|
سيد مهدي موسوي اليگودرزي
اشاره:در آستانه هشتمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي، بار ديگر شاهد فعاليتهاي تبليغاتي گروه ها و جناحهاي مختلف
سياسي هستيم كه هر يك به فراخور هدفها و مقاصد خود، وارد اين عرصه شده اند. در نظامي به سر مي بريم كه بر اسلام مبتني است و حفظ نظام اسلامي بر فرد فرد مسلمانان واجب است. شركت آگاهانه اي كه به انتخاب افراد و برنامه هاي اصلح براي تعالي جامعه منجر شود، باعث قوام نظام اسلامي خواهد شد و چنين برخوردي با انتخابات، بر تمامي مسلمانان واجب است. اكنون اين سؤال مطرح است كه صفات بارز و ميزان كارآمدي يك فعال سياسي براي كسب نمايندگي مجلس شوراي اسلامي، چيست؟
چه نوع امكاناتي براي كارآمدي يك فعال سياسي لازم است؟ آيا امكانات مادي يا معنوي به تنهايي كافي است يا اينكه يك سياستمدار و بازيگر و فعال سياسي به هر دو نوع نيازمند است؟ قرآن كريم در دعاي حضرت موسي(ع) به انواع ابزار و امكانات لازم براي كارآمدي در امر رسالت اشاره نموده است كه اين مقاله در هشت محور به تبيين و توضيح اين درخواستها مي پردازد.
***
آنگاه كه حضرت موسي(ع) به رسالت الهي مأمور گشت، چيزهايي را از خداوند متعال درخواست نمود كه به وسيله آنها بتواند رسالت خويش را انجام دهد. اين رسالت چون داراي ابعاد عبادي، سياسي، انقلابي و اجتماعي و اخلاقي بود، بسيار مهم و حايز اهميت است؛ لذا درخواستها و امكاناتي را كه حضرت مي طلبد، به ميزان اين مسؤوليت سنگين، بايد مهم و با اهميت باشد. قرآن كريم مي فرمايد: پس از آنكه موسي(ع) به مقام نبوت رسيد، خداوند به او فرمود: «به سوي فرعون برو كه طغيان كرده است.» (طه/24)
موسي (ع) از چنين مأموريت سنگيني شانه خالي نكرد و وسايل پيروزي در اين ماموريت را از خداوند خواست.
«عرض كرد: پروردگارا! سينه مرا گشاده دار و كار مرا بر من آسان گردان و گره از زبانم بگشا تا سخنان مرا بفهمند و وزيري از خاندانم براي من قرار بده؛ برادرم هارون را. به وسيله او پشتم را محكم كن و او را در كار من شريك گردان تا تو را بسيار تسبيح گوييم؛ و تو را بسيار ياد كنيم؛ چرا كه تو هميشه از حال ما آگاه بوده اي.» (طه/35-25)
در اين درخواست، نكات بسيار مهمي نهفته است كه براي انديشمندان و سياستمداران قابل تحقيق و الگو پذيري است. خداوند در آغاز رسالت حضرت موسي(ع) مهم ترين مشكل بر سر راه فرهنگ، مذهب و هدايت انسانها را معرفي مي كند و آن فرعوني است كه طغيان نموده. اين مطلب چند نكته مهم را مي رساند: نخست، دين و مذهب با سياست و حكومت در ارتباط است؛ لذا رسالت اول موسي(ع) ورود در عرصه سياست و پاك سازي رأس جامعه از استبداد و شرك است؛ دوم، طغيان و سركشي ويژگي مهم كفر و استبداد است؛ از اين رو، هر كس در هر سطح جامعه طغيان كند، بايد با او برخورد نمود؛ ثالثاً طرف مقابل موسي(ع) فرعوني است كه با خدا بر سر ربوبيت منازعه نموده، به بانگ بلند مي گفت: «انا ربكم الاعلي»؛ بنابراين، براي مقابله با چنين فردي، به امكانات و وسايل ويژه اي نياز است كه بدون آنها نمي توان اقدام نمود.
