|
منور ميرشجاعان درباره منشأ كشت زعفران نظريه هاي مختلفي ابراز شده است كه برخي از آنها ريشه افسانه اي دارد، اما برخي شواهد و مستندات تاريخي موجود، دلالت بر آن دارد كه رويشگاه اوليه زعفران ايران زمين بوده و از دامنه هاي زاگرس به ويژه نواحي الوند نشأت گرفته است.

به هر حال توليد و كشف زعفران از سالها پيش به دليل نياز اندك آن به آب در ايران رواج داشته است و با توجه به اينكه مقدار قابل ملاحظه اي از توليد اين محصول صادر مي شود، ايران به عنوان بزرگترين توليدكننده و صادركننده زعفران در دنيا مطرح است. گسترش صادرات زعفران با توجه به مزيت نسبي اين محصول و ارزآوري قابل توجه آن داراي اهميت فراوان است. با توجه به اثرات اقتصادي، اجتماعي، تاريخي و موقعيت استثنايي زعفران ايران در دنيا به نظر مي رسد مجموعه فعاليتهاي حمايتي در زمينه زعفران در جريان توليد، توزيع و صادرات از سوي سياستگذاران بخش كشاورزي در حدي نبوده است كه بتواند نظامهاي توليد، بازاررساني و صادرات اين محصول را همزمان با توسعه سطح زيركشت و توليد آن طي دو دهه اخير دگرگون كند.
اشكال صادرات فله اي يكي از اشكالاتي كه هنوز به صادرات زعفران ايران وارد است، صادرات فله اي محصول مي باشد كه اين خطر جدي در عرصه هاي بين المللي براي جايگاه واقعي زعفران ايران به شمار مي آيد. رئيس هيأت مديره صندوق توسعه صادرات زعفران درباره وضعيت بسته بندي اين محصول مي گويد: با وجود رشد تصاعدي كه زعفران ايران در سالهاي اخير داشته، ولي از نظر صادرات به صورت بسته بندي، اين رشد را نتوانسته ايم حفظ كنيم. وي مي افزايد: بيشتر زعفران ما به صورت فله اي و تقريباً 90 درصد زعفران ايران در بسته بنديهاي بزرگ 500 گرم تا 2 كيلوگرم صادر مي شود، در حالي كه تنها بسته هاي زير 30 گرم را مي توانيم به عنوان بسته بندي كوچك تلقي كنيم. شريعتي مقدم تصريح مي كند: از نظر تنوع بسته بندي و ظرفيت بسته بندي در كشور رشد خوبي داشته ايم، به طوري كه در حال حاضر 25 شركت در اين زمينه فعاليت مي كنند و بسته بنديهاي قابل قبولي را طراحي كرده اند. وي مشكل ديگر در بخش زعفران را نبود فناوري پيشرفته عنوان كرده و اظهار مي دارد: به دليل سرمايه گذاري بالايي كه در اين زمينه نياز است، متأسفانه ضعف وجود دارد هر چند آمادگي از طرف وزارت صنايع و دولت هم براي استفاده از صندوق ذخيره ارزي و تسهيلاتي از اين دست وجود دارد كه در آينده واحدها حتماً از آن استفاده خواهند كرد. رئيس هيأت مديره صندوق توسعه صادرات زعفران خاطرنشان مي كند: ضعف بزرگتر ما در زمينه بازاريابي است كه نتوانسته ايم كالايمان را با ارزش افزوده بيشتري صادر كنيم. وقتي صادرات زعفران كه يك رقم 100 ميليون دلاري است را بررسي مي كنيم اين عدد در بازارهاي جهاني عدد قابل ملاحظه اي نيست كه بشود روي آن هزينه هاي زيادي كرد. وي مي گويد: اگر بخواهيم در يك بازار پيشرفته بين المللي فعاليت كنيم بودجه اي چند ميليون دلاري براي تحقيقات و بازاريابي نياز است كه فعلاً از توان بخش خصوصي خارج است. شريعتي مقدم به آخرين مصوبه شوراي عالي صادرات اشاره كرده و مي افزايد: براساس اين مصوبه بخشي از تسهيلات كه به محصولات صادراتي داده مي شود به صورت تبليغات عام، حمايت از ثبت علامت تجاري در خارج از كشور، فروش و بازاريابي محصول نهايي است كه اين نقطه عطفي براي زعفران تلقي مي شود. شريعتي مقدم اظهار مي دارد: خوشبختانه زعفران به عنوان الگوي صادرات غيرنفتي كشور شناخته شده و حمايتهاي هدفمندي براي آن تعريف شده كه با اجرايي شدن آن شاهد تقويت اين حركت پويا خواهيم بود. غلامرضا