|
مريم سادات كاظمي
داروها درد را تسكين مي دهند، از پيشرفت بيماري جلوگيري مي كنند و آن را درمان مي كنند. اما در كنار تأثيرات درماني، اغلب با

عوارضي نيز همراه هستند كه مصرف نادرست يا ناقص دارو مي تواند باعث تشديد اين تأثيرات سوء شود.
در فرانسه، 2/3 درصد موارد بستري شدن در بيمارستان به علت عوارض دارويي است. عوارض ناگوار و خطرناك داروها، بيشتر در افراد مسن ديده مي شود. در تجويز دارو براي خانمهاي باردار نيز بايد بسيار دقت شود؛ چون مصرف نادرست دارو در آنان، عواقبي را براي جنين به همراه دارد. در تجويز دارو براي بچه ها نيز بايد مراقب بود تا مناسب با سن كودك باشد، زيرا مصرف نادرست دارو در درمان يك بيماري حتي ساده و معمولي، ممكن است تأثيرات نامطلوبي در پي داشته باشد.
بيماران بايد براي بهبود خود، درمان را به طور دقيق ادامه دهند و از مصرف خودسرانه دارو خودداري كنند. حتي يك داروي بي خطر نيز مي تواند عوارض خطرناكي داشته باشد. مشورت با پزشك در مصرف داروها امري لازم و ضروري است، زيرا، تداخل چند دارو تأثيرات سويي دارد.
بر اساس تحقيقي كه در فرانسه روي سه هزار و 137 بيمار بستري شده در بيمارستانها انجام گرفت، نشان مي دهد كه 100 نفر از اين افراد به علت عوارض مصرف دارو بيمار شده اند. از بين اين 100 نفر، 78 نفرشان به طور كامل درمان و 9 نفر دچار آسيبهاي جبران ناپذير شده و 9 نفر فوت كرده اند. سالمندان و خانمها بيشتر كساني هستند كه مبتلا به اين مشكلات مي شوند. دليل اين موضوع نيز روشن است؛ زيرا اين افراد بيشترين گروه مصرف كنندگان دارو هستند و از سويي سن اميد به زندگي نيز در خانمها بيشتر از آقايان است.
داروهاي قلب؛ در رديف اول
داروهاي قلب در 9 درصد موارد، معمولاً بيشترين داروهايي اند كه بيماران به علت مصرف نادرست آنها در بيمارستان بستري مي شوند و مشكلاتي برايشان پيش مي آيد. در اين باره بايد به داروهاي آنتي آريتمي (پيشگيري كننده يا كاهش دهنده آريتمي هاي قلبي) اشاره كرد. پس از اين، داروهاي ضد سرطان، آنتي ترومبوتيك (ضد انعقاد خون در رگها ) و داروهاي ضد فشار خون را مي توان نام برد كه هر كدام عامل 8 درصد موارد هستند. رايجترين عوارض ناگوار مصرف داروها، مشكلات گوارشي و روده اي است و بويژه نبايد خونريزي پس از مصرف داروهاي ضد انعقاد خون يا ضد التهاب را نيز ناديده گرفت. معمولاً افرادي كه به علت عوارض دارويي بستري مي شوند، مداوايشان در بيمارستان، تقريباً 10 روز طول مي كشد.
«كريستيان لاژو» رئيس مؤسسه شركتهاي دارويي و «ايزابل آدونو» مشاور رئيس انجمن داروسازان رسمي آزمايشگاههاي دارويي، مطالبي را پيرامون خطرات مصرف نادرست دارو مطرح كرده اند كه با هم مرور مي كنيم:
* شمار بيماراني كه به علت مصرف نادرست دارو در بيمارستان بستري مي شوند، به چه صورت است؟
** آمار نشان مي دهد كه تقريبا 130 هزار نفر در سال، در پي يك اشتباه در مصرف دارو تحت درمان قرار مي گيرند و در بيمارستان بستري مي شوند. بخش عمده اي از اتفاقات مربوط به كساني است كه چندين نوع دارو را همزمان مصرف مي كنند، و اين افراد معمولاً هماهنگي بين مصرف داروهاي مختلف را رعايت نمي كنند.