روابط انساني در اجتماع، داراي پيچيدگي بسيار و سازوكارهاي متناسب با خود است. قرآن در اين باره مي فرمايد: «هان اي مردم! ما شما را از يك مرد و يك زن آفريديم و شما را تيره هايي بزرگ و كوچك قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد نه اينكه به يكديگر فخر كنيد و فخر و كرامت نزد خدا تنها به تقواست و گراميترين شما با تقواترين شماست كه خدا داناي با خبر است.» (حجرات 13) بنابراين، هدف از اين اختلافها، گرايش به زندگي اجتماعي است، چون هر فرد به تنهايي قادر نخواهد بود نيازهاي خود را برآورده سازد و براي ادامه حيات، به همنوعان خود وابسته است. قرآن كريم، رسالت اجتماعي انبيا را در مورد روابط اجتماعي چنين مشخص مي نمايد: «به راستي، پيامبران خود را با دلايل آشكار فرستاديم و با آنها كتاب و ترازو را فرو آورديم تا مردم به انصاف برخيزند.» (حديد/25) پس هدف از بعثت انبيا به طور كلي اين است كه روابط اجتماعي مردمان بر اساس رفتار عادلانه، نظم و ترتيب پيدا كند تا مسير زندگي و تعالي انسان هموار گردد. اين مسؤوليت سنگين مشكلات فراواني را به همراه خواهد داشت كه از جمله آنها مي توان به اختلاف سليقه ها و نگرشهاي افراد، تداخل منافع افراد جامعه و واكنش كساني كه منافعشان در خطر است، همچون ستمگران، سودجويان و طمع ورزان، اشاره كرد.(بقره/213) اين عوامل دست به دست هم مي دهند كه روابط اجتماعي پيچيده و مسؤوليت فعالان سياسي دشوار گردد. در اين ميان، كساني مي توانند كارآمد و موفق باشند كه به امكانات و ابزار لازم مسلح باشند؛ از جمله مهم ترين اين ابزار از ديدگاه قرآن در دعاي حضرت موسي(ع) موارد ذيل است:
1- شرح صدر
«قال رب اشرح لي صدري؛ عرض كرد: پروردگارا! سينه مرا گشاده دار!»
با توجه به مقدمه ارائه شده، مشخص مي شود مسؤوليت سياست و حكومت، سنگين، مهم و پيچيده است. بر اين اساس، اولين چيزي كه مورد درخواست حضرت موسي(ع) قرار مي گيرد، شرح صدر است. شرح صدر به معناي گشادگي سينه، كنايه از اين است كه انسان در برابر سختي ها و مشكلات از حوصله و تحمل بالا برخوردار باشد كه با آن بتواند بر عجله و شتاب زدگي خود مسلط گردد و در برخورد با مسائل و مشكلات پيش رو، عاقلانه و مدبرانه عمل كند. اگر فعال سياسي در مقابل يك پديده اجتماعي و سياسي با عجله و شتاب وارد عمل شود، از دورانديشي و عاقبت نگري لازم برخوردار نخواهد بود، چون هيجانها و احساسهاي روحي و دغدغه ها و حساسيتهاي دروني غليان و فكر و انديشه او را مسدود مي كند.
يك عمل و رفتار سياسي و اجتماعي در ابتدا بر سه عنصر مهم استوار است كه عبارتند از:
1- تصميم گيري: به معناي گزينش يك راه از ميان دو يا چند راه با توجه به هدف و آينده نگري، توانايي.
2- برنامه ريزي: يعني پيش بيني اقدامهايي كه به منظور تحقق هدفها بايد در آينده صورت گيرد.
