*غلامرضا قلندريان

يازدهم ذي قعده، خجسته زاد روز ميلاد حضرت ثامن الحجج، امام علي بن موسي الرضا(ع) از ديرباز شأن و شكوهي خاص و بي بديل نزد ايرانيان و دوستداران و ارادتمندان خاندان عصمت و طهارت - عليهم السلام- داشته است؛ چنانكه آن را روزي خجسته خطاب نموده و فرصتي مغتنم در جهت تجديد ميثاق و عرض ارادت به آستان مطهر رضوي به شمار آورده اند.
امروز هم شور و شوق عمومي و برگزاري جشنهاي ويژه ميلاد امام رضا(ع) در دهه موسوم به «ميلاد» تداوم همان دلبستگيها و ارادتمنديهاست كه با نهاد و فطرت ديني مردم در آميخته است.
حيات ديني و سياسي امام رضا(ع) را بايد فصلي عمده و شايان توجه در زندگينامه سياسي 250 ساله ائمه معصومين - عليهم السلام- به شمار آورد، هر چند در مقام تحليل و تشريح، چنانكه بايد از سوي تاريخ نگاران و دين پژوهان مورد واكاوي و تبيين اصولي و منطقي قرار نگرفته است. اين مسأله تنها در خصوص پيشواي هشتم(ع) مصداق ندارد، بلكه به طور كلي خلا ء نبود تاريخچه اي كامل و مدون درباره زندگي، حوادث و تحليل مقاطع حساس دوران حيات ائمه اطهار - عليهم السلام- كم و بيش احساس مي شود. بنابراين، ضرورت دارد آموزه ها و تعاليم مختلف آن بزرگواران در ابعاد گوناگون سياسي، اجتماعي و ... با ابزاري مناسب و به روز، شناسانده شود.
پس از حادثه عاشورا، رسالت و سمت و سوي مبارزاتي اهل بيت(عليهم السلام) متوجه زدودن غبار تحريف و كج فهمي از معارف اسلامي و احكام ديني گشت و تبيين و تفسير دين به عنوان هدفي كلي مورد توجه قرار گرفت. در فاصله ميان حادثه عاشورا و ولايتعهدي امام رضا(ع) - كه حدود 140 سال به طول انجاميد - جريانهاي شيعي وابسته به مكتب اهل بيت(عليهم السلام) به عنوان جدي ترين مانع و سدي مستحكم و نفوذناپذير در برابر خاندانهاي ستم پيشه -بني اميه و بني عباس - ايستادگي كرده اند.
در اين ميان، ائمه معصومين - عليهم السلام- با راهبري و نقش تأثيرگذار خود در جريانهاي سياسي و هدايتگري هوشمندانه، مبارزات فكري و سياسي را به بهترين شكل جهت داده و توانسته اند جريان تشيع را پايدار و سلامت از تنگناها و باريكه راههاي پر خطر و صعبناك عبور دهند.
امام رضا(ع) نيز در ادامه اين روند مبارزاتي، همان مبارزه درازمدت اهل بيت(عليهم السلام) را كه در همه اعصار پس از عاشورا استمرار داشته، با همان جهت گيري و همان اهداف ادامه داده است. امام در مواجهه با مأمون كه با تحميل ولايتعهدي خويش به آن بزرگوار قصد داشت صحنه مبارزات انقلابي شيعيان را به عرصه فعاليت سياسي آرام و بي خطر تبديل نمايد، به خوبي توانست شكستي سهمگين را عايد خليفه عباسي سازد و اين نتيجه مشي سياسي و حكيمانه امام بود. آن بزرگوار به جاي اتخاذ موضعي سازشگرانه و موافق در برابر پيشنهاد خلافت، سرسختانه در مقابل آن مقاومت كرد و پس از تحميل ولايتعهدي، با اطلاع از اين موضوع كه ناخواسته درگير ماجرايي خطرناك گشته كه بروز خطايي كوچك در آن ممكن است تبعات جبران ناپذيري براي ادامه حيات سياسي اسلام در پي داشته باشد، هوشمندانه و با تدبير الهي سياستي را برگزيد كه در جهت عكس خواسته هاي مأمون، تمامي نقشه هاي خليفه عباسي را نقش بر آب كرد و شهادت را براي آن بزرگوار به ارمغان آورد. از اين رو، شايسته است با شناخت و مطالعه نحوه موضعگيري و برخورد امام در مقابله با قدرت حاكم وقت و مديريت سياسي و راهبري ديني ايشان در متن جامعه مسلمانان، در راستاي شناخت اصولي ابعاد وجودي و مباني معرفتي حضرت ثامن الحجج(ع) گام برداريم.
از نگاهي ديگر، امام با برخورداري از دانش الهي و تسلط بر علوم مختلف، فضاي علمي و فرهنگي عصر خويش را كاملاً تحت تأثير قرار داده و جامعه اسلامي را از زلال درياي دانش و معرفت خويش تا مدتهاي مديد بهره مند ساختند. تدبير امام در استفاده از فرصت - يا تهديد - ولايتعهدي، در جهت نشر معارف ديني و مواجهه مستدل و منطقي با آراء و انديشه هاي ساير اديان و گفتگوهاي علمي، واقعاً مثال زدني است.
در سده دوم هجري، امام رضا(ع) بزرگترين فردي بود كه توانست در جهت علم و تشويق مسلمانان به علم آموزي بسترسازيهاي لازم را انجام دهد و پايه هايي را استوار نمايد كه با تكيه بر آنها تحولاتي مؤثر و عميق در جامعه اسلامي در راستاي توليد و ترويج علم ايجاد گردد.
طرح مسايل علمي جديد، نظريه هاي نو و راهكارهاي مبتني بر دانش و طرح مباحث فكري و انديشه اي از سوي امام، بسياري از دوستداران علم را شيفته سيماي علمي ايشان نمود كه در نهايت به بروز جهشي بزرگ در عرصه توليد علم انجاميد.
شايد بتوان با شناخت شرايط آشفته زماني در دوران حيات ثامن الحجج(ع) و تأثير معنوي امام بر جامعه مسلمانان، ترويج فرهنگ ديني و عقايد اسلامي و شناسايي و ارايه معيار تشخيص سره از ناسره و حق از باطل را مهمترين اقدام عملي حضرت عنوان كرد، چنانكه با ايجاد زمينه هاي معرفت شناختي، مبارزه با شبهه افكني و ثبات عقيده، خدمتي بزرگ و بي انتها به جهان تشيع عرضه نمودند.
شك نيست، تبيين سياستها، اقدامهاي فكري و اصول انديشه اي و بازكاوي رفتار و اخلاق رضوي در ابعاد گوناگون سياسي، فرهنگي، اقتصادي و ... در مقابله با جريانهاي التقاطي و امواج تحريفي آن دوران، مي تواند گامي مؤثر و شيوه اي تأثيرگذار در انتقال افكار و معارف رضوي قلمداد گردد و جلوه هاي ارزشمند ولايت خورشيد سرزمين خراسان را آگاهانه تر، تبيين نمايد.