ميري رئيس هيأت مديره اتحاديه فروشندگان زعفران نيز مي گويد: 300 نفر فعال در عرصه صادرات و حوزه داخلي عضو اتحاديه هستند و 35 درصد از صادرات زعفران اعضاي اتحاديه، به صورت بسته بندي است. وي مي افزايد: در حال حاضر طرحي را با سازمان بازرسي در پيش گرفته ايم كه با فروشنده اي كه شناسنامه كالا نداشته باشد يعني نوع زعفران، تاريخ توليد و استاندارد را رعايت نكرده باشد، برخورد شود. «ميري» اصل خريد توافقي سال گذشته را براي فروشندگان دلسردكننده عنوان كرده و اظهار مي دارد: زعفراني كه ما از تعاون روستايي دريافت كرديم خوب آناليز نشده بود و زعفران درجه يك و دو مخلوط بود و علاوه بر اين در هنگام تحويل 5 كيلو را 4 كيلو و 950 گرم به ما تحويل مي دادند. وي مي افزايد: علاوه بر اين، متأسفانه تعاون روستايي در بازارهاي بين المللي مثل بازارهاي عربي مطرح كرده بود كه 50 تن زعفران براي فروش دارد، اين در حالي است كه به قول استاندار، تعاوني حقي كه بخواهد به عنوان توليدكننده و صادركننده وارد بازار شود را ندارد.
سليقه مصرف كننده را جويا نمي شويم دكتر محمود دانشور عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد نيز در زمينه اشكالاتي كه در بازاريابي زعفران وجود دارد، مي گويد: در كشوري مثل فرانسه هفته اي يك بار متخصصان بازاريابي با حضور در فروشگاهي كه محصولي مثل زعفران عرضه مي شود در نظرسنجي از مصرف كننده ها تمام تمايلات آنان را اعم از بسته بندي، طعم، نوع محصولات و ... جويا مي شوند و روي آن تحقيق و تحليل مي كنند، اما در كشور ما حتي سليقه مصرف كننده داخلي را هم جويا نمي شوند. وي مي افزايد: بيشتر خانمها در ايران اين مشكل را دارند كه چطور زعفران را به پودر تبديل كنند و در اين فرآيند طعم و مولكولهاي مؤثر زعفران را به دليل ناآشنايي از بين مي برند. دكتر دانشور تصريح مي كند: وقتي ما به عنوان توليدكننده اصلي نمي دانيم به چه شكل زعفران را مصرف كنيم، چطور توقع داريم ديگر كشورها زعفران ما را بشناسند و مصرف كنند. وي جايگاه عوامل بازار را بسيار ضروري مي خواند و مي گويد: من معتقد به جمع آوري دلالان نيستم، ما امروز بايد حتي جايگاه آنان را هم ببينيم، جايگاه هر عنصر بازار در زنجيره بازاررساني زعفران اهميت دارد، منتهي بايد سهم آنان را هم بدانيم چقدر است. اين استاد دانشگاه خاطرنشان مي كند: گاه مي بينيم سهم يك عامل بازار 70 درصد از ارزش افزوده است و اين درست نيست، متأسفانه توليدكنندگان ما كمترين سهم را از توليد زعفران دارند.
سهم حداقلي زعفران از علوم جديد هر چند زعفران محصول جديدي نيست و سابقه زراعت آن ريشه در تاريخ كهن ايران و جهان دارد، ولي از علوم جديد حداقل بهره را برده است. جهش قابل توجهي كه در عملكرد بيشتر محصولات زراعي در نيمه دوم قرن بيستم اتفاق افتاد، نه تنها در مورد زعفران مصداق نداشته، بلكه حداقل در ايران به صورت معكوس اتفاق افتاده است. دكتر نصيري محلاتي، عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد و دبير علمي دومين سمپوزيوم بين المللي زعفران درباره نوآوريهاي اين محصول به خبرنگار ما مي گويد: در اين سمپوزيوم كاربردهاي جديدي از زعفران توسط محققان ارايه شده، به طور مثال يك نفر از مؤسسه تحقيقات رنگ كشور در زمينه رنگ كردن پشم با رنگ زعفران تحقيقي انجام و مقاله اي ارايه داده كه تا به حال مطرح نبوده كه در حجم وسيع پشم را با زعفران رنگ كنند. وي در زمينه نوآوريهايي كه در كشور مورد توجه است، اظهار مي دارد: تمركز كار ما روي جنبه هاي دارويي زعفران است و هر روز نيز به كشفيات جديدي در