گروه فرهنگي- جواد صبوحي:وقف به عنوان يكي از پايه هاي گسترش تفكر اسلامي نيازمند توجه جدي مديران در جهت احياي اين



سنت حسنه است. اگر چنين تفكري در جامعه گسترش يابد زمينه هاي رشد و تعالي فرهنگ نوع دوستي و همياري نيز بسط خواهد يافت. هفته وقف فرصتي بود تا مردم و مديران جامعه اسلامي بار ديگر با درك ضرورت اين نياز راه را براي توسعه روزافزون اين فرهنگ هموارتر سازند.
حجةالاسلام والمسلمين حيدر مصلحي نماينده ولي فقيه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه با نگاهي به ضرورت اين مسأله جنبه هاي مختلف اين سنت حسنه را در گفتگويي تشريح مي كند:

* آقاي مصلحي، اگر موافقيد در ابتداي اين گفتگو نگاهي به ضرورت وقف و جايگاهي كه واقفان در پيشبرد اهداف جامعه اسلامي دارند، داشته باشيم؟
** با تشكر از وقتي كه در اختيار بنده گذاشته ايد بايد بگويم وقف در همه اديان و زندگي بشر جاري و ساري است و به دليل حس نوع دوستي بشر كه مبتني بر فطرت است، اين مقوله همواره وجود داشته و قوانين اسلام نيز نشأت گرفته از فطرت انسانها و مبتني بر نيازهاي بشر است و قوانين خود را در همين راستا وضع مي كند. فلسفه وقف حفظ شؤونات و كرامات انساني است؛ براي تحقق فلسفه وقف در جامعه نياز به يك سري كارهاي فني و تخصصي است و بايد برخي نكات پيچيده حقوقي و حتي شرعي مدنظر قرار گيرد كه اين مسأله نيز بايد با تشكيل تشكلي از واقفان پيگيري و محقق شود.
واقفان را بايد وارثان خيرات و بركات دانست. اقدام گذشتگان در وقف دسترنج و تلاشهايشان نشان دهنده پشتوانه فكري و اعتقادي آنهاست. يكي از برنامه هاي سازمان اوقاف، شناسايي و بررسي اعتقادات ديني از لا به لاي وقف نامه هاست. وقف نامه ها بيانگر اعتقاد به توحيد، نبوت و اعتقاد واقفان به ماندگاري بشر است و واقفان و گذشتگان با وقفهاي خود اعتقادات خود را به نسلهاي آينده منتقل كرده اند.امروز پيشرفتهاي علمي غرب بر مبناي تاراج گنجينه هاي تاريخي كشورهاي مسلمان و موقوفات آنها شكل گرفته و بنابراين بر همه لازم است كه در حفظ و احياي اقدام ارزشمند آنها بكوشيم.
واقف با وقف خود نشان مي دهد كه فريب مال و ثروت كه زينت حيات دنيا هستند را نخورده است، ثروت و مال زينت اين عالم هستند، اما آن چيزي زينت انسان است كه ماندگار و باقي باشد، حركت واقفان زينت دنيا را ماندگار و به باقيات صالحات تبديل كرد.
* آيا وقف در همه ابعاد تاريخي مورد توجه حكومتها بوده است؟
** نه اينطور نيست؛ دو مقطع از تاريخ ايران در مبارزه با وقف درد آور است؛ در دوره نادرشاه بسياري از موقوفات از بين رفت و سپس رضاخان كه عامل استعمار بود، در راستاي اهداف آنها مبارزه با وقف را آغاز و با فرهنگ سازي در اذهان، فضايي را ايجاد كرد كه جامعه با مقوله وقف بيگانه شود.
* وضعيت وقف در بعد از پيروزي انقلاب اسلامي چگونه جهتي داشته است؟
** بعد از پيروزي انقلاب اسلامي، امام(ره) اولين شخصي بود كه در رابطه با موقوفات اقدام كرده اند. امام(ره) دستور احياي موقوفات را به شوراي انقلاب دادند، اما هنوز تا رسيدن وقف به جايگاه شايسته در نظام اسلامي فاصله وجود دارد و امروز در سازمان اوقاف و امور خيريه حركت رو به تحولي را در بحث اوقاف دنبال مي كنيم.