* چه اشتباهات رايج ديگري در مورد مصرف دارو مشاهده مي شود؟
** در بيشتر موارد، مهمترين علت مسموميتهاي دارويي، خود درماني است. عده زيادي از بيماران هنگامي كه بيمار مي شوند، خودسرانه نوعي از داروها را براي خود تجويز مي كنند و بسيار هم راضي و خوشحال، اين داروها را ميل مي كنند. عده اي ديگر كه مدت طولاني مجبورند درمان دارويي خود را ادامه دهند، علاوه بر داروهاي تجويز شده پزشك، انواعي از داروهايي را كه در داروخانه منزل نگهداري كرده اند، در اين مدت مصرف مي كنند. به عنوان مثال، شخصي كه داروهاي ضد انعقاد خون مصرف مي كند، خودسرانه مصرف داروي ضد التهاب را نيز شروع مي كند كه نتيجه تداخل اين دو نوع دارو، خونريزي شديد است. يا اينكه مثلا بسياري از بيماراني كه از بي خوابي رنج مي برند، دوز بالايي از داروهاي خواب آور يا آرام بخش را مصرف مي كنند. اين داروها براي افراد مسن، باعث خواب آلودگي مي شود كه زمين خوردگي يا اتفاقاتي ديگر را در پي دارد. از ديگر نمونه هاي اين قبيل گرفتاريها، مي توان به كساني اشاره كرد كه پزشك براي آنها مسكن (از مشتقات مرفين) تجويز مي كند و در حالي كه دچار يبوست شده اند، براي رفع مشكل خود اقدام به خوردن مقدار بالايي از قرصهاي ملين انرژي زا مي كنند. در نتيجه حجم بالايي از مواد معدني بدن را از دست داده كه منجر به ضعف و اتفاقات ناگوار ديگر مي شود. همچنين بايد گفت كه تداخل بين داروهاي ضد افسردگي با داروهاي خانواده بنزوديازپين ( تمامي داروهاي آرام بخش ضغيف مانند ديازپام، كلرازپام و...) بسيار خطرناك بوده و نبايد از آن غفلت كرد.
* چه افرادي در برابر اين مسموميتهاي دارويي آسيب پذيرترند؟
** سالمنداني كه چند نوع دارو مصرف مي كنند و يا دچار نارسايي كبد يا كليه هستند، در اين باره بسيار حساسند. مي دانيم كه وقتي كبد سالم باشد، متابوليسم دارو بخوبي انجام مي شود، اما وقتي كبد دچار ناراحتي و نارسايي باشد، همين دارو ممكن است براي بدن سم محسوب شود. در مورد كليه ها نيز بايد گفت كه بسياري از داروها در كليه ها تصفيه مي شوند كه در صورت نارسايي كليه، اين عمل به خوبي صورت نمي گيرد و در نتيجه مقدار بالايي از دارو در پلاسماي خون باقي مي ماند.همچنين افراد مبتلا به بيماريهاي مزمن مانند ديابت، صرع، آسم و... را نيز جزو گروه آسيب پذير به شمار آورد. احتمال تداخل دارويي در اين اشخاص كه مجبورند هميشه دارو مصرف كنند، رايج است.
* چرا معمولاً افراد گرايش به مصرف خودسرانه دارو دارند؟
** مردم اغلب تمايل دارند كه در مواقع بيماري به جاي اينكه با پزشك مشورت كنند، به سراغ داروهاي موجود در منزل بروند. از سوي ديگر با توجه به اطلاعاتي كه در مورد داروها در رسانه ها كسب مي كنند، گمان مي برند كه مي توانند بدون مراجعه به پزشك يا داروساز، علت دقيق ناراحتي خود را تشخيص دهند كه به واقع اشتباه بزرگي است.
* ممكن است به چند نوع از داروهايي كه بدون نسخه، در سطح بالايي به فروش مي رسد اشاره كنيد و در مورد عوارض رعايت نكردن دستورات لازم در مصرف آنها، توضيحاتي بفرماييد.
** مسكن ها، ملين ها، داروهاي ضد سرفه، دهان شويه ها و داروهاي ضد جوش بيشترين داروهايي اند كه مردم براي درمان درد و بيماريها ساده و معمول استفاده مي كنند. در مورد احتمال عوارض اين داروها بايد به اين نكته اشاره كرد كه احتمال خطر براي كساني كه طولاني مدت دارو مصرف مي كنند، به علت تأثير متقابل داروها بسيار شديدتر از كساني است كه بيماري خاصي ندارند. داروهاي ضد سرفه اگر درست مصرف نشوند، موجب تشديد برونشيت شده و مصرف زياد اين داروها خواب آلودگي را در پي دارد. استفاده مكرر داروهاي ملين باعث كاهش آب بدن و اختلالات بيولوژيك در مقدار كلسيم و پتاسيم شده كه زمينه بروز بيماري فشار خون را به دنبال دارد. بعضي از مسكن هاي معمول از گروه آسپرين ها مي توانند خونريزيهاي روده اي را در پي داشته باشد. محلولهاي شستشوي چشم كه وارد خون مي شوند، اغلب حاوي موادي اند كه با ديگر داروها تداخل پيدا مي كنند. ويتامين D كه در دوز خيلي بالا تجويز مي شود، احتمال تشكيل رسوب كلسيم و... را در پي دارد.