3- سازماندهي و هماهنگي عناصر دخيل: يعني گروه بندي و وحدت بخشيدن به عناصر دخيل در عملكردها در مسير رسيدن به هدف. در تمام اين مراحل، سعه صدر شرط اصلي و عجله و شتاب و اضطراب، مانع است. از اين رو، چون در عمل سياسي و اجتماعي تفكر بلند و دورانديشي شرط اصلي و مهمي است و عمل براساس انديشه شكل مي گيرد، بايد شرايط را براي استفاده از عقل مهيا نمود. يكي از شرايط مهم، داشتن روح بزرگ و سعه صدر و تحمل مشكلات است. امام علي(ع) مي فرمايد: « وسيله رهبري و مديريت سينه گشاده است» (تفسير نمونه /ج 13 /ص 188)
قرآن كريم به پيامبر اعظم(ص) مي فرمايد: «صبر پيشه كن، چنانكه پيامبران اولوالعزم پيش از تو چنين كردند.» (احقاف 35) پس قرآن كريم ثبات قدم و استواري در راه را براي رسيدن به پيروزي، در صبر و سعه صدر معرفي مي كند: « پروردگارا! صبري به ما ده و قدمهايمان را استوار ساز و بر گروه كافران پيروزمان كن!» (بقره / 250) اين نكته شايان ذكر است كه سعه صدر در قانون گذاري و وضع برنامه هاي كشور و نظارت بر امور كه وظيفه اصلي نمايندگان مردم در مجلس شوراي اسلامي است، نيز بسيار مهم و با اهميت مي باشد.
2- آماده كردن شرايط
«و يسر لي أمري؛ و كار مرا بر من آسان گردان!»
حضرت موسي(ع) در بخش قبل، به موضوع دروني انسان پرداخت و در اين قسمت از دعاي خود به مقوله كار و فعل خويش نظر دارد و براي آساني و گشايش در كارها، از خداوند استمداد مي جويد. حال، سؤال اين است كه چه اموري باعث آساني كار مي شود؟
از جمله امور مهمي كه شرايط را براي گشايش در كارها فراهم مي كند، مي توان به علاقه و انگيزه، كسب مقدمات لازم، برنامه ريزي و آينده نگري و توانايي لازم و قدرت بر انجام كار نام برد. از ميان امور ذكر شده، مسأله توانايي و قدرت، بسيار مهم و با اهميت است. قدرت، ابزاري براي تحقق هدفها و تأمين غايتهاي انسان است و به واسطه آن هر شخصي مي تواند به موفقيت و كارآمدي برسد. بنابراين، براي يك فعال سياسي كه بخواهد در سطح جامعه به وظيفه خويش عمل كند، قدرت و توانايي، بسيار مهم و اساسي است تا جايي كه برخي انديشمندان، سياست را به وسيله كسب قدرت تعريف نموده اند. (حميد عنايت/ انديشه سياسي در اسلام معاصر/ ترجمه بهاء الدين خرمشاهي/ ص 17)
قرآن كريم به مسأله توانايي و قدرت بر انجام كار توجه ويژه اي نموده است. با دقت در محتواي آيات قرآن، اين نكته نمايان مي شود كه در تمام عناصري كه براي زندگي اجتماعي و سياسي بشر لازم است، عنصر قدرت و توانايي شرط است و براي اجراي مقاصد دين، به قدرت سياسي نياز است؛ قدرت سياسي مشروعي كه از جانب فرمانروا و حاكم حقيقي يعني خداوند متعال گرفته شده باشد. بر اين اساس، حضرت شعيب(ع) شرط اصلاح طلبي و رسالت خويش را استطاعت و توانايي ذكر مي كند: «من جز اصلاح تا آنجا كه توانايي دارم، نمي خواهم و توفيق من جز به خدا نيست. بر او توكل كردم و به سوي او بازگشت مي كنم.» (هود/88) از اين بيان حضرت شعيب(ع) مشخص مي شود كه كارآمدي و موفقيت در رسالت، به مسأله توانايي و قدرت وابسته است.
