|
*منور ميرشجاعان
حوادث و بلاياي طبيعي از مشكلاتي است كه بيشتر شهرهاي بزرگ جهان با آن دست به گريبانند و به عنوان تهديدي براي زندگي

بشر تلقي مي شوند، به طوري كه در طول تاريخ، بشر اين حوادث را بارها تجربه كرده است.
بررسيهاي انجام شده نشان مي دهد، تغييرات اقليمي و افزايش بي سابقه جمعيت و بهره برداري بي رويه از منابع طبيعي، تخريب خاك و زمين، قطع درختان جنگلي و از بين رفتن جنگلها، محدود شدن منابع آب شيرين از نظر كيفيت و كميت، آلودگي هوا، درياها و سواحل، رشد سكونتگاههاي برنامه ريزي نشده، افزايش زباله هاي خشك و افزايش خشكسالي، از عوامل طبيعي و انساني تخريب محيط زيست در قرن اخير به شمار مي آيد كه باعث بروز مشكلات و حوادث بسياري براي اغلب كشورهاي دنيا به ويژه كشورهاي آسيايي شده است.
بلاياي طبيعي در ارتباط با فقر و آموزش كيفيت بهداشت ، با توجه به سطح اقتصادي و اجتماعي كشورهاي جهان، تأثيرات متفاوتي را بر جاي مي گذارند.
به عبارت ديگر، خطرات طبيعي و مقابله با آن، بخشي از فرآيند توسعه محسوب مي شوند، بنابراين ضروري است كاهش آسيب پذيري و حفاظت از زندگي و وسايل تأمين معاش ميليونها انسان كه در مناطق و شرايط خطرناك زندگي مي كنند، در طرحهاي توسعه شهري گنجانده شود.
*جهاني مالامال از بلاياي طبيعي
آمارهاي بين المللي حكايت از آن دارد كه بلاياي طبيعي در جهان رو به افزايش است، به طوري كه تنها در 27 سال گذشته بيش از 6 ميليون نفر در جهان بر اثر اين حوادث جان باخته اند و بيش از 240 ميليارد دلار خسارت مالي وارد شده است.
هرچند كه بلاياي طبيعي در تمام كشورهاي دنيا اتفاق مي افتد، ولي آمارها نشان مي دهد كه كشورهاي در حال توسعه، همواره بيشترين رنج و بالاترين خسارت را از وقوع اين گونه خطرات متحمل مي شوند. در اين كشورها زماني كه حوادث طبيعي اتفاق مي افتد، تسهيلات زيرساختي و مايملك و سرمايه افراد و سرمايه گذاريهاي انجام شده از بين رفته و تعداد زيادي كشته و آسيب ديده و اثرات زيستمحيطي بسياري بر جاي مي ماند.
اما خسارت اقتصادي بلاياي طبيعي در كشورهاي توسعه يافته و صنعتي به دليل تراكم تسهيلات زيرساختي و ارزش بالاي آن بسيار بالا بوده است، ولي درصد كمي از توليد ناخالص داخلي اين كشورها را به خود اختصاص مي دهد. اين مسأله نشان مي دهد كه كشورهاي ثروتمند، فرصت بهتري را براي مقابله با اين پديده دارند و خيلي سريع تر مي توانند به بازسازي پس از وقوع بپردازند.
البته خسارت گسترده جاني و مالي بلاياي طبيعي در چند دهه گذشته نشان دهنده اين است كه مقابله با بحران در كشورهاي جهان سوم، به طور ناآزموده و غيرعلمي است.
*ايران، دهمين كشور بلاخيز دنيا
بلاياي طبيعي در ايران نيز يك تهديد جدي محسوب مي شود، به طوري كه از 40 حادثه طبيعي غيرمترقبه بيش از 30 مورد آن در ايران رخ مي دهد و اين باعث شده كه ايران جزو 10 كشور بلاخيز دنيا باشد.
زلزله، سيل، خشكسالي، سرمازدگي و آتش سوزي از جمله حوادث غيرمترقبه اي بوده كه بيشترين آمار تلفات جاني و مالي را در كشور به خود اختصاص داده است.
مطالعات زمين شناختي نشان مي دهد، فقط 3 درصد از شهرها و روستاهاي كشور در معرض تهديد وقوع زلزله هاي مخرب قرار ندارند و 350 شهر در معرض خطرات ناشي از جاري شدن سيلهاي ويرانگر قرار دارند.
