* غلامرضا قلندريان

چهار سال است كه اشغالگران عراق با بهره گيري از ظرفيتهاي تنش زاي درون عراق، همچنان دامنه خشونتهاي فرقه اي را گسترش مي دهند و اين كشور در ميان شعله هاي تفرقه وارداتي بازيگران مأيوس فرامنطقه اي، مي سوزد. اشغالگران در اسفندماه گذشته با طرحي متمايز از تئوريهاي پيشين و با دعوت از كشورهاي منطقه اي، بين المللي و همسايگان عراق براي اعاده ثبات در اين كشور، مردم مظلوم و ستمديده را به افقي اميدبخش رهنمون نمودند؛ اما قسمت دوم اين سريال برخلاف وعده قبلي با اراده تحميلي غيرعراقي، به شرم الشيخ مصر انتقال يافت. برگزاري اين اجلاس بعد از دو ماه با اصرار بر حضور ايران پيگيري شد؛ هر چند به دليل مسايل سياسي و رفتارهاي غيردمكراتيك و مغاير با اصول ديپلماسي آمريكا در عراق، جمهوري اسلامي راهبرد امتناع از شركت را در پيش گرفت.
بدين ترتيب، پس از اصرار طرف عراقي مبني بر شركت جمهوري اسلامي، دولتمردان ايران با هدف مساعدت جدي به مردم عراق، با وجود نگرشهاي متعارض طرف معادله در جهت حل معضلات موجود، حضور در كنفرانس را پذيرفت. لذا باتوجه به ميزباني نشست و تركيب اعضاي كنفرانس، نكاتي قابل تأمل مي باشد.

1- حضور ايران
جمهوري اسلامي ايران كه به عنوان يك همسايه فعال عراق، همواره نقش آفريني مثبت آن حتي در دوران صدام، بعد از صدام، بحران نجف، بصره و بازسازي عراق بر كسي پوشيده نيست، توانسته با استفاده از ظرفيت خويش در رفع دغدغه هاي امنيتي آنان مساعدت لازم را مبذول نمايد كه اظهارات ملت عراق و دولتمردان آن كشور، تأييدي بر اين مدعاست.
آقاي نوري مالكي نخست وزير عراق بعد از پايان نشست اسفند ماه، ضمن آنكه ديگران را از دخالت در عراق نهي نمود، از همكاري ايران اسلامي جهت تثبيت اوضاع عراق تشكر كرد.
اجلاس شرم الشيخ كه برخلاف مصوبه بغداد به ميزباني مصر برگزار مي شود، گمانه هايي را در اذهان تحليلگران تداعي مي كند. به سخن ديگر، اگر عراق فاقد بستر امنيتي لازم جهت ميزباني بود، تركيه به عنوان يكي از همسايگان اين كشور پيشنهاد شده بود، ولي گزينه مصر اهداف اجلاس را با ترديدهاي جدي مواجه مي نمايد. با اين وصف، نمي توان انتظار فرجام قابل دفاعي را براي عراق داشت. جمهوري اسلامي كه مشي استقلال طلبانه دارد، در واكنش به اين موضوع، حضورش در كنفرانس را تا واپسين روزهاي آغاز اجلاس به حالت تعليق درآورد.
پس از مواضع ايران، ايالات متحده جهت حضور كشورمان در اجلاس به تكاپو افتاد. بدون ترديد، اصرار آمريكا در خصوص حضور ايران، نقش فعال ايران را در مناسبات منطقه اي و جهاني تقويت مي نمايد.
