|
* مهدي نصيري سال گذشته بود كه نمايشگاهي از شاهكارهاي نگارگري در موزه هنرهاي معاصر تهران برگزار شد و توجه همگان را به خود جلب كرد. اين نمايشگاه مشتمل بر نسخه هاي گرانبهايي از عصر تيموري و صفوي- به عنوان دوران طلايي هنر نگارگري ايراني- بود.

نگاره هايي شگفت انگيز و آثار استاداني كه نام جاودان آنان براي هميشه برتارك فرهنگ و هنر ايران در دوره اسلامي مي درخشد؛ همچون فرهاد، خواجه غياث الدين، كمال الدين بهزاد، سلطان محمد، آقاميرك، ميرمسعود، حيدرعلي، رضا عباسي و... اما امسال به همت مديريت جديد موزه هنرهاي معاصر، ششمين دو سالانه نگارگري ايراني بعد از حدود پنج سال تأخير نسبت به دو سالانه پنجم برگزار شده است تا آثار نگارگري معاصر كه پشتوانه هاي عميق و قويي چون شاهكارهاي به نمايش گذاشته در سال قبل را دارند، بر ديوار گالري هاي موزه هنرهاي معاصر قرار گيرند. دكتر حبيب ا... صادقي، دبير نمايشگاه دو سالانه نگارگري ايراني درباره دلايل وقفه ميان دو سالانه ششم بعد از برگزاري پنجمين نمايشگاه به خبرنگار ما مي گويد: يكي از دلايل اين امر توجه خودنگارگران به اين مسأله بود كه كار خودشان در پنجمين دوسالانه نگارگري را بازخواني كنند، ضمن اينكه براي برپايي نمايشگاه بزرگ «شاهكارهاي نگارگري» آماده مي شدند و منتظر بودند كه به گونه اي، بهترين آثارشان را براي مخاطب به نمايش بگذارند. صادقي در مورد تركيب هيأت انتخاب نمايشگاه نيز مي گويد: حضور نقاشان و هنرمندان صاحب نامي مثل خانم «فرح اصولي» و آقايان «آيدين آغداشلو» و «جلال شباهنگي» در كنار داوران و استادان مسلم نگارگري اتفاق مباركي است و نشان مي دهد كه در دو سالانه ششم، هنرمندان آمده اند تا پس از وقفه اي پنج ساله، حرف و بيان تازه اي را در كارشان جستجو كنند. آنچه در زمينه انتخاب آثار ششمين دو سالانه نگارگري ايراني مي توان مورد توجه قرار داد، اهميت و تأكيد بر ديدگاه هاي نو و معاصر اين حوزه از هنر است و به نظر مي رسد كه رسيدن به برآيند كاري جديدتر و نوتر، يكي از اهداف هيأت انتخاب بوده است. در مجموع نيز ظاهراً نوگرايي و جوانگرايي يكي از رويكردهاي مهم اين نمايشگاه بوده است. همچنان كه اين نمايشگاه هم برخلاف همه نمايشگاه هاي معمول كه توسط پيشكسوتان حوزه هاي مختلف هنري بازگشايي مي شدند، به دست جوان ترين هنرمند نگارگر كه اثرش در نمايشگاه به نمايش گذاشته شده است، (سمانه سلطاني- متولد 1365) گشايش يافت. تركيب هيأت انتخاب و دبيران دوسالانه نگارگري هم البته چنين رويكردي را تأييد مي كند؛ حبيب ا... صادقي (دبير نمايشگاه)، شراره صالحي (دبير همايش)، رضا نامي (دبير اجرايي)، آيدين آغداشلو، فرح اصولي، اميرهوشنگ جزي زاده، عباس جمالپور، محمدعلي رجبي، جلال شباهنگي و مجيد مهرگان (عضو هيأت انتخاب) هنرمندان و استاداني هستند كه كار انتخاب و برگزاري اين نمايشگاه را برعهده داشته اند، هرچند كه چند تن از آنان را بيشتر به عنوان نقاش معاصر و مدرن كشور مي شناسيم. مجيد مهرگان در مورد نحوه انتخاب آثار براي نمايشگاه به استقبال گسترده هنرمندان نگارگر اشاره مي كند و مي افزايد: «در نخستين مرحله چيزي در حدود 900اثر براي شركت در نمايشگاه فرستاده شد و همين تعداد آثار و كيفيت آنها كار هيأت انتخاب را تا اندازه اي دشوار كرده بود، اما