در طول اين 29 سال، بي توجهي هاي زيادي به مقوله وقف شده و به دليل فعاليتهاي فرهنگي و خدشه دار كردن وقف در اذهان، هنوز هم ذهنيت خوبي در افكار عمومي وجود ندارد و در تلاش هستيم كه اين ذهنيت را اصلاح كنيم و در طول دو سال گذشته با توجه به موقوفات جديدي كه در كشور احساس مي شود كم كم زمينه اعتمادسازي در حال فراهم شدن است.
* نقشي كه وقف در مقابله با چالشهاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي جامعه دارد چگونه قابل تبيين است؟
** عموم كارهاي خير و نيك بشر از وقف ناشي مي شود و اگر در دنيا پيشرفتي ديديم و تمدني را شاهد بوديم پشتوانه آن وقف است.
اگر تاريخ كشورهاي اسلامي را بررسي كنيم مي بينيم كه مراكز بزرگ علمي كشورهاي اسلامي به وسيله موقوفات اداره مي شد، يكي از اين نمونه ها «ربع رشيدي»، مجموعه بزرگ دانشگاهي نزديك شهر تبريز است. وقف نامه اين مجموعه حدود 500 صفحه است و اگر به ساختار علمي  آن دسترسي يابيم، مي بينيم تربيت شده هاي دامن اسلامي  در ايجاد مراكز علمي  نگاه وسيعي داشتند كه پشتوانه آن وقف است.مرحوم صدر در كتاب «اقتصادنا» مي گويد كه يكي از بزرگترين منابع مالي براي حكومت اسلامي، وقف است؛ اگر سرمايه گذاري اندكي نسبت به موقوفات صورت گيرد، مي تواند در بسياري از مسايل فرهنگي، چالشهاي اجتماعي و خدماتي، نقشهاي بزرگي را ايفا كند، كما اينكه اندك درآمد كنوني موقوفات نيز در رفع چالشها نقش خود را بازي مي كند.
* براي هدايت وقف به سمت حركتهاي علمي و حمايت از نخبگان دانشگاهي چه كارهايي انجام گرفته است؟
** با وجود اينكه اسلام پايه گذار علوم بوده و با توجه به اينكه حوزه هاي علميه در گذشته با موقوفات اداره مي شده است، اما متأسفانه امروزه بنا به دلايلي موقوفات جايگاه خود را از دست داده است، كه اين امر به اصلاحات نياز دارد. دانشگاههاي بزرگي چون هاروارد و آكسفورد از طريق موقوفات اداره مي شوند، ولي با وجود اينكه وقف در دين مبين اسلام، عملي پسنديده است، در ايران اين امر كمرنگ شده است. ما بايد فرهنگ وقف را با اعتمادسازي در بين مردم زنده كنيم. تهيه موسوعه اي در زمينه وقف به صورت نرم افزار مي تواند در رواج و توسعه اين فرهنگ ارزشمند بسيار مؤثر باشد.
جامعه متدين بايد احساس كند كه در مقوله وقف خودش مسؤول همه چيز است. سازمان اوقاف جهت دهنده در وقف است و در دو سال گذشته حركتي كه دنبال كرديم اين بود كه موقوفات در جهتي باشد كه پشتيباني كننده حركتهاي علمي  باشد و موقوفاتي براي حوزه هاي علميه  و دانشگاهها توسط متدينان در دو سال گذشته وقف شده است.
در طول دو سال توانستيم وقف را در جهت مسايلي قرار دهيم كه مراكز علمي  براي تربيت نخبگان و اهداف بلندي كه انقلاب اسلامي  دنبال مي كند از آن كمال استفاده را بكند.
ما در كشور سرمايه هاي بسيار بزرگي در فعاليتهاي فرهنگي و رسيدگي به مباحث فرهنگي و تربيتي مان داريم كه بعضاً مورد بي توجهي و غفلت قرار گرفته كه از جمله آن بقاع متبركه است.
از سويي سازمان اوقاف و امور خيريه ايران، مدارس اسلامي با عنوان «معارف» تأسيس مي كند كه از مقطع ابتدايي تا دبيرستان را در برمي گيرد. دو مدرسه در حوزه معارف تحت پوشش امامزاده ها تأسيس شده است و در نظر داريم با هزينه امامزاده ها فضاي فرهنگي ويژه اي را در حوزه معارف به وجود آوريم با آموزش و پرورش توافقي داشته ايم و در سال آينده تعداد زيادي از اين مدارس را تأسيس خواهيم كرد.