ايران كشوري است كه ضمن تعامل سازنده با همسايگان و محترم شمردن تماميت ارضي آنان، از هرگونه دخالت در امور ديگر كشورها اجتناب نموده و ضمن رعايت منافع همه بازيگران، وارد ارتباطات سياسي و اقتصادي مي شود. اين نقش ايران تصويري مثبت در اذهان واحدهاي سياسي ايجاد نموده است، ضمن آنكه جمهوري اسلامي به دليل برخورداري از ابزارهاي مادي و معنوي قدرت، از نفوذ و تأثيرگذاري قابل توجهي - با وجود پروپاگانداي سالهاي اخير استكبارجهاني- در ميان ملل و دول اسلامي برخوردار است و به خاطر همين جايگاه، به عنوان يك كشور مؤثر در فرايندهاي سياسي مطرح مي باشد.
اكنون كشورهاي فرامنطقه اي، موقعيت نافذ ايران بر پروسه هاي سياسي منطقه اي را باور دارند و اين موقعيت سياسي، آمريكا را وادار به تغيير گفتمان نموده است. اما تغيير لحن آمريكا، از حالت خشن و قهري به شيوه هاي نرم، اگر صوري و ظاهري نباشد، بايد ما به ازاي عيني داشته باشد. همان گونه كه آقاي خرازي رئيس شوراي راهبردي در اظهاراتي اذعان نمود كه: «صرف تغيير لحن به معناي تغيير سياست نيست، سياست وقتي تغيير مي كند كه در عمل و به طور واقع بينانه از برخي مواضع خود دست بردارند.» به عبارت ديگر، اجلاس شرم الشيخ آزموني براي نشان دادن صداقت آمريكاييها در اظهاراتشان است. بدين ترتيب، موازنه منطقه اي به نفع ايران است. «مؤسسه مطالعاتي بروكينگر» در تبيين موضوع مطروحه در گزارشي اعلام نمود كه افتضاح آمريكا در عراق، نفوذ اين كشور را كاهش داده و موقعيت چانه زني ايران را بهبود بخشيده است. آمريكاييها با اصرار بر شركت ايران، اعلام نمودند كه امكان مذاكره با همتاي ايراني منتفي نيست، موضوعي كه در نشست اسفند ماه بغداد نيز با انعكاس گسترده رسانه اي، حاشيه را از متن پررنگتر نمود. اما تحليلگران سياسي به دولتمردان آمريكا پيشنهاد عدم مذاكره را ارايه نمودند و در توجيه اظهاراتشان به موقعيت ضعيف آمريكا اشاره كردند، در حالي كه ايران برگهاي برنده زيادي دارد. مسؤولان ديپلماسي كشورمان همواره اعلام نموده اند كه ما آماده ايم در خصوص حل معضلات عراق مذاكره نماييم، بدين ترتيب ايران از هرگونه تلاشي كه به پايان خشونتها در عراق منجر شود، فروگذار نخواهد كرد.

2- دستور كنفرانس
دستور كار نشست شرم الشيخ در حالي «بازسازي عراق» اعلام شده كه اين كشور در ميان شعله هاي ناامني مي سوزد و هر روز شاهد كشتار مردم بي گناه عراق هستيم. اشغالگران كه وظيفه تأمين امنيت را برعهده دارند، تاكنون نه تنها توفيقي در اين خصوص نداشته اند، بلكه با استمرار حضور خود، به فراگيري و تشديد ناامني نيز دامن مي زنند. تعلل آمريكاييها در واگذاري امنيت به عراقيها، كارگرداني اين كشور را در پشت صحنه خشونتها تقويت مي نمايد. بديهي است، قبل از پرداختن به موضوع بازسازي كه آمريكاييها بدان اشاره مي نمايند، مسأله مهم، ايجاد امنيت است. تا امنيت ايجاد نشود، بازسازي مفهومي نخواهد داشت، ولي مانور طرف آمريكايي بر بازسازي، به تعبيري شانه خالي نمودن از زير بار مسؤوليت امنيت عراق است كه بر عهده كشور اشغالگر و اشغالگران مي باشد.
