براي ايجاد ارتباط با ديگر انسانها و شناخته ها و ناشناخته ها بوده است. «زبان» يكي از نخستين راههاي اين ارتباط ميان انساني است كه در جريان پيشرفت و تكامل خود خط را به همراه آورد و كتابت و نوشتار را به عنوان ابزار مهم در اختيار بشر قرار داد.
تا امروز كه ديگر اين ابزار دنياي ارتباطي جهان را تحت تأثير قرار داده و ابر رسانه هايي چون ماهواره، اينترنت، راديو، روزنامه و ... را در ارتباط و تعامل مستقيم با جهان قرار داده است. اما كتاب به عنوان يك رسانه و جهان وسيع نوشتار و بيان، از ديرباز تاكنون همچنان از اصلي ترين و اساسي ترين وسايل ارتباطي بوده و هست.





كتاب شايد همچنان از معتبرترين و باارزش ترين آفريده هاي بشر در دنياي معاصر باشد كه نه تنها ارزشش را نسبت به گذشته از دست نداده، بلكه همچنان بر ارزش آن افزوده شده است و امروزه از آن به عنوان ارزشمندترين ابزار فرهنگي و آموزشي ياد مي شود.
بازار چاپ و نشر و توزيع كتاب در كشور ما همواره از حوزه هايي است كه با انتقادها و اظهارنظرهاي مختلف مواجه بوده است. يكي از مهمترين حوزه هايي كه مسأله كتاب ايران در آن با مشكل مواجه است، حوزه توزيع است. توزيع كتابهاي ناياب در بازار سياه كتاب و زير زمينهاي تودرتو، يكي از اين مشكلات است. البته، وجود اين بازارهاي سياه هم نعمتي است كه تنها تهراني ها سعادت بهره گرفتن از آن را دارند و علاقه مندان بسياري در شهرستانها هستند كه براي به دست آوردن كتابهاي ناياب مورد نظر خود ناچارند دست به دامن دلالهاي مرتبط با تهران شوند و هزينه مادي بيشتري هم براي تهيه آثار مورد نظرشان پرداخت كنند.
براي پي بردن به چند و چون و نحوه فروش و توزيع كتابها و همچنين نگاهي به وضعيت بازار سياه كتاب، بهترين مكان، بازار بزرگ كتاب ايران، واقع در خيابان انقلاب تهران است. خياباني كه با همه حاشيه هاي اطراف و كوچه پس كوچه هاي فراوانش، خوابگاه كتابها و انتشاراتي هاي زيادي است. اما ظاهراً اين خيابان و زرق و برق كتابهايش اصلاً شبيه به آن شعر زيبا و ساده روزهاي مدرسه نيست كه:
من يار مهربانم
دانا و خوش بيانم
گويم سخن فراوان
با آنكه بي زبانم
خيابان انقلاب، خوابگاه كتاب
خيابان انقلاب از ابتداي آن (ميدان انقلاب) تا چهارراه فلسطين به علاوه خيابانها و كوچه هاي جنوبي و موازي آن مثل خيابان شهداي ژاندارمري و ... خوابگاه انبوه كتابهايي است كه در انتظار توزيع توسط انتشاراتيها و فروش در كتابفروشيها هستند.
از اولين ساعات روز، اين خيابان مملو از جمعيت جواناني است كه جلوي كتابفروشيها به دنبال كتابهاي مورد نظرشان مي گردند و همين طور دانشجويان، استادان و مردمي كه مي توانند هر نوع كتابي را از اين محل تهيه كنند و به خانه ببرند. در دست هر كسي كه از كتابفروشي بيرون مي آيد، مي شود چند كتاب ديد و گاريهاي كوچك حمل كتاب مدام از انتشاراتيهاي پشت خيابان انبوه كتابها را دسته دسته به داخل مغازه ها مي برند. اين خيابان حتي در گرم ترين ساعات ظهر تابستان هم مملو از جمعيت است و علاوه بر تهرانيها، تعداد بسيار زيادي از خريداران كتابها هم شهرستاني هستند و از ديگر شهرها براي خريد كلي و جزئي كتاب به اينجا آمده اند. تقريباً اكثر خريداران براي تهيه و پيدا كردن كتابهاي مورد نظرشان با مشكل چنداني مواجه نمي شوند.