* كساني كه خودسرانه تصميم مي گيرند دارو مصرف كنند، چه نكاتي را بايد قبل از مصرف رعايت كنند؟
** اولين نكته اينكه اگر بدون نسخه دارو مي خرند، حتماً با داروساز در مورد دارو مشورت كنند. افرادي كه تصميم مي گيرند دارويي را كه در منزل نگهداري كرده اند، مصرف كنند، بايد مراقب باشند، زيرا معمولاً اين داروها مدت زمان طولاني در منزل بوده و تاريخ انقضاي آنها گذشته است. حتي ممكن است دارو، بخصوص آنتي بيوتيكها مسموميت زا باشند. شربتهاي تاريخ گذشته، فاسد مي شوند و باعث ايجاد عفونت در بدن مي شوند. محلولهاي شستشوي چشم را پس از باز كردن در آنها، نمي توان بيشتر از 15 روز نگه داشت. نگهداري داروها در حمام درست مانند اين است كه داروها را در جنگلهاي مناطق استوايي نگه داريم. قبل از اينكه دارويي را كه در منزل داريد، مصرف كنيد، مجدداً بروشور آن را بخوانيد؛ چون ممكن است در اين مدت جزو افرادي قرار گرفته باشيد كه دارو براي آنان مضر است.
* آيا پيش از مصرف داروهايي كه پزشك تجويز مي كند، باز هم نكاتي هست كه رعايت آنها الزامي باشد؟
** بله مطمئناً همين طور است. ابتدا بايد از پزشك پرسيد كه چه داروهايي تجويز كرده است تا اگر سؤالي وجود دارد بتوان آن را از پزشك يا داروساز پرسيد. حتماً بايد داروها را مطابق با دستور پزشك مصرف كرد و نبايد خودسرانه بعضي از آنها را حذف كرد. دوره درمان بايد كامل طي شود. در مورد درمانهاي طولاني مدت، مرتباً بايد درمان را ارزيابي كرد. پس از مصرف دارو، در صورت بروز علائم غير منتظره، بايد بلافاصله با پزشك يا داروساز مشورت كرد و نكته آخر اينكه بدون نظر پزشك، مصرف دارو را ناگهان قطع نكنيد.
10 توصيه مهم و ضروري در مورد مصرف خودسرانه دار
1- همه داروها ممكن است عوارض و حتي خطراتي در پي داشته باشند، بويژه اگر نادرست مصرف شوند. دارو درماني بدون اطلاع در مورد تأثيرات و عوارض آن، اين احتمال خطر را بيشتر مي كند. پيش از استفاده هر نوع دارويي، حتماً با پزشك يا داروساز مشورت كنيد.
2- هر نوع مصرف خودسرانه دارو، فقط براي مدت كوتاه، حداكثر پنج روز مي تواند انجام شود. در صورت عدم بهبود، وخامت نشانه هاي بيماري و بروز مشكلات جديد، مصرف دارو بايد قطع شده و به پزشك مراجعه شود.
3- اگر بدون تجويز پزشك، دارويي مصرف مي كنيد، حتماً بايد به طور دقيق مقدار مصرف دارو و تاريخ انقضاي آن را كه روي جعبه يا بروشور آن نوشته شده است، مطالعه كنيد. بعضي از داروها سطح هوشياري را پايين مي آورد، پس در صورت رانندگي يا كار با ماشين يا دستگاههايي كه نياز به تمركز دارد، اين نكته را مد نظر داشته باشيد.
4- خانمهاي باردار، شيرده، نوزادن و خردسالان به هيچ وجه نبايد بدون تجويز پزشك، دارويي را مصرف كنند.
5- در هنگام مراجعه به پزشك يا داروساز، وي را در جريان بگذاريد كه چه داروهايي استفاده كرده ايد.
6- از آنجا كه بسياري از مردم از اثرات سوء تداخل دارويي اطلاعي ندارند، هيچ گاه در طول دوره درمان نبايد در كنار مصرف داروهايي كه پزشك تجويز مي كند داروهاي ديگري را استفاده كنند.
7- الكل، تأثيرات بعضي از داروها را تغيير مي دهد و احتمال بروز عوارض و مشكلات را بالا مي برد.
8- هيچ گاه بخشي از داروهايي را كه پزشك تجويز مي كند براي بيماري هاي آينده نگهداري نكنيد.
9- اگر يك دارو براي يكي از اعضاي خانواده مؤثر و مفيد بود، دليل نمي شود براي بيماري شما نيز اين گونه باشد، بلكه ممكن است بي تأثير و حتي خطرناك نيز باشد.
10- داروها حتما بايد در محيطي دور از گرما، نور و رطوبت و دور از دسترس كودكان نگهداري شود.