بنابراين، خواسته حضرت موسي(ع) در اين قسمت، چيزي است كه باعث آساني و گشايش در كارها مي شود و مهم ترين عامل قدرت و توانايي است.
3- زبان گشاده
«و احلل عقدةً من لساني يفقهوا قولي؛ و گره از زبانم بگشا تا سخنان مرا بفهمند.»
سخنوري يكي از شاخصه ها و ابزار لازم براي حضور در عرصه هاي اجتماعي و سياسي است؛ چون مسأله زبان و بيان مهم ترين ابزار انسان در روابط اجتماعي و بيان مقاصد دروني است. در فرآيند سخن گفتن و ارسال پيام به مخاطب دو مرحله وجود دارد و هر دو مرحله در كارآمدي، مهم و اساسي است: هر پيامي بايد ابتدا با روش و ساختار صحيح از سوي پيام دهنده صادر و توسط مخاطب دريافت شود و در مرحله دوم درك پيام از سوي مخاطب است. حضرت موسي(ع) به هر دو مرحله ابلاغ پيام و سخنوري توجه نموده است.
اگر پيامي توسط مخاطب دريافت نشود، هر چند آن پيام از استدلالهاي خوب و منطقي يا تكنيكهاي علمي در پردازش برنامه برخوردار باشد، اثري بر مخاطب نخواهد داشت.(تغيير نگرش مخاطبان انتخاباتي/ حسن سبيلان اردستاني / فصلنامه مجلس و پژوهش)
عواملي را كه باعث اختلال در دريافت كامل پيام مي شود، مي توان نامفهوم بودن كلمات، عدم وحدت در پيام و سروصداي محيط و.. نام برد. بنابراين، يك پيام بايد روش و ساختار مناسبي داشته باشد تا بتواند با مخاطب رابطه برقرار سازد. از اين رو قرآن كريم به مسأله زبان و بيان توجه نموده و انبيا را براي انجام رسالت خود، به بلاغت و فصاحت در كلام سفارش كرده است. پيامبر اكرم(ص) نيز از جانب خداوند متعال مأمور بود كه با مردم، با سخني رسا و مؤثر سخن بگويد: «با آنها به بياني كه در دل هايشان بنشيند و در فهماندنشان رسا باشد، صحبت كن!» (نساء / 63) نوع بيان در رفتار و عمل سياسي و اجتماعي مؤثر است و يكي از مهمترين صفات خود قرآن مسأله فصاحت و بلاغت آن است.(قمر/17) بنابراين، شيوايي و رسايي در ابلاغ پيام و سخنوري در كارآمدي فعال سياسي، بسيار اثر گذار و سرنوشت ساز است.
4- داشتن همكار
«و اجعل لي وزيرا من أهلي هرون أخي؛ وزيري از خاندانم براي من قرار بده؛ برادرم هارون را.»
چنانكه گذشت، انسان موجودي اجتماعي است و در روابط اجتماعي و سياسي خود علاوه بر داشتن امكانات و ابزار فردي، نيازمند همكار و همياري از همنوعان خود است كه او را در رسيدن به هدفها و بار سنگين مسؤوليتها و تحمل مشكلات ياري كنند. انسانها چون داراي استعدادها و توانايي هاي مختلفي هستند، در كنار يكديگر و با كمك هم مي توانند زندگي بهتري را رقم بزنند. بنابراين، هر فردي به ديگران نيازمند است. انبياي الهي نيز در مسؤوليت و رسالت خود از اين قاعده مستثنا نبوده اند. حضرت موسي(ع) از خداوند وزير و همكار طلب مي كند؛ چون مبارزه با طاغوت و اداره حكومت و مسائل سياسي به تنهايي ممكن نيست. در تفسير نمونه، واژه «وزير» چنين معنا شده است: «وزير: از ماده وزر در اصل به معني بار سنگين است، و از آنجا كه وزيران بسياري از بارهاي سنگين را در كشورداري بر دوش دارند، اين نام بر آنها گذارده شده است و نيز كلمه وزير به معاون و ياور اطلاق مي شود.»