بازارچه كتاب در ابتداي خيابان انقلاب مخصوص فروش و توزيع كتابهاي زبان انگليسي است و پاساژ مشرف به خيابان 16 آذر پر از كتابهاي فرهنگي، ادبي، فلسفي و تاريخي. علاوه بر اين خيابان، تعداد زيادي حراجي كتاب و چند كتابفروشي و سه، چهار پاساژ پررونق فروش كتابهاي قديمي و كمياب هم در حاشيه خيابان كارگر شمالي و كارگر جنوبي و نزديك به ميدان انقلاب قرار دارند. اين خيابان اگرچه مشتريان زيادي را هم به سمت بازار فروش سي دي هاي مختلف كشانده، اما همچنان پذيراي تعداد بسيار زيادي از علاقه مندان به كتاب است. اما همان طور كه ذكر شد، در آن بيشتر كتابهاي قديمي و كمياب به فروش رسيده يا به حراج گذاشته مي شوند.
كتابهاي 200 توماني
حراج كتابهاي قديمي كم ارزش كه بيشتر كتابهاي كم فروش سالهاي گذشته هستند، جزء يكي از پررونق ترين قسمتهاي خيابان انقلاب است كه بيشتر در اطراف ميدان و در پاساژها اتفاق مي افتد. اين حراجي ها بويژه در روزهاي تعطيل و جمعه ها كه كتابفروشي ها تعطيل هستند، رونق بيشتري دارند.
مجموعه شعرها، مجموعه داستانها، رمانهاي قديمي، كتابهاي پزشكي و ... در اين حراجي ها با قيمت ارزان به فروش مي رسند. در اين حراجي ها كتابها براساس قيمت از 200 تومان، 500 تومان، 1000 تومان و ... طبقه بندي شده اند. به عنوان مثال، تاريخ بيهقي سه جلدي با قيمت روي جلد 9000 تومان به قيمت 7000 تومان يا گزيده شاهنامه فردوسي از دكتر محمد اسلامي ندوشن با قيمت روي جلد 3500 تومان با تخفيف به قيمت 2600 تومان به فروش مي رسند. تعداد زيادي از نمايشنامه هاي چاپ شده در سالهاي گذشته نيز با قيمت ارزان 500 تومان فروخته مي شوند. بنابراين اگرچه كتابهاي اين حراجي ها بدون مشتري هستند، اما كتابهاي خوب زيادي را هم مي توان در ميانشان پيدا كرد. يكي از فروشندگان اين حراجي ها در مورد نحوه تهيه و فروش اين كتابها مي گويد: اين كتابها همگي آثار ارزان قيمتي هستند كه بعد از خريد كتابخانه هاي شخصي يا پاكسازي نمونه هاي قديمي در انتشاراتي ها تهيه شده و با قيمت بسيار مناسب در اختيار علاقه مندان قرار مي گيرند. وي در مورد تنوع و ميزان فروش كتابهايش مي گويد: تقريباً در هر هفته و دوره مختلف تعدادي از كتابهاي مربوط به حوزه هاي مختلف در اين جا به فروش مي رسند و از كتاب آشپزي تا شعر و رمان و كتابهاي فني را مي توان در ميان آنها پيدا كرد. معمولاً ما در طول شبانه روز بيش از 400 تا 500 جلد و بعضي وقتها حتي بيشتر از اين تعداد كتاب را به فروش مي رسانيم.





شما كنكوري هستيد!؟
علاوه بر تعداد زياد كتابفروشيها و حراجي هاي موجود در خيابان انقلاب، در هر ساعت از روز قدم به اينجا بگذاريد، بويژه در مكانهاي خلوت تر خيابان، شاهد انبوهي از كتابهاي درسي و كمك درسي خواهيد بود كه حجم بيشتري از آنها در داخل زيرزمينها، پاساژهاي قديمي اطراف در حال خريد و فروش هستند. جلوي يكي از پاساژهاي شلوغ اين خيابان مردي ايستاده و با صداي بلند رهگذران را به داخل پاساژ دعوت مي كند: انساني، رياضي، تجربي، هنر... كارشناسي، كارداني، ارشد... آيندگان، گاج، قلم چي...
