* دكتر مرتضي ا... داد-استاد دانشگاه صنعت نفت

ميدان نفتي آزادگان به عنوان يكي از بزرگترين ميادين نفتي جهان كه داراي 26 ميليارد بشكه ذخاير درجاي نفت است، هم اكنون درگير كشاكشهاي سياسي شده است.
چندي پيش ايران براي اثبات حسن نيت خود در قبال ژاپن به عنوان يكي از بزرگترين خريداران نفت ايران، با وجود مخالفت آمريكا قرارداد استخراج و بهره برداري از اين ميدان را با شركتي موسوم به اينپكس كه سهامدار عمده آن دولت ژاپن است، منعقد ساخت. دولت ژاپن با دارا بودن 35/29 درصد سهام اينپكس، اصلي ترين طرف ايران براي مذاكره محسوب مي شد و در نهايت توانست 75 درصد سهام مربوط به استخراج و بهره برداري از اين ميدان را نصيب خود كند.
اين قرارداد براي ژاپن به عنوان يكي از بزرگترين كشورهاي صنعتي جهان كه فاقد هرگونه منابع زيرزميني انرژي است، بسيار حياتي مي نمود؛ به طوري كه امنيت انرژي اين كشور را تضمين مي كرد.
با اين حال، وابستگي ژاپن به آمريكا باعث شد پس از امضاي اين قرارداد، شروع پروژه بارها به تأخير بيفتد، به طوري كه ايران دست كم پنج بار مهلت ژاپن براي آغاز كار را تمديد كرد و با وجود آنكه كشتي البرز عمليات لرزه نگاري به عنوان پيش مقدمه حفاري چاههاي توصيفي آزادگان را به اتمام رساند و حجم درجاي مخزن را بيش از 26 ميليارد بشكه تخمين زد و همچنين عمليات مين روبي آبهاي اطراف ميدان آزادگان كه احتمال مي رفت از زمان جنگ تحميلي باقي مانده باشد، پايان يافت؛ باز هم ژاپن به بهانه هايي كه هرگز اعلام نكرد، حاضر به آغاز عمليات بهره برداري از اين ميدان نشد و اين مسأله تا به امروز ادامه دارد.
در اين ميان، واكنش ايران به بهانه جوييهاي ژاپن كه ريشه در ملاحظات سياسي براي تأمين منابع ملي كشور داشت، ملاحظه كارانه بود و همين نكته به جاي آنكه حس همكاري را در ژاپنيها برانگيزد و آنها را به ارائه كار تشويق كند، نوعي احساس خود بزرگ بيني و نياز ايران را در آنها زنده كرد كه نه تنها به حل مسأله كمك نكرد، كه به بحران دامن زد.
در چنين شرايطي، آخرين مهلت ايران به ژاپن براي تعيين تكليف در ميدان نفتي آزادگان، 30 سپتامبر (8 مهر) پايان يافت و ژاپني ها با اميد به تمديد مجدد مهلت و خوش بيني به قانع شدن مجدد ايران بر سر ميز مذاكره نشستند، اما برخلاف انتظار ايران آنها را بر سر دو راهي «همه يا هيچ» قرار داد.
در نهايت، پس از چهار روز مذاكره، ايران راه حل مشروطي ارايه داد كه هم به معناي كنار زدن ژاپن از آزادگان و هم به معناي به دست آوردن دل چشم بادامي ها بود: سهم 75 درصدي ژاپن به 10 درصد كاهش يافت؛ و البته مطابق معمول اين مسأله با قاطعيت كامل اعلام نشد و وزير نفت ايران با تشكيك در اخبار اعلام شده، اذعان كرد كه مذاكرات ادامه دارد و آنچه اعلام شده، موافقت اصولي دو طرف بوده است نه توافق قطعي و سرانجام مهدي بازارگان- مديرعامل شركت توسعه و مهندسي نفت ايران- اعلام كرد كه امكان حضور مجدد ژاپن در ميدان آزادگان وجود دارد، به شرطي كه ژاپني ها بخواهند!
چنين پيامهاي متفاوتي از تهران در حالي ارسال شد كه كاستو جيرو كيلا- قائم مقام شركت اينپكس- با استقبال از تصميم ايران، سهم 10 درصدي را بهتر از دست دادن كل امتياز آزادگان دانست و با وجود آنكه ژاپن ديگر در پروژه ياد شده پيمانكار اصلي نيست و بايد براي پيمانكار آينده كار كند، اما از هيچ بهتر است!
اين دو نگاه، در واقع تلقي دو كشور از يك همكاري اقتصادي- سياسي را آشكار مي سازد. نگاهي كه در يك سوي آن ايران با ستيزه جوييهاي آمريكا و در سوي ديگر آن ژاپن با طرفداري محض از آمريكا قرار دارد.
البته درك ملاحظات سياسي و شرايط ويژه كشور در حال حاضر، كاملاً منطقي است و قرارداد آزادگان نيز قطعاً در چارچوب منافع ملي تعريف مي شود، اما نگاهي واقع بينانه به شرايط طرف مقابل نكات روشني را يادآوري مي كند.
يكي از مهمترين اين نكات، سرسپردگي تام ژاپن به آمريكاست و نگاهي به سابقه نخست وزير جديد ژاپن نيز اين نكته را آشكار مي سازد. نخست وزير جديد برخلاف نخست وزير قبلي - صرفاً- مجري دستورهاي آمريكا نيست، بلكه معتقد و مريد و متعهد به اجراي آن است و لذا هيچ جاي شكي براي رفتار دولت ژاپن در برابر ايران و در تعامل با آمريكا، باقي نمي ماند.
جالب اينجاست، هرگاه كشورهاي غربي لحن تهديدآميز خود را در پرونده هسته اي ايران شدت مي بخشيدند، ژاپن سرمايه گذاري در آزادگان را بهانه مي كرد و تهديد به خروج از پروژه مي نمود. در آخرين اجلاس بي نتيجه گروه 1+5 در لندن نيز همين اتفاق افتاد، اما نشانه هاي آشكار كمتر از سوي ايران جدي گرفته مي شود.مسأله بعدي لطمات اقتصادي كشور از تأخير در بهره برداري از ميدان آزادگان است كه سالانه حدود 500 تا 800 ميليون دلار برآورد مي شود.
و نكته آخر، توانايي و عزم متخصصان ايراني در بهره برداري از ميدان آزادگان است كه اين روزها سخت در معرض تهاجم رسانه هاي غربي قرار مي گيرد. اين رسانه ها مي گويند ايران فناوري و منابع مالي لازم براي بهره برداري از ميدان نفتي آزادگان را ندارد و لذا بهترين راه در اين ميان كه به عنوان راه حل نهايي مطرح مي شود، خروج تام و كامل ژاپن از اين ميدان است كه بايد با قاطعيت اعلام شود. قطعاً اين عزم ملي است كه مي تواند به متخصصان نفتي كشور انرژي لازم را بدهد تا ميدان نفتي آزادگان را طوري به بهره برداري برسانند كه شايسته شأن ايران و ايراني باشد.