البته آسيب پذير بودن كشور تنها به خسارتهاي بلاياي طبيعي محدود نمي شود، بلكه به دليل نبود زيرساختها و ابزار و ادوات لازم، گاهي فرصتها نيز به چالش تبديل مي شود. نمونه آن، بارندگيهاي اخير در اقصي نقاط كشور است كه با وجود اين كه نويد مرتفع شدن خشكسالي را براي خيلي از نقاط كشور در پي داشت، اما تاكنون تبعاتي چون تخريب خانه هاي خشت و گلي، سرمازدگي و... را شاهد بوديم و با گرم شدن هوا، مي توان خطر سيلابها را نيز تصور كرد.
*ضرورت ايجاد پايگاه يكپارچه هوشمند مديريت بحران
هر چند تصويب لايحه تشكيل «سازمان مديريت بحران كشور» شايد نخستين گام براي تجميع مديريتها در زمان بحران باشد، آيا يك تشكل واحد نيز بدون ابزار و سيستمهاي روزآمد كاري از پيش خواهد برد؟
به گفته دبير ستاد حوادث غيرمترقبه كشور، سالانه بين 3 تا 5 هزار ميليارد تومان به واسطه وقوع هزار حادثه طبيعي براي جبران خسارتهاي ناشي از آنها هزينه مي شود، چقدر مي توان با كمك فناوريهاي اطلاعاتي و مديريتيحوادث و خسارتهاي ناشي از آن را كاهش داد؟
دكتر علي فرقاني، مديرعامل ايراني شركت فناوري فضايي استراليا با اشاره به ضرورت ايجاد پايگاه يكپارچه هوشمند در سطح ملي براي مديريت بحران به خبرنگار ما مي گويد: در ابتداي راه، اولين كاري كه بايد انجام داد، سياستگذاري جامع در سطح كشور است كه در استانها نيز از طريق دولت مركزي حمايت بشود.
وي مي افزايد: پس از اين سياستگذاري، ضروري است يكسري قطبهاي علمي در زمينه فناوري فضايي شناخته و دعوت به همكاري شوند تا در واقع بتوانند يكسري از مدلهاي شبيه سازي مديريت بحران را به صورت تحقيقاتي انجام دهند كه در مرحله بعدي، بتوان آن را اجرايي كرد.
اين محقق تصريح مي كند: ما اين كار را 10 سال پيش در استراليا انجام داديم. بعد از سياست گذاري، پشتيباني مالي شديم و پس از آن، سازمان فضايي استراليا به عنوان قطب علمي معرفي شد و در يك طرح پايلوت حوادثي چون زلزله، سيلاب، طوفان، بادهاي سخت، خشكسالي و آتش سوزي را مدلسازي كرديم.
وي مي گويد: پس از آن، سياستگذاري مديريت بحران در استراليا بر اساس داده هاي جديد پروژه ها بازسازي شد. علاوه بر اين، سيستم اخطار طبيعي براي آتش سوزي، توفان و سونامي تعبيه شد.
دكتر فرقاني با اشاره به اين كه به خطر افتادن جان انسانها در اين گونه حوادث، قدر و قيمتي ندارد، خاطرنشان مي كند: اگر بخواهيم يك مديريت بحران قوي داشته باشيم، از لحاظ اقتصادي نميتوانيم بگوييم نياز به چقدر سرمايه گذاري است، چون مديريت بحران قوي بي قيمت است.
وي مي افزايد: اگر بخواهيم يك سيستم هوشمند و كارآمد را در مديريت بحران كشور داشته باشيم، بايد سيستمهاي مديريت بحران به صورت ريل تايم (real time) باشد، يعني در همان زمان حادثه بايد قدرت تصويربرداري از ماهواره، پردازش و آناليز را داشته باشيم و همچنين بتوانيم از آن اطلاعات براي مدلسازي و شبيه سازي به صورت لحظه اي استفاده كنيم.
مديرعامل شركت فناوري فضايي استراليا تصريح مي كند: سازمان فضايي ايران مشغول يكسري از اين فعاليتها در زمينه تصويربرداري هست، اما گمان مي كنم تصاويري كه الان در ايران گرفته مي شود، نياز مملكت را نمي تواند برطرف كند و نياز به فعاليتهاي بيشتري است.
*باز هم خلا بين نهاده هاي علمي و اجرايي
دكترمحمدرضا ملك، عضو هيأت علمي دانشگاه خواجهنصيرالدين طوسي به خبرنگار ما مي گويد: در مديريت بحران ابتدا بايد حوادث را مديريت كرد و بعد به سمت و سوي نهادينه كردن سرويسها رفت.