از يكي از فروشندگان كه در كنار خيابان ايستاده و علاوه بر كتابهاي كمك آموزشي و درسي- تقويتي، نقشه هم مي فروشد، در مورد قيمت خريد و فروش اين كتابها مي پرسم. مي گويد: ما معمولاً كتابهايي را كه قبلاً استفاده شده اند و ديگر به درد صاحبانشان نمي خورند، با قيمت مناسبي مي خريم و با افزودن مقدار كمي به قيمت آن، آنها را مي فروشيم كه قيمت تمام شده براي خريدار به نسبت بهاي فروش كتابهاي نو خيلي به صرفه تر است.
كمي جلوتر، مردي ديگر تعداد زيادي از همين كتابها را روي هم چيده. سعي مي كنم تا به عنوان يك فروشنده كتاب، قيمت خريد او را براي دوره كامل كتابهاي آموزشي قلم چي بگيرم، اما هر چه مي كنم قيمت نمي دهد و شرط خريد را ديدن كتابها مي گذارد!
دركنار يكي از همين فروشندگان كنار خيابان، زن ميانسالي تعداد زيادي كتاب كمك آموزشي را براي فروش آورده است. قيمت خريدار براي دريافت كتابها بيست و پنج هزار تومان است و اين در حالي است كه زن قيمت كتابها را خيلي بيشتر از اينها مي داند. او مي گويد: ما براي خريد همين كتابها كه به توصيه آموزشگاه كنكور تهيه شده، سال گذشته حدود 200 هزار تومان هزينه كرده ايم و حال آنكه قيمت همين كتابها با قيمت جديد امسال حتماً بيشتر از اينها خواهد بود. آن وقت مجبوريم همه آنها را به يك هفتم قيمت بفروشيم!
نام ناشر كتابها را يادداشت مي كنم و وارد يكي از زيرزمينها مي شوم. انبوهي از كتابهاي درسي و كمك آموزشي در انتهاي پاساژ و تا سقف آن چيده شده است. در اين پاساژ تمام كتابهاي كمك آموزشي مربوط به سالهاي گذشته را هم مي توان به راحتي پيدا كرد. قيمت دوره كامل كتابهايي را كه آن زن قصد فروش آنها را داشت را از يكي از مغازه ها مي پرسم، مي گويد 120000 تومان. مي خواهم بروم كه كتابهاي ناشر ديگري را با قيمت ارزانتر پيشنهاد مي كند و چند لحظه بعد بابت همان كتابهاي قبلي پيشنهاد تخفيف مي كند. ماجراي قيمت خريد كتابها از آن زن ميانسال را برايش مي گويم. با بي تفاوتي جواب مي دهد: خب مي خواستي از همون بگيري؟!
يكي ديگر از فروشندگان مغازه ها مي گويد: به دليل پايان كنكور امسال، در حال حاضر بازار فروش راكد است، اما هر روز چندين نفر براي فروش كتابهاي استفاده شده شان به اين مغازه مراجعه مي كنند. او به انبوه كتابهاي داخل مغازه اشاره مي كند و مي افزايد: ما همه اين كتابها به علاوه كتابهايي كه در اين مدت باقي مانده را مي خريم و نگه مي داريم و از اوايل مهرماه كه دوباره تب كنكور بالا گرفت، آنها را به قيمت مناسبي بفروشيم.
قيمت بالاي خريد اين گونه كتابها در بازار معمول و درآمد ناكافي اقشاري از مردم معمولاً باعث رونق بيشتر بازار خريد و فروش اين گونه كتابها در زيرزمينها و كنار خيابانها شده است. ضمن اينكه هيچ گونه قاعده و قانون و نظارتي هم بر خريد و فروش اين كتابها وجود ندارد.