با وجود اين در مسأله كارآمدي سياسي، داشتن همكار و همفكر پرتوان بسيار مهم است و زمينه استفاده از استعدادها و ظرفيتها و تواناييهاي مختلفي را كه در انسان نهفته است، پيدا مي كند. پس كسي كه داراي همفكران و گروه منسجم و مقتدري باشد از ميزان كارآمدي بسياري نسبت به فردي كه تنها و بدون گروه منسجم به عمل سياسي دست مي زند، برخوردار خواهد بود.
و سؤال مهم اينكه، در انتخاب وزير و همكار چه ملاكهايي را بايد رعايت كرد؟ نكته اي را كه حضرت موسي(ع) در اين آيه ذكر فرمود كه «او اهل و برادر من است»، تنها بيان ملاك و ميزان انتخاب نيست؛ بلكه ملاكها و ميزانهاي ديگري براي انتخاب هارون در آيات ديگر آمده است. در آيات قرآن كريم صفاتي همچون فصاحت كامل در بيان و عبادتگر و مؤمن براي هارون ذكر شده و او را لايق نعمتهاي فراوان دانسته است كه نمايانگر قابليتها و آمادگي هاي هارون براي عهده داري اين وظيفه خطير مي باشد.
بنابراين، اين ويژگيها سبب معرفي هارون از سوي موسي(ع) به خداوند متعال براي عهده داري وزارت بيان شده است كه مصداق كامل شايسته سالاري در سيره انبياست. اما اينكه حضرت موسي(ع) تقاضا مي كند اين وزير از خانواده او باشد، به خاطر شناخت بيشتر نسبت به او و دلسوزي فراوان تر هارون نسبت به برادر است. (تفسير نمونه / ج 13 / ص 188)
5- كاركردهاي اطرافيان
«اشدد به أزري؛ به وسيله او پشتم را محكم كن!»
مهم ترين وظيفه يك فعال سياسي آن است كه با دفاع آگاهانه، مشورت ناصحانه و عملكرد صحيح خويش او را پشتيباني و حمايت كند و بازوي محكم و پر تواني برايش باشد؛ همان گونه كه هارون براي موسي بود. خداوند به موسي(ع) فرمود: «به زودي بازويت را به وسيله برادرت محكم مي كنيم و به شما سلطنت مي دهيم.» (قصص/35)
و مهم ترين راز عزت و عظمت يك حكومت و يك رهبر سياسي، در همراهي و وحدت ميان اجزاي حكومت و سياستمداران و اجزاي جامعه است. قرآن كريم مي فرمايد: « نزاع[و كشمكش]نكنيد تا سست نشويد و قدرت (هيبت و شوكت) شما از بين نرود.» (انفال/46) تا زماني كه وحدت و انسجام دروني اجزا و همفكري و همراهي در ميان فعالان مختلف جامعه حاكم باشد، رسيدن به هدفها و آينده روشن ممكن است؛ اما اگر تفكر شخصي و سليقه اي، تك روي و سر پيچي از دستورات ما فوق ميان فعالان سياسي رشد كند، توسعه و پيشرفت رؤيايي بيش نخواهد بود. بنابراين، كارويژه اصلي فعالان سياسي، هماهنگي و پشتيباني از رهبر جامعه است.(انفال/1)
6- مشاركت سياسي
«و أشركه في أمري؛ و او را در كار من شريك گردان!»