اين زمينه دست پيدا مي كنيم. در حال حاضر گروهي در دانشكده داروسازي مشهد روي خواص دارويي خارق العاده زعفران درباره بيماري اعصاب كار مي كنند. اين استاد دانشگاه مي افزايد: تكثير زعفران به روشهاي غيرمزرعه اي از ديگر طرحهاي نو در اين زمينه است كه بشود زعفران را در گلخانه و در محيطهاي هيبريدي پرورش داد كه شايد بتوان شرايطي فراهم كرد زعفران دو بار در سال گل بدهد كه اين يك تحول است. وي مي گويد: كار جديد ديگري كه شروع كرديم به دنبال راه حلهايي هستيم تا مواد مغذي موردنياز خاك مزارع زعفران را از طريق كودهاي غيرشيميايي تأمين كنيم تا اين محصول سلامت خودش را از نظر باقيمانده مواد شيميايي حفظ كند و از نظر صادرات بازار را از دست ندهيم. دكتر نصيري تصريح مي كند: زعفراني كه بدون مواد شيميايي توليد مي شود اصطلاحاً به آن زعفران ارگانيك مي گويند و قيمت آن 4 برابر زعفران عادي است كه فعلاً دو كشور آن را توليد كرده و ادعا مي كنند هيچ گونه كودي در آن نيست و مصرف كننده با اطمينان آن را مصرف مي كند. وي مي افزايد: اگر ما بتوانيم 50 تن زعفران ارگانيك با قيمت 4 برابر زعفران معمولي توليد كنيم، هم براي كشاورزان مفيد است و هم مي توانيم بازار جهاني را در اختيار بگيريم. اين استاد دانشگاه خاطرنشان مي كند: اين كار هزينه خاصي ندارد و فقط بايد مواد آلي و كودهاي غيرشيميايي را جايگزين آن كنيم، اما اول بايد از اثرات آن مطمئن شويم و بعد به كشاورزان آموزش بدهيم با اين فناوري جديد آشنا بشوند. دكتر زهرا بطحايي دانشيار بيوشيمي دانشكده علوم پزشكي دانشگاه تربيت مدرس تهران نيز كه در دومين سمپوزيوم بين المللي زعفران شركت كرده است، در زمينه فعاليتهايي كه در زمينه خواص درماني زعفران انجام داده اند به خبرنگار ما مي گويد: حدود 6 سال است اجراي مؤثر زعفران را جداسازي كرده و اثر آنها را در بيماريهاي مختلف بخصوص سرطان مورد بررسي قرار داده ايم. وي مي افزايد: چيزي كه الان براي ما مهم است نه تنها اثرات درماني، بلكه مكانيزم عمل خود زعفران و تركيبات متفاوت آن است. اين استاد دانشگاه تصريح مي كند: اخيراً در زمينه درمان سرطان سينه در زنان به نتايج خوبي رسيديم و اين براي كشور ما كه سرطان سينه دومين عامل مرگ و مير زنان است، خيلي اهميت دارد. وي خاطرنشان مي كند: متأسفانه در حال حاضر به غير از مصرف خوراكي، زعفران هيچ كاربردي ندارد، هر چند در طب سنتي ما زعفران نقش مهمي داشته، ولي در طب جديد ما هيچ نقشي ندارد. دكتر بطحايي مي گويد: در حال حاضر در كشور چين پزشكان در كنار طب جديد، طب سنتي را نيز مي آموزند و اين خيلي اثرات مفيد و ارزنده اي دارد. وي با اشاره به اينكه زعفران سلامتي را افزايش مي دهد، مي افزايد: افرادي كه زعفران مصرف مي كنند، احساس نشاط و سلامتي مي كنند و خيلي از ارگانهاي بدن از جمله دستگاه گوارش، تنفس، كليه و جريان خون همه به نظم در مي آيند و اين به نظم درآمدن خيلي مهم است و بر روي كيفيت زندگي تأثير دارد. اين محقق اظهار مي دارد: ما بيشترين زعفران دنيا را توليد مي كنيم، ولي متأسفانه آن را به صورت خام و با قيمت بسيار كمي صادر مي كنيم، در حالي كه اگر به صورت محصولات ثانويه در بيانيه ارزش افزوده بالايي خواهند داشت. وي در زمينه علمي شدن نتايج اين تحقيقات خاطرنشان مي كند: وظيفه من به عنوان يك دانشگاهي تحقيق و منعكس كردن نتايج آن در كنفرانسهاي علمي است، اما بهره برداري از آن به صنايع داروسازي برمي گردد كه سرمايه گذاري كنند، اطلاعات ما را بگيرند و به ما بودجه تحقيقاتي بيشتري بدهند، زيرا تحقيقات ما كاملاً كاربردي است. |