شائبه اي كه اكنون اذهان تحليلگران را به خود معطوف نموده، احتمال سوءاستفاده برخي كشورها و انحراف مسير مذاكره است كه بعضي از مقامهاي عراقي نيز نگراني خويش را از اين موضوع اعلام نموده اند. بدين ترتيب، به نظر مي رسد مهمترين نياز كشور عراق با وجود مشكلات عديده، برقراري امنيت و تأمين ثبات مي باشد. اگر دولتهاي حاضر در اين نشست تلاش و جديت خود را مصروف ايجاد ثبات در جهت تحقق اساسي ترين مطالبات ملت عراق يعني نظم و بازگرداندن آرامش به اين كشور نمايند، در راستاي اهداف اصلي كنفرانس گام برداشته و مقصد نشست، همسو با خواسته هاي مردم عراق خواهد شد.

3- تركيب شركت كنندگان
تركيب كشورها در نشست جاري و كنفرانس قبلي حاوي اين پيام است كه موضوع داخلي عراق بعد بين المللي پيدا مي نمايد. به عبارت ديگر، تركيب مدعوين به نوعي تبلور اراده جهاني است كه با رويكرد حمايت از ملت عراق گردهم آمده اند. شركت كنندگان كه نمايندگان سازمانهاي مهم منطقه اي و جهاني مي باشند، سعي دارند با ارايه كاركرد مقبول خويش، نقش سازمانهاي ذيصلاح را در فيصله دادن به مناقشات جهاني تقويت نمايند. اگر اين نشست به حل معضلات عراق بينجامد، بايد اين رويداد را طليعه اي مبارك در مهار بحرانهاي منطقه اي و جهاني تلقي نمود؛ ولي چنانچه فرجام نشست به نام عراق و به كام ديگران باشد، بار ديگر سازمانهاي مذكور نيز در اذهان عمومي به عنوان ناقض حقوق بشر محاكمه خواهند شد. از سوي ديگر، نمي توان نقش تعيين كننده و محوري همسايگان را در اين قضيه ناديده گرفت؛ همان گونه كه كشورهاي فرامنطقه اي تاكنون بارها به نقش كشورهاي مجاور عراق تأكيد نموده اند. بديهي است، در صورتي كه شركت كنندگان اين اجلاس جهت حل موضوع عراق همت و اراده اي جدي به خرج دهند حل معضل اين كشور دور از انتظار نخواهد بود.
شايسته است كشورهاي شركت كننده در دومين نشست كه با فاصله حدود دو ماه از نشست قبلي برگزار مي گردد، با تلاشهاي به عمل آمده و استفاده از نفوذ و ابزارهاي حقوقي - سياسي كارآمد، خشونتهاي فرقه اي عراق را كه روز به روز بر دامنه آنها افزوده مي شود مهار نمايند تا مردم ستمديده اين كشور نيز طلوع خورشيد امنيت را از پس ابرهاي تيره ناشي از انفجارهاي روز افزون شاهد باشند. شايان ذكر است، كشورهاي همسايه عراق بيش از ديگران مي توانند در ايجاد ثبات و امنيت ايفاي نقش نمايند. بدين ترتيب، ضروري است هر كدام از كشورهاي پيراموني با استفاده از نفوذي كه دارند، در مهار و كنترل خشونتهاي موجود تلاش كنند تا بار ديگر همزيستي مسالمت آميز و احترام متقابل، كشورهاي مجاور را از سطح شعار به مرحله عمل برساند. انتظار مي رود كشورهاي همسايه عراق به دليل پيوندهاي ايدئولوژيك و فرهنگي و قومي كه با مردم عراق دارند، در سالي كه مزين به انسجام اسلامي است، با بهره گيري از آموزه هاي وحدت بخش اسلامي در حمايت از ملت مظلوم عراق دريغ نورزند تا سهمي هر چند اندك در اعاده نظم و امنيت به عراق داشته باشند. به نظر مي رسد اين حداقل انتظار مردم عراق از دولتمردان همسايه اسلامي خويش مي باشد.