اسلام با نظام تك قطبي و خود رأيي و فرد محوري مخالف است(طه/24) و به مشاركت سياسي اقشار مختلف توصيه كرده است. يكي از راه هاي افزايش كارآمدي سياسي، استفاده از ظرفيتها و استعدادهاي افراد مختلف است، زيرا خداوند انسانها را با استعدادها و ظرفيتهاي مختلف آفريده است. بنابراين، براي پيشبرد هدفها و استفاده از تمام ظرفيتها و توانايي ها، بايد ديگران را در امور سهيم نمود تا هر كس براساس توانايي هاي لازم و استعداهاي دروني خويش، بر كارآمدي در امور اجتماعي و سياسي بيفزايد. رمز موفقيت و كارآمدي فعالان سياسي و دولتها، برخورداري از مشاركت و حمايت همه جانبه اقشار مردم است. (اصول و شاخصه هاي كارآمدي دولت در انديشه سياسي امام خميني(ره)/ فصلنامه علوم سياسي / شماره 19)
7- ارتباط با خدا
«كي نسبحك كثيراً و نذكرك كثيراً انك كنت بنا بصيراً؛ تا تو را بسيار تسبيح گوييم؛ و تو را بسيار ياد كنيم؛ زيرا تو هميشه از حال ما آگاه بوده اي.»
در اين بخش از درخواستها، حضرت موسي(ع) رابطه معنويت و ارتباط با خداوند متعال و نقش آن را در انجام رسالتهاي مذهبي، سياسي و اجتماعي بيان نموده است. نقش ارتباط فعال سياسي با خداوند متعال و استمداد از فيض بيكران او در منظومه معرفتي قرآن كريم، جايگاه بس والايي دارد. قرآن كريم مؤمنان را سفارش مي كند هميشه به ياد خدا باشند و بسيار او را ذكر گويد! (احزاب/41) اين سفارش و تأكيد علاوه بر آثار تكويني كه در نظام هستي و شخصيت افراد دارد، در رفتار سياسي و امور اجتماع نيز تأثيرگذاري فراواني را به همراه دارد. برخي از آثار تسبيح و ذكر خداوند كه در كارآمدي فعالان سياسي مؤثر است،عبارتند از:
اطمينان قلب در عرصه هاي مختلف و رويارويي با مشكلات و خطرها: «الا بذكرا... تطمئن القلوب؛ همانا به ياد خدا دل ها آرام مي گيرد.»
2- اميد به پيروزي حق
3- اعتماد به نفس، خود باوري و عزتمندي؛ چون عزت و سربلندي نزد خداوند و رسول او و مؤمنين است
4- وحشت نداشتن از نيروي دشمن و احساس امنيت
5- جلب نظر خداوند و توفيقِ نايل شدن به هدايت الهي.
بنابراين، حضرت موسي(ع) پس از درخواستهاي متعدد از خداوند، توفيقِ تسبيح و ذكر الهي را مي طلبد تا خود و هارون در پناه انجام تسبيح و ياد كثير خداوند به توانايي و قدرت لازم جهت انجام رسالت بزرگ خود دست يابند.
نتيجه:
شناخت رهبران الهي و چگونگي رفتار و كردار آنان در عرصه هاي مختلف اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و ... و اخذ آموزه هايي كه راهگشاي مشكلات انسان معاصر باشد، براي تمام افراد بشر سودمند خواهد بود. آدمي همواره در معرض برخوردها، پيشآمدها و سختيهاست. هركس به گونه اي با اين رخدادها روبه رو مي شود و واكنش نشان مي دهد؛ لذا با توجه به اهميت سيره و سنت حضرت موسي(ع) در قرآن كريم، مي توان با تأسي به رفتار سياسي اين پيامبر الهي، برنامه سعادتمندانه زندگي را براساس آموزه ها، پيامها و درسهاي سياسي ايشان پي ريزي نمود. يكي از اين نمونه ها، درخواستهاي ويژه او در انجام امر رسالت است كه مسؤولان جمهوري اسلامي ايران و نمايندگان مجلس با اقتدا به آنها مي توانند آينده روشني را براي اين مرز و بوم رقم زنند و مردم عزيز ايران با اين ملاكها نمايندگان شايسته اي را براي مجلس شوراي اسلامي و ديگر اركان نظام انتخاب نمايند. |
