* سيد حبيب قاآني
در شرايطي اوايل هفته گذشته جلسه توديع و معارفه معاون صنايع دستي كشور برگزار شد كه همچنان موضوع ادغام اين سازمان با



ميراث فرهنگي و گردشگري چالش مورد توجه و نظر كارشناسان و مسؤولان امر است.
شايد حواشي همين مسأله نيز بود كه كناره گيري قاسمي، معاون سابق اين سازمان را دستخوش برخي مسايل و شايعات كرد!
به هر حال، وجود 5/2 ميليون صنعتگر و هنرمند رقم قابل توجهي است كه نيازمند تشكيلاتي منسجم و بودجه اي مشخص مي باشد، مشكلي كه چندين سال است دست از سر صنايع دستي برنداشته و اين حوزه بسيار مهم در امر اشتغالزايي و جذب توريست را به حاشيه كشانده است.
با نگاهي به تشكيلات صنايع دستي كشور متوجه مي شويم كه در طول چهار دهه اي كه از عمر اين سازمان مي گذرد، فراز و نشيبهاي بسياري را در تاريخچه خود مشاهده كرده است. از جمله تغييرات ساختار و تشكيلات كه روزگاري در وزارت اقتصاد دهه 40 قرار داشت تا سازماني كه با ماهيت بازرگاني كه در دهه 50 تعريف شد و پس از پيروزي انقلاب اسلامي و در دهه 60 در اختيار جهاد سازندگي قرار گرفت و در دهه 70 با نام شركت بازرگاني مستقل، زيرمجموعه وزارت صنايع و معادن قرار گرفت و در دهه 80 نيز پس از انحلال سازمان قبلي و تأسيس سازمان جديد و در سال گذشته كه از وزارت صنايع و معادن جدا و در سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري ادغام شد، به نظر مي رسد خواندن همين يك پاراگراف بسياري از مسايل و مشكلات اين حوزه را روشن مي سازد !اما به راستي ادغام صنايع دستي به ميراث فرهنگي با آن همه مسايل و موارد زيرمجموعه خود تا چه اندازه تأثيرگذار بوده است؟
مهدي مكي نژاد، يكي از كارشناسان حوزه صنايع دستي در اين باره مي گويد: بنده معتقدم كه جا به جا شدن صنايع دستي ميان نهادها و سازمانها حتي در بروز مشكلات جديد نيز مؤثر است چه برسد به اينكه اين جا به جا يي ها تأثيري هم بخواهد در رشد و توسعه صنايع دستي داشته باشد.
عضو هيأت علمي فرهنگستان هنر در ادامه مي افزايد: نكته اي كه در اين ميان اهميت دارد و بايد به آن توجه شود، ايجاد بستر فرهنگي و هنري است، چرا كه سازمانها و نهادها قادر نيستند به هنرمند بگويند چگونه كالاها را