* به نظر شما نگاه حكومتي به وقف تا چه ميزان مي تواند به توسعه اين فرهنگ كمك كند؟
** امروزه وقف يك سرمايه بزرگ در كشور ما است. به دليل تنوع بالاي موقوفاتي كه در اختيار جمهوري اسلامي  ايران قرار دارد اگر آنها در جايگاه واقعي خود قرار گيرد، مي تواند در بسياري از مسايل فرهنگي و چالشهاي اجتماعي و خدماتي ما نقشهاي بسيار بزرگي ايفا كند، كما اينكه همين مجموعه اندك به عنوان درآمد موقوفات نقش مهمي  را ايفا مي كند.
بايد به وقف به عنوان مجموعه اي كه مي تواند در مديريت و حاكميت الهي نقش آفرين باشد، نگاه شود يكي از بحثهايي كه در دنيا مطرح است اين است كه موفق ترين حاكميت، حاكميتي است كه امور مردم را به دست خودشان دهد. وقف مقوله اي است كه مي تواند به بهترين و زيباترين وجه اين وظيفه را ايفا كند.بايد با ديد حكومتي به مقوله وقف نگاه كنيم. متأسفانه امروز اين نگاه وجود ندارد و با ديد مديريتي و حكومتي به وقف نگاه نمي شود.
در بعد حكومتي، وقف در مقابل چالشهاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي نقش مهمي ايفا مي كند و اگر در دنياي بشري پيشرفت وجود دارد، پشتوانه آن مقوله وقف است.
پيشرفت كشورهاي اسلامي در يك دوره ناشي از مقوله وقف بود و پيشرفت امروز غرب نيز هر چند با تاراج گنجينه هاي مسلمانان همراه بوده است، ولي منشأ آن وقف است.
وقف سرمايه اي بزرگ است كه امروز در اختيار نظام اسلامي است و شهيد صدر وقف را از بزرگترين منابع مالي براي اداره حاكميت مي دانست و امروز اگر به آن توجه شود، در بسياري از مسايل فرهنگي و اجتماعي نقش بزرگي ايفا مي كند.
در دنيا بسياري از امور به دست خود مردم اداره مي شود و اصل44 قانون اساسي كه مورد تأكيد رهبري است نيز با دخالت مردم در اقتصاد كشور هماهنگ است و مقوله وقف مي تواند اين نقش بزرگ را ايفا كند.
* بقاع متبركه چقدر توانسته اند جايگاه خود را در مهندسي فرهنگي به دست آورند؟
** در مهندسي فرهنگي كشور، بقاع متبركه جايگاه واقعي خود را ندارد و بايد بررسي شود كه اين سرمايه عظيم چه نقشي مي تواند ايفا كند. بقاع متبركه و امامزادگان و ائمه ما مبدأ مراكز بزرگ علمي  بودند، مثلاً نجف از كنار مرقد اميرالمؤمنين(ع) به عنوان يك پايگاه علمي  مطرح شد و قم نيز به عنوان يك پايگاه علمي  از حرم حضرت معصومه(س) كه يك امامزاده است، مطرح شد.
اميدوارم با فرهنگ وقف و توسعه فرهنگ وقف بتوانيم امور اجتماعي، فرهنگي و خدماتي و اقتصادي مردم را با نگاه خير و عمل نيك در جايگاه واقعي خود قرار دهيم.
متأسفانه مجموعه هاي فرهنگي كشور نسبت به موقوفات و امامزادگان بي توجهي كرده اند و با وجود فريادهاي بسياري كه طي دو سال گذشته از سوي سازمان اوقاف و امور خيريه بلند شد، هنوز توجه خاصي به اين مجموعه ها نشده است.در مجموعه وقف در كشور سرمايه اي وجود دارد كه مي تواند در مقابله با تهاجم فرهنگي نقش ايفا كند، اما با وجود طرح بحث مهندسي فرهنگي كه در كشور توسط مقام معظم رهبري مطرح شد، مجموعه هايي كه مورد خطاب رهبر بودند توجهي به اين سرمايه نكردند، سرمايه اي كه مي توان از آن بيشترين بهره را برد حتي اصحاب رسانه نيز به اين مقوله توجه چنداني نكردند، در حالي كه رسانه ها مي توانند نقش مؤثري در اين بحث ايفا نمايند.ما در كشورمان سرمايه هاي بسيار بزرگي داريم، براي مقابله با تهاجم به بهترين وجه مي توانيم از اين سرمايه ها استفاده كنيم و در مقابله نيز موفق باشيم اما به شرط اينكه از ديگران تقليد نكنيم، تاريخ امامزادگان ما نشان داده كه اين قطب فرهنگي واقعيت دارد.
