دكتر عليرضا داوري

«ديويد ساترفيلد» مشاور «كاندوليزا رايس»، وزير امور خارجه آمريكا در امور عراق، از مقامهاي تركيه خواسته است تا مقامهاي كشورمان را براي شركت در كنفرانس عراق كه در شرم الشيخ مصر برگزار مي شود، متقاعد نمايند.
در همين حال «منوچهر متكي» وزير امور خارجه كشورمان اخيراً اعلام كرد: تهران هنوز تصميمي براي شركت در اين كنفرانس اتخاذ نكرده است، زيرا بر اين باور است اين كنفرانس جايگاه همسايگان عراق را تضعيف مي كند.
وي همچنين تأكيد كرد: ايران موضع خود را در اين باره بعد از سفر «هوشيار زيباري» وزير امور خارجه عراق به تهران اعلام مي كند. اين در حالي است كه ايران به تصميم «هوشيار زيباري» وزير خارجه عراق در ارتباط با عدم مشورت با تهران در مورد تعيين محل برگزاري اين نشست اعتراض دارد و آن اين است كه چگونه مي شود از ايران براي يك نشست بين المللي ويژه عراق دعوت شود، در حالي كه در مورد زمان و محل برگزاري اش با اين كشور (ايران) مشورتي صورت نگيرد.
از سوي ديگر، با وجود تمايل همسايگان عراق براي حضور ايران در كنفرانس بين المللي عراق كه قرار است ماه آينده در مصر برگزار شود، اظهارات متناقضي از سوي مقامهاي ايراني (پيش شرط آزادي ديپلماتهاي كشورمان در عراق) در اين خصوص شنيده مي شود، اما منوچهر متكي وزير خارجه كه روز سه شنبه در سفري غيرمنتظره راهي سوريه و سپس تركيه شده است، در جمع خبرنگاران در فرودگاه دمشق اظهار داشت كه هنوز فرصت كافي براي تصميم گيري براي شركت در كنفرانس عراق وجود دارد.
او كه پس از اعلام برگزاري كنفرانس عراق در مصر نسبت به محل برگزاري و عدم مشورت با تهران در اين ارتباط انتقاد كرده است، در گفت و گو با خبرنگاران گفت كه اجلاس همسايگان عراق با برگزاري نشستهاي دوره اي، طي سالهاي اخير گامهاي خوبي براي كمك به عراق برداشته است.
منوچهر متكي همچنين پس از ديدار با وليد معلم وزير خارجه سوريه، شرايط حاكم بر عراق را «ويژه» خواند و ابراز اميدواري كرد، كشورهاي همسايه عراق همانند گذشته تلاشهاي خود را براي برقراري ثبات و امنيت و آرامش در اين كشور به كار بندند. به گفته او، توافقهاي نمايندگان كشورهاي همسايه در كنفرانس بغداد، مورد تأييد ايران است و دمشق و تهران تصميم گرفته اند در خصوص تمامي مسايل آينده به رايزنيها و مشورتهاي خود ادامه دهند.در رويكردي ديگر در ارتباط با تحولات مربوط به حضور ايران در اجلاس شرم الشيخ، هوشيار زيباري وزير خارجه عراق در ديدار با حسن كاظمي قمي سفير ايران در عراق گفت كه عراق انتظار دارد ايران در نشست فوق حضور داشته باشد.
وي در ديدار با سفير ايران در بغداد، ضمن تأكيد بر مشاركت تمامي كشورها در نشست شرم الشيخ، نقش ايران را در حل مشكلات منطقه مهم و محوري دانست.
وزير امور خارجه عراق همچنين بر ضرورت مشاركت تمامي كشورهاي همجوار عراق در نشست شرم الشيخ مصر تأكيد كرده و اين امر را در كمك به حل مشكلات عراق مؤثر دانست.
وي ضمن كليدي و مهم توصيف كردن نقش ايران در حل مشكلات منطقه، تأكيد كرد: عراق انتظار دارد دولت ايران براي مشاركت در اين كنفرانس پاسخ مثبت بدهد.
همچنين، يك مقام مصري نيز اعلام كرد كه ايران تاكنون درباره حضورش در نشست شرم الشيخ براي بررسي تحولات جاري عراق اعلام نظر نكرده است.همچنين، از آنجا كه قرار است دو نشست به صورت همزمان با عنوان نشست كشورهاي همسايه عراق و كشورهاي صنعتي به نام «جي هشت» به عنوان «تعهد بين المللي درباره عراق» در شرم الشيخ مصر برگزار شود، اين مقام مصري در اين خصوص گفت كه دولت مصر از تهران براي حضور در اين دو نشست دعوت كرده است. كنفرانس شرم الشيخ پس از كنفرانسي برگزار مي شود كه در سطحي پايين تر روزهاي پاياني سال 85 در بغداد برگزار شد. اما اصل ماجرا اهميت حضور ايران در اين اجلاس است.در نخستين نشست امنيتي عراق كه در بغداد و در سطح معاونان وزراي خارجه برگزار شد، مصوب گرديد محل اجلاس بعدي نيز بغداد باشد و در آن، علاوه بر وزيران خارجه كشورهاي همسايه عراق، وزراي خارجه كشورهاي عضو شوراي امنيت نيز حاضر باشند.