در نهايت هيأت انتخاب حدود 300اثر از حدود 167هنرمند را براي شركت در نمايشگاه انتخاب كرد.» نگارگري يكي از هنرهاي دوره صفوي و تيموري است كه پس از اين دوران رفته رفته از دوران طلايي خود فاصله گرفت و تا به امروز تقريباً هيچ گاه قادر به تكرار آن دوران نشد. بسياري از هنرمندان شاغل در اين حوزه از هنرهاي تجسمي، حذف تدريجي اين هنر عميق و معنوي از واحدهاي آموزشي را يكي از مهمترين دلايل ضعف هنر نگارگري معاصر در ايران مي دانند و معتقدند كه نگارگري براي ادامه مسير و حفظ پويايي و تازگي خود بايد از منظر آموزشي مورد حمايت قرار گيرد. نگارگري ايراني به گفته استاد مهرگان «به صورت ناخودآگاهي قومي در ذات همه مردم اين سرزمين وجود دارد.»بنابراين براي ارتقاي كيفيت و حفظ پويايي اين هنر بايد ريشه هاي آن را به طور جدي مورد بررسي قرار داد كه اين مهم هم نيازمند حمايتهاي آموزشي جدي تري است. دقت و ظرافت يكي از ويژگي هاي مهم آثار نگارگري به نمايش درآمده در موزه است. در يكي از غرفه ها، تصاوير تو در تو و در هم پيچيده يك تابلو نگارگري توجهم را به خود جلب مي كند. نخستين چيزي كه در اين اثر قابل تأمل مي نمايد رعايت همين جزئيات و ظرافتهاست. شايد محدوديت فضا و سطح معين آن يكي از دلايلي است كه نگارگر را به رعايت ظرايف و جزييات دقيق اثرش وادار كرده است و معمولاً همين ويژگي هم بر زيبايي هاي كار افزوده است. ضمن اينكه پيچيدگي هاي ظريف آن هيچ گاه به نقطه ضعف كار تبديل نشده و كاملاً مخاطب را در موقعيت ديداري و حسي خود قرار مي دهند، تنوع رنگها و دقت و هنر در تركيب هنرمندانه آنها از ويژگي هاي ديگري است كه مي توان آن را در بسياري از آثار نگارگري مشاهده كرد. در اين تابلو تركيب رنگهاي زرد، آبي، سبز با توناليته هاي مختلف و در زمينه اي روشن، نقوش و نگاره هاي درهم پيچيده اي را در كنار هم قرار داده كه بي اختيار تماشاگر را جذب مي كنند. حضور غالب فرشتگان و گياهان در كنار انسانها و خط نوشته از ديگر مشتركات اين نگاره هاست. اشيا، سازه ها، گياهان، فرشتگان و انسانها و... در يك چنين اثري درهم پيچيده اند و در يك حركت رو به بالا به اوج و وحدتي رسيده اند كه هم به لحاظ تصويري و هم از نظر حسي كه در بيننده ايجاد مي كنند، قابل تأمل هستند. تعداد بسيار زياد بازديد كنندگاني كه براي ديدن اين نمايشگاه آمده اند، به وضوح بيانگر اين نكته مهم است كه همچنان اين هنر زيبا كه برگرفته از روح و ذهن عميق انسان هنرمند است، بيشترين جايگاه را در ميان جوانان هنرمندي دارد كه اغلب دانشجويان نقاشي و هنرهاي تجسمي و يا هنرمندان مشتاق و علاقه مند اين حوزه هستند. سانيا نوريان كه دانشجوي سال سوم گرافيك است مي گويد: سال گذشته از نمايشگاه «شاهكارهاي نگارگري» ديدن كردم و با اينكه خودم در اين زمينه كار نمي كنم، شيفته نقوش و نگاره هايي شدم كه به نمايش درآمده بود. من گمان مي كنم كه حتي اگر به طور مستقيم با اين نگاره ها سروكار نداشته باشم، ديدن آنها باعث مي شود كه نتايج ناخودآگاه اين هنر شرقي در كارم تأثير بگذارد. سانيا البته آثار به نمايش درآمده در دو سالانه ششم را تا اندازه اي شبيه به هم و تكراري مي داند، اما در عين حال معتقد است كه اين نگاره ها متأثر از اسطوره ها و اعتقادات و حتي تاريخ ما هستند و به