انتظارما اين است كه روزي را شاهد باشيم كه از اين سرمايه ها كه با عشق مردم عجين شده استفاده و بهره برداري لازم شود، در حالي كه اين موضوع نيازي به هزينه هاي زياد هم ندارد. اميد ما اين است كه اين سرمايه ها مورد توجه قرار گيرد، البته ما مصمم هستيم كه خواسته هاي مقام معظم رهبري را در پيشبرد اهداف با استفاده از اين سرمايه ها دنبال كنيم.
* يكي از دغدغه هاي هميشگي مديران سازمان اوقاف و واقفان، مسأله زمين خواري است، سازمان شما براي مقابله جدي با اين مسأله چه كرده است ؟
** براي مقابله جدي با موقوفه خواري، ستاد ويژه اي تشكيل شده است. بخشي از موقوفات به علت برخي ضعفهاي مديريتي در گذشته، توسط موقوفه خواران تصرف شده است كه همزمان با تشكيل اين ستاد و با هماهنگي هاي لازمي كه با رؤساي قوه هاي قضائيه، مجريه و مقننه صورت گرفته است تا اين موقوفات متصرف شده بازگردانده شده و بساط موقوفه خواري جمع شود.
و ان شاءا... با حفظ سرمايه عظيم وقف شده، مي توانيم به راحتي چالشهاي كشور را پاسخ دهيم.
* مديريت امامزاده ها چه تأثيري بر ترويج فرهنگ وقف خواهد داشت؟
** ببينيد؛ طبق آمار حدود هشت هزار امامزاده در كشور وجود دارد كه مي تواند در بسياري از تحولات فرهنگي كشور در مباحث اجتماعي با توجه به حركت مردمي  و پشتوانه اعتقادات ديني مردم به امامزاده ها و بقاع متبركه اثرگذار باشد.مقام معظم رهبري، امامزادگان را قطب فرهنگي معرفي كرده اند و تاريخ امامزادگان به خوبي نشانگر نقش اين اماكن مقدس در مباحث فرهنگي و تمدن جامعه است. سازمان اوقاف و امور خيريه به دنبال تحول و تعالي وقف در سطح جامعه است و سرمايه عظيم وقف بايد در جايگاه واقعي خود قرار گيرد و در راستاي تبليغ و ترويج اين فرهنگ بايد همه متوليان و فعالان عرصه وقف دست به دست هم دهند و با در نظر گرفتن نيات واقفان در راستاي اعتلاي اين مهم بكوشند.امامزاده ها در كشور جايگاه والايي دارند و با توجه به استقبال زياد زائران و بخصوص جوانان از امامزاده ها، نياز است كه ما در اين مكانها فعاليتهاي فرهنگي و اجتماعي ويژه اي ارايه دهيم كه متأسفانه اين امر مورد غفلت واقع شده است.هيأت امناي امامزادگان بايد به سراغ مسؤولان فرهنگي كشور بروند و محيط امامزاده را در اختيار انجام فعاليتهاي فرهنگي چون احداث كتابخانه و مجموعه هاي فرهنگي قرار دهند.امامزادگان بايد محور فعاليتهاي ديني قرار گيرند، اين اماكن بايد پايگاه نشر و ترويج فرهنگ ديني شود و در مناسبتهاي مذهبي پيشقدم باشد.
توجه به جوانان و به كارگيري آنها در امور اجرايي امامزادگان از مطالبات جدي سازمان اوقاف و امور خيريه است. هر امامزاده بايد يك پايگاه بسيج داشته باشند و برنامه ها و فعاليتهاي فرهنگي آن توسط قشر پرشور و نشاط جوان پيگيري شود.بايد بقاع امامزادگان را در مهندسي فرهنگي جامعه به كار بنديم و با ساخت كتابخانه، حوزه هاي علميه و ديگر مراكز فرهنگي در كنار اين گونه مراكز از چالشهاي فرهنگي جلوگيري كنيم.