اما آمريكا كه مي كوشد كنترل نشستهاي امنيتي عراق را به طور كامل در دست گيرد، دو مسأله را نقض كرده است: اول آنكه درصدد است محل برگزاري نشست را از بغداد به شرم الشيخ مصر منتقل كند و دوم اينكه اجلاس آتي را با حضور كشورهاي بيشتري از جمله ژاپن برگزار نمايد.
در همين حال، آمريكايي ها انتظار دارند جمهوري اسلامي ايران نيز در اين نشست مشاركت داشته باشد، زيرا ايران كشور با اهميتي در منطقه است و حضور اين كشور در اجلاس شرم الشيخ مصر براي عراق حياتي است. ايران به مدد تواناييها و تجربه كسب شده طي سالهاي گذشته، قادر است، گامهاي مهمي در حل مشكلات عراق بردارد. از اين رو، حضور ايران در نشستهاي مرتبط با عراق، يك نياز استراتژيك به شمار مي رود. اين نكته اي است كه سال گذشته، مقامهاي آمريكايي منكر آن بودند، اما كميته تحقيقاتي «هاميلتون - بيكر» نيز بر اهميت نقش ايران در تحولات عراق صحه گذاشت.
سال گذشته، وقتي «حكيم» از ايران خواست براي حل مشكلات عراق هم كه شده با آمريكاييها مذاكره كند، اين تقاضا از سوي تهران پذيرفته شد، ولي آمريكاييها كه گويا هنوز به عمق نفوذ استراتژيك ايران در عراق پي نبرده بودند، با نگاهي صرفاً تبليغاتي به ماجرا نگاه كردند كه نتيجه آن نيز انصراف تهران از تعامل با آمريكا در قضيه عراق بود.اما اينك، آمريكايي ها متوجه شده اند كه بدون تعامل با ايران نمي توانند از پس مسأله عراق برآيند. لذا كاخ سفيد كه تا يك سال پيش، با نگاهي تبليغاتي به نقش ايران در عراق مي نگريست، اينك رسماً خواستار حضور ايران در فرايندهاي امنيتي عراق است و حتي مقامهاي آمريكايي، بارها اعلام كرده اند كه وزير خارجه شان آماده است با همتاي ايراني خود ملاقات كند.
از اين رو، بدون هيچ مبالغه اي مي توان گفت كه آمريكا در عراق به ايران نياز دارد، همان طور كه در افغانستان به كشورمان نياز داشت و تنها با مساعدت تهران توانست بر اوضاع تسلط نسبي يابد و حامد كرزاي را در صدر امور قرار دهد.
در ماجراي افغانستان، آمريكاييها بدون آنكه امتياز خاصي به ايران دهند، از برگ برنده هاي كشورمان بهره ها بردند و بعدها با تمام ناسپاسي، ايران را «محور شرارت» ناميدند.
تجربه افغانستان، اينك در خاطره دستگاه ديپلماسي ايران ثبت شده است و وزارت امور خارجه فعلي نيز نمي خواهد تجربيات به دست آمده فقط در دانشكده ها تدريس شود.
در چنين شرايطي، واشنگتن براي آنكه امتيازي ندهد، درصدد بر هم زدن صحنه بازي است تا «بازگشت به وضعيت متعارف» حداكثر امتيازي باشد كه مي دهد. به عنوان مثال، ديپلماتهاي ما را گروگان مي گيرد تا آزادي آنها را كه بازگشت به وضع عادي است، به عنوان يك امتياز به ايران بدهد.
در چنين شرايطي، اقتضاي منافع ملي آن است كه ايران، شروع تعامل را منوط به عادي سازي وضعيت كند و مشخصاً همان طور كه وزير امور خارجه كشورمان نيز گفته است، حضور در نشستهاي مرتبط با عراق را موكول به زماني، پس از آزادي ديپلماتها و پايبندي به مصوبات اجلاس نخست نمايد.
اگر آمريكا به شرايط ايران تن ندهد و اجلاس بعدي را بدون حضور ايران برگزار نمايد، با شكست قابل پيش بيني اين اجلاس، در وضعيت نيازمندانه تري نسبت به ايران قرار خواهد گرفت و اين مسأله مي تواند قدرت چانه زني ايران را در مراحل بعدي بالاتر ببرد. چنانچه نيز شرايط را پذيرفت، طرفين به نقطه تعادل رسيده اند و از اين پس مي توانند بده بستانهاي سياسي خود را آغاز كنند.
نكته آخر اينكه، بدون حضور ايران، هيچ نشستي در خصوص عراق سرانجامي نخواهد داشت؛ زيرا همكاري ايران با اجلاس امنيتي عراق به علت نقش اساسي و محوري كه در حل مسايل منطقه دارد، بسيار مهم و اساسي است.