سالمندان و مصرف دارو؛ دوسوم عوارض ناگوار داروها قابل پيشگيري است
از هر دو سالمند، يك نفر تجويز دارويي خود را رعايت نمي كنند. عوارض نامطلوب داروها پس از سن 65 سالگي ، بسيار بيشتر مي شود؛ زيرا سالمندان ضعيف تر و آسيب پذيرترند، كمتر به تجويزها و توصيه هاي پزشك توجه دارند و معمولا مبتلا به چند نوع بيماري هستند. با اين حال 3/2 از اين عوارض قابل پيشگيري و اجتناب پذير است.
يك بيماري عفوني و معمولي در افراد جوان مي تواند تعادل فيزيولوژيك افراد سالخورده را بشدت بر هم بزند. واكنش بدن به داروها مي تواند به طور جدي فرد را دچار مشكل و ناراحتي كند. چرا؟ زيرا با پير شدن بدن، ابتلا به انواع بيماريها و وخامت آنها بيشتر مي شود. در نتيجه افراد سالمند بيشتر بيمار شده و معمولاً نيز به چند بيماري مبتلا مي شوند.
بيماران بالاي سن 70 سال، به طور متوسط 4 تا 5 دارو در طول روز مصرف مي كنند كه تداخل دارويي و خطرات آن را در پي دارد.
اين نكته را بايد خاطر نشان كرد كه كهولت، بيماري نيست، بلكه برخي از تواناييهاي اعضاي بدن( كبد، كليه و...) كم مي شود و با كاهش مقاومت در برابر عوامل بيماري زا زمينه پيشرفت بيماري ايجاد مي شود. ضرورت مصرف داروهاي پيشگيرانه و درمان بخش نيز به همين علت است.
رعايت نكردن برخي اصول
با وجود اين، بيش از نيمي از سالمندان در مصرف دارو، دقت و توجه كافي ندارند. به علت فراموشي يا اشتباه، داروها به جاي هم مصرف مي شوند و يا مقدار صحيح آنها را رعايت نمي كنند. كمترين تغيير در مقدار يا زمان مصرف دارو مي تواند خطرناك باشد. به علاوه، تغييرات دارويي در افراد مسن و در نتيجه تأثيرات آن، بخصوص متناسب با بعضي مراحل سوءتغذيه و نارساييهاي كبدي يا كليوي در مقايسه با جوانان متفاوت است. مراقبت بيشتر، رعايت دقيق مصرف دارو و همچنين توجه به دوز دارو و ساعت مصرف آنها لازم و ضروري است. گرچه بخشي از عوارض سوء داروها با كهولت سن اجتناب ناپذير است، اما 90 درصد اين پيامدها قابل پيشگيري است.
همچنين پزشكان، داروسازان و دندانپزشكان بايد به طور منظم درمانهاي طولاني مدت، در صورت لزوم تجديد نظر در داروهاي تجويز شده ، تنظيم مقدار دارو، توجه به مصرف داروهاي همزمان چه با تجويز يا بدون تجويز و... را حتماً مدنظر داشته باشند. همچنين بايد نقش داروها و تأثيرات آنها و جزييات مصرف را براي بيماران سالمند توضيح دهند و بالاخره اينكه، پزشك بايد به طور منظم با پرسيدن سؤالهايي در مورد هر نوع تغييري ( بستري شدن در بيمارستان، نقل مكان، نگرانيهاي شخصي و...) اطلاع داشته باشد.
بيماران سالخورده را بايد تشويق كرد تا با پزشك صحبت كنند و درمان خود را با دقت دنبال كنند. از اين گروه بيماران خواسته مي شود تا سؤالهاي خود را از پزشك بپرسند و هر نوع تغيير در عادات، محيط زندگي، علايم غير عادي، حتي اگر جزيي و پيش پاافتاده هم باشد، با پزشك در ميان بگذارند. مراجعه به متخصص بايد با نظر پزشك عمومي باشد و بسيار مهم است كه آنها را از مصرف خودسرانه هر دارو منصرف كرد.
كمك اطرافيان به بيماران سالمند در كنترل دقيق ساعات و مقدار مصرف دارو، مطالعه بروشورهاي دارو، به كارگيري راهكارهايي براي فراموش نكردن مصرف دارو و... مي تواند بسيار مؤثر باشد
با رعايت همين نكات به ظاهر ساده مي توان خطرات عوارض سوء داروها را در سالمندان تا 60 درصد كاهش داد.
و نكته آخر اينكه، چرا بايد رعايت اصول مصرف داروها را تا دوره پيري به تعويق انداخت. از همين حالا تصميم بگيريم درباره بيماري و درمانها از پزشك سؤال كنيم: چرا بايد چنين دارويي را مصرف كنم؟ تأثيرات آن چيست؟ دوره درمان چه مدت طول مي كشد؟ عوارض احتمالي مصرف آن چيست ؟ و...
به اين ترتيب از اولين مراحل درمان به سلامتي خود اهميت دهيم.
منابع: fr.Paris Match.www
fr.Esante.www |