* چرا جايگاه وقف در سند چشم انداز 20 ساله كشور مشخص و پيش بيني نشده است؟
** اين نقص قبلاً نيز وجود داشته است و با وجود اينكه در حاكميت كنوني، وقف يكي از مهمترين عوامل اثرگذار بر چالشهاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي مي تواند باشد، ولي متأسفانه جايگاه آن در سند چشم انداز پيش بيني نشده است، بر همين اساس در سال گذشته با تصميماتي كه در مجمع تشخيص مصلحت نظام اتخاذ گرديد، تلاش شده است كه اين نواقص رفع گردد و در همين راستا در سند چشم انداز سازمان براي سه سال باقي مانده برنامه چهارم توسعه تدوين و برنامه ريزي شده است.
نابساماني هايي در موقوفات وجود دارد، در اين قضيه عوامل مختلفي نقش داشته اند كه بخشي از آن به قبل از انقلاب برمي گردد و همچنين استعمار نقش كليدي در به تاراج بردن موقوفات و از بين بردن آنها داشته است.
* آقاي مصلحي مشكل جدي اوقاف كشور چيست؟
** يك مشكل جدي كه در اوقاف وجود دارد، اين است كه سازمان اوقاف در رده بندي علمي و در مقايسه با ساير سازمان در رتبه آخر قرار دارد. در طول يك سال گذشته با جذب نيروهاي جديد اين رتبه در حال بالا رفتن است، ولي اين ضعف وجود دارد و سازمان اقدام به راه اندازي تيمهاي حقوقي و فقهي كرده كه مشكلات را پروژه اي پيش ببرند.

 

گروه فرهنگي- زهره كهندل: مدير مجتمع فرهنگي بلال سازما



.به گزارش خبرنگار قدس، حجة الاسلام والمسلمين مرتضي اديب يزدي در سمينار علمي آموزشي «وقف در آستان قدس رضوي» طي سخناني گفت: مديريت اسلامي بعد از پيروزي انقلاب در توزيع عادلانه ثروت ميان اقشار مختلف جامعه بسيار موفق عمل كرد و نمونه بارز آن را امروز در انتقال امكانات و خدمات به مناطق محروم كشور شاهد هستيم.وي با بيان اينكه تناسبي ميان ميزان وقف و ثروت در دست مردم وجود ندارد، خاطرنشان كرد: به نظر مي رسد آثار و بركات وقف كمتر در ميان مردم فرهنگ سازي شده است. در اين راستا شفاف سازي در خصوص هزينه و استفاده از موقوفات با توجه به نيات واقفان در ميان مردم از ضرورتهاست.
وي با اشاره به كمرنگ شدن سنت حسنه وقف تأكيد كرد: اين جريان بايد با همت مراكز مورد اعتماد مردم همچون آستان قدس رضوي دوباره در ريشه هاي اعتقادي جامعه تزريق شود.
اديب يزدي ادامه داد: اين آستان مقدس كه بر پايه باورهاي ديني مسلمانان و واقفان استوار است، بايد به عنوان كانون وقف در ايران و جهان اسلام، جايگاه و بركات وقف را در جامعه نهادينه كند، زيرا هر كلام از وقف نامه هاي اين آستان دريايي از معرفت و كرامت انساني را در سايه دين اسلام جلوه گر است.مدير مجتمع فرهنگي بلال سازمان صدا و سيما با برشمردن آثار و نتايج وقف در جامعه اسلامي، تصريح كرد: عدم تمركز ثروت و انباشتن بي خاصيت آن، كمك به جريان گردش ثروت در جامعه و تعديل آن، ترويج اخلاق اسلامي در ميان اقشار مختلف جامعه، از بين رفتن فساد و فقر و توسعه عدالت اجتماعي از نمونه آثار اين سنت حسنه است.وي ارتقاي ارتباطات اسلامي را در گرو توسعه فرهنگ وقف دانست و گفت: ارتباط اين سنت حسنه در جهت پويايي اقتصاد اسلامي و توسعه آن در سطح جهاني، ناگسستني است.
اديب يزدي، وقف را معامله اي پرسود با خداوند تعريف كرد و افزود: دنيا مي تواند، وسيله اي براي كمال باشد، اما شناختن راه درست در اين زمينه اهميت ويژه اي دارد.
وي با اشاره به اهميت وقف در كشورهاي ديگر جهان با عنوانهاي مختلف اظهار داشت: حتي در كشورهاي لائيك هم بنگاههاي خيريه به منظور ايجاد روحيه رفاه در ميان مستمندان و گردش صحيح ثروت وجود دارد.