هر حال زنده كردنشان در ذهن بخشي از استعدادهاي ذاتي مان را به بخش خودآگاه خواهد آورد و اين بخصوص در مورد كساني كه در حوزه هنرهاي تجسمي كار مي كنند، بسيار مهم و مؤثر خواهد بود. هنرنگارگري ريشه در عمق روح و ذهن هنرمند ايراني دارد و به همين دليل هم هست كه با عرفان شرقي و ايراني هم ارتباط پيدا مي كند. در يكي از روزهاي برپايي نمايشگاه كه براي تهيه گزارش از همايش اين دو سالانه به محل سينما تك موزه هنرهاي معاصر رفته ام، در سالن فيلم مستندي به نام «فرشتگان نگارگري» به نمايش درآمده بود كه «عليرضا قاسم خان» آن را كارگرداني كرده و تهيه كننده آن موزه هنرهاي معاصر است. تمركز و تأكيد محور اصلي فيلم مربوط به حضور غالب فرشتگان در آثار نگارگري ايراني است. در اين آثار فرشته ها معمولاً در سطحي بالاتر از محل حضور انسان و اشيا ولي در ارتباط با موضوع و انسان حضور دارند. ريشه مذهبي و عرفاني هنرنگارگري شايد مهمترين و بهترين محمل را براي ظهور نشانه هاي عرفاني به وجود آورده است: «معراج پيامبر اسلام(ص) چند سال پس از آن اتفاق افتاد كه وي تبليغ دين را آغاز كرد: «جبرئيل» ملك مقرب به اتاق خواب پيامبر وارد شد و با جاري كردن حكمت بر قلبش، او را براي سفر مهيا نمود. حضرت محمد(ص) سوار بر براق و به راهنمايي جبرئيل به سوي بهشت و جهنم حركت كرد...» (بخشي از گفتار متن فيلم «فرشتگان نگارگري») در ششمين دوسالانه نگارگري ايراني آثار مختلفي در بخشهاي تذهيب، گل ومرغ، تشعير، طبيعت و نگارگري وهمچنين بخش ويژه پيامبراعظم(ص)، مفاهيم قرآني، قصص انبيا و بخش آزاد به نمايش گذاشته شده است. يكي از نكات بحث برانگيز ششمين دوسالانه نگارگري به صحبتهاي رئيس انجمن نگارگران، پيش از شروع نمايشگاه مربوط مي شود كه گفته بود: استاد محمود فرشچيان درحال حاضر در خارج از كشور به سر مي برند، اما هر وقت ايشان به ايران بازگردند، در داوري آثار از آراي ايشان استفاده خواهيم كرد. اين صحبتها در شرايطي بيان شده بود كه ظاهراً در اخبار اولين اين دوسالانه، نام استاد فرشچيان در ميان اسامي هيأت انتخاب آمده بود. اين درحالي است كه همچنان تنها يك اثر از استاد نگار ايراني مقيم آمريكا در سرسراي ورودي موزه نصب شده است. حبيب ا... صادقي هم از آثار به نمايش درآمده در سرسراي ورودي نمايشگاه به عنوان پدران آثار جديد نگارگري ياد كرد و افزود: «اميدواريم اين آثار، فرزندان خلفي براي پدرانشان باشند».در اين نمايشگاه همچنين آيدين آغداشلو با اثر «شفاعت فرشتگان»، محمدباقر آقاميري با «بر مزار شهيد» و دو پرده «ظهر عاشورا»، هوشنگ جزي زاده با «اژدها، خرگوش و آهو»، مجيد مهرگان با «زرتشت، مسيح و ققنوس»، اردشير مجرد تاكستاني با «خيام، مثنوي و فردوسي» و فرح اصولي با «مجموعه حافظ» شركت كرده اند. همزمان با برپايي نمايشگاه، همايش ششمين دوسالانه هم با دبيري شراره صالحي از بيستم تا بيست و دوم آبان ماه در محل سينماتك موزه هنرهاي معاصر برگزار شده است كه هنرمندان، محققان و صاحبنظران مختلف حوزه نگارگري ايراني در آن آرا و نظراتشان را به بحث گذاشته اند و در اختيار علاقه مندان اين هنر اصيل ايراني قرار داده اند. شايان ذكر است كه اين دو سالانه با اهداي ديپلم، تنديس دو سالانه و جوايز نقدي به سه اثر برگزيده به كار خود پايان مي دهد. |