كتابخانه شما را خريداريم
اگر از خيابانها و پاساژهاي اطراف ميدان و خيابان انقلاب گذشته باشيد، حتماً چشمتان به كاغذهايي كه پشت شيشه كتابفروشي ها و دكه ها زده شده افتاده است كه: «كتابخانه شما را خريداريم»، «خريد منصفانه كتابخانه شخصي شما»، «بن كتاب شما را عادلانه خريداريم» و ...
بخش مهمي از كتابفروشيهاي مركز كتاب تهران به فروش كتابهاي قديمي، ناياب و كمياب اختصاص دارد. خريد كتابخانه هاي شخصي و تقسيم بندي و طبقه بندي آنها در حوزه هاي مختلف، يكي از كارهايي است كه در پشت صحنه خريد و فروش كتابها در جريان است.
معمولاً محلها و افراد خاصي هستند كه كتابخانه هاي بزرگ شخصي را خريداري مي كنند، كتابها را در حوزه هاي مختلف طبقه بندي و براساس ارزش و اهميتشان به فروش مي رسانند. كم ارزش ترين كتابها به حراجي ها مي روند و با قيمت ارزان فروخته مي شوند، كتابهاي متوسط روانه كتابفروشي ها و مغازه هاي ويژه فروش كتاب دست دوم مي شوند و كتابهاي ناياب و كمياب و ارزشمند به طور معمول در خانه فروشنده ها و پستو مغازه ها آرشيو مي شوند تا در زمان به خصوصي با قيمت گزاف به فروش برسند.
يكي از كتابفروشها كه در پاساژ صفوي واقع در كارگر شمالي مغازه دارد، مي گويد: برخي كتابها در زمانهاي خاص ارزش بيشتري پيدا مي كنند. مثلاً فلان كتاب ممكن است يك سال در قفسه خاك بخورد، اما كافي است كه يك استاد اين كتاب را معرفي كند و دو نفر پيگير آن باشند، در اين صورت بهاي آن بالا مي رود و كمياب مي شود. كار ما اين است كه ابتدا اين كتابها را بشناسيم و بعد زمان مناسب فروش شان را پيدا كنيم.به نظر مي رسد در مورد برخي كتابها كنترل و هدايت هدفمند توزيع از طرف برخي فروشندگان و البته دلالهاي كتاب وجود داشته باشد. اين كنترل هدفمند البته به كسب سود بيشتر از طرف فروشندگان اعمال مي شود و اغلب به ضرر خريدار و حتي فروشنده كتابخانه هاست. دليل آن هم اين است كه معمولاً كتابهاي يك كتابخانه شخصي به طور دقيق و كارشناسانه ارزش گذاري نشده و به صورت كلي خريداري مي شوند. در اين پروسه گهگاه پيش مي آيد كه كتابي ارزشمند، به قيمت يك كتاب معمولي و كم ارزش خريداري شود. البته اين ارزش گذاري در هنگام فروش در كتابفروشيها به دقت انجام شده و هر كتاب با قيمت واقعي و حتي بيشتر از قيمت اصلي اش به فروش مي رسد!
در همين كتابفروشيهاي پاساژ صفوي كتابهاي چاپ افست با قيمت 10000 تومان، 15000 تومان و بالاتر هم وجود دارند. مژگان حبيبي، دانشجوي پژوهش هنر تربيت مدرس در اين رابطه مي گويد: مشكل برخي كتابها در زمينه تجديد چاپ و انتشار نامناسب در برخي حوزه ها باعث شده قاچاق كتاب و دلال بازي در اين زمينه افزايش يابد. مثلاً كتابي كه به راحتي مي تواند با قيمت بسيار ارزان چاپ شود و در اختيار دانشجويان قرار گيرد را بايد با قيمتهاي نجومي و از هزار توي زيرزمينها و سالنهاي پر گرد و خاك كتابهاي قديمي پيدا كرد.
دوست او هم كه دانشجوي پژوهش هنر است، مي گويد: ما و چند نفر از دوستانمان معمولاً اين كتابهاي گران قيمت را همگي با هم خريداري مي كنيم و به تعداد از آنها فتوكپي مي گيريم. اينطوري با هزينه بسيار كمتري لااقل نمونه اي از كتاب مورد نظر در دسترس همه قرار مي گيرد و قيمت آن هم گاهي اوقات حتي يك پانزدهم قيمت كتاب مورد نظر برايمان تمام مي شود!