وي مي افزايد: حادثه مسأله اي است كه در هر مكان و زمان رخ مي دهد، پس تصميم گيريها بايد تابع آن باشد، لذا مديريت بحران چرخه وسيعي از آماده سازي، پيش بيني، پاسخ دادن، جمع كردن و ريكاوري مسأله است.
اين محقق در زمينه سيستمهاي اطلاعات موجود مي گويد: اين سيستمهاي اطلاعاتي داراي چهار مؤلفه كاربر، محل نگهداري داده ها، محل پردازش داده ها و موقعيت حادثه است كه دراين بين، فضاي خالي بين ستاد و تيمهاي عملياتي مشاهده مي شود.
وي مي افزايد: تحقيقات نشان مي دهد، ما مي توانيم بر اساس حسابگري همراه به اطلاعات دسترسي داشته باشيم، بدون اين كه مكان و زمان محدوديتي ايجاد كند.
دكتر ملك با اشاره به اين كه مديران بحران و افراد تيمهاي امداد و نجات نيروهاي متخصص نيستند، خاطرنشان مي كند: وقتي كاربران به سمت افراد غيرمتخصص پيش مي روند، پس ضروري است سيستمها به سمت هوشمند شدن و كاربري براي افراد غيرمتخصص كه بعضاً هم بومي منطقه حادثه ديده نيستند، پيش برود.
وي مي گويد: گروههايي كه براي يك بحران اعزام مي شوند، نياز به نقشه هاي رايج ندارند، چون علاوه بر اين كه ممكن است بسياري از شاخصها بر اثر حادثه از بين رفته باشد، آنها نياز به نقشه اي با موقعيت خودشان دارند.
اين محقق به سيستم «مدرس» به عنوان اولين سيستم حسابگر همراه در كشور اشاره كرده و اظهار مي دارد: سيستم مدرس در مرحله اي كه پيش بيني مي شد، با اعتبار تحقيقاتي كه داشت، به پايان رسيده و براي اين كه در سطح وسيع به توليد انبوه برسد تا در حوادث مورد استفاده قرار گيرد، مستلزم اين است كه ارگانهاي ذي ربط متقاضي استفاده آن باشند.
وي تصريح مي كند: اين طرح در مرحله تحقيقاتي انجام و آزمايش شده و در مقالات زيادي نتايجي كه نشان دهنده تازگي و علمي بودن آن هست، چاپ شده و ديگر اين سيستم قابل پيشرفت نيست. مگر اين كه بودجه هايي به آن داده شود و خواسته هاي جديدي از آن داشته باشند.
دكتر ملك با تأكيد بر اين كه ارتباطات بين نهاده هاي علمي و اجرايي كار مشكلي است، خاطرنشان مي كند: در سمينارهاي مختلف در زمينه اين سيستم صحبتهايي شده است و حتي جداگانه هم به مديران ذي ربط ارايه شده، اما به شكل رسمي نبوده تا مرحله صحبت هم پيش رفته، اما با تغييرات مختلفي كه پيش مي آيد مثل تغيير مديريتها، باز به فراموشي سپرده مي شود، باز شما بايد يك زماني را بگذاريد براي توجيه كردن افراد جديد كه اينها از جمله مشكلاتي است كه شايد از ارايه اين سيستم در مديريت بحران كشور جلوگيري مي كند.
به گفته وي، در كشورهاي توسعه يافته مثل ژاپن و آمريكا كه مسأله زلزله و اين طور موارد را دارند، اين گونه سيستمها به كار گرفته مي شود، اما سعي كرديم با نيازسنجيهايي كه از طريق هلال احمر انجام شده، اين دستگاه بومي كشور ساخته شود.
عضو هيأت علمي دانشگاه خواجه نصيرالدين طوسي در زمينه نوع كاركرد و هزينه مجهز شدن به اين سيستم مي گويد: در حقيقت پياده سازي اين طرح در سيستمهاي مختلف همراه امكان پذير است. اما وقتي كه قرار است يك تيم امدادرسان را تجهيز كنيد، تنها نمي شود به تلفن همراه فرد اكتفا كرد، چون مشكلي كه تلفن همراه دارد، كوچكي خيلي خيلي زياد صفحه نمايش است كه عملاً كارايي آن را از بين مي برد. مي توان با يك هزينه خيلي كم، حتي زير يك ميليون تومان يك اكيپ را به امكانات خوب تجهيز كرد.
وي خاطرنشان مي كند: به هر حال حوادثي مثل زلزله و سيل و طبيعي است، اما آمادگي نداشتن در مقابل آنها طبيعي نيست كه در حال حاضر، ما اين آمادگي لازم را نداريم. |