كارشناسان كنار خيابان
اگر احياناً بدون قصد خريد كتاب هم قدم در خيابان كتاب ايران گذاشته باشيد، حتماً شاهد برخي عناوين خواهيد بود كه براي هر كسي جلب توجه مي كنند. در اين خيابان هميشه دستفروشاني وجود دارند كه كتابهاي ممنوع و بدون مجوز چاپ قديمي را با قيمتهاي مختلفي به فروش مي رسانند و در بساطشان همه جور كتابي پيدا مي شود. از مجموعه آثار صادق هدايت كه با چاپ افست روانه بازار شده اند و جلد سه رنگ قهوه اي، مشكي و سفيدشان هميشه در گوشه و كنار خيابانها ديده مي شوند گرفته تا آثار الكساندر دوما و رباعيات خيام و شاهنامه سي سال پيش و ...
قيمت اين كتابها هم معمولاً توسط خود فروشندگان و براساس ميزان تقاضا تعيين مي شود. مثلاً يكي از دستفروشها يك كتاب را به قيمت 9000 تومان و ديگري 15000 تومان به فروش مي رساند!
يكي از كتابهاي چيده شده بر روي پله كنار بانك تجارت تقاطع خيابان انقلاب و دوازده فروردين را باز مي كنم. مجموعه رباعيات خيام است كه به دو زبان انگليسي و فارسي در مسكو چاپ شده است. در ميان صفحات كتاب مهر كتابخانه دانشگاه تهران ديده مي شود. اين كتاب كه از يك كتابخانه شخصي به دست فروشنده رسيده، با قيمت 5000 تومان فروخته مي شود و اصلاً متعلق به كتابخانه دانشگاه است و معلوم نيست به چه صورت به اينجا رسيده! يكي از سؤالهايي كه در اين بازار مكاره به ذهن مي رسد اين است كه چرا بسياري از كتابهايي كه در حال حاضر در زيرزمينها و خانه دلالها معامله مي شوند و مشكلي هم براي چاپ ندارند، تجديد چاپ نمي شوند و يادم مي آيد كه براي پايان نامه تحصيلي ام چقدر به دنبال كتابهاي «زايش تراژدي»، «افسانه تباي»، «تاريخ نمايش ايران» و ... بودم، اما نتوانستم آنها را كه آخرين نوبت چاپشان مربوط به حدود 10 سال پيش است، پيدا كنم.
تا جان آدميزاد
اينجا بازار بزرگ كتاب ايران است. مردم از پير و جوان و استاد و دانشجو از اولين ساعات روز در اين بازار در جستجوي يافتن كتابهاي مورد نظر خود هستند. مي گويند مي شود از شير مرغ تا جان آدميزاد را در اين خيابان، كتابفروشيها، حراجي ها، بساطيها و زيرزمينهايش پيدا كرد. مي گويند پيدا كردن ناياب ترين كتابها هم در اين بازار ناممكن نيست.
فقط يا بايد كتاب باز حرفه اي باشيد يا خوب پول خرج كنيد. نمي دانم دانشجوي بدون درآمد و مشتاقي كه مي خواهد به كتابي دسترسي داشته باشد و كتاب باز حرفه اي هم نيست و خرج تحصيلش را هم به زحمت تأمين مي كند، چطور مي تواند دست خالي از اين بازار برنگردد!
بازار بزرگ كتاب ايران از اولين ساعات روز شروع مي شود و تا آخرين ساعتهاي شب هم برپاست. شب شده و هر لحظه از تعداد رهگذران خيابان انقلاب كاسته مي شود. كتابفروشيها ديگر كم كم تعطيل مي شوند، اما همچنان بر تعداد بساطيهاي فروش كتاب افزوده مي شود. هنوز هم جوانان زيادي دور و بر اين بساطيها ايستاده اند و كتابها را برمي دارند، ورق مي زنند، به دنبال قيمت آن مي گردند و ...

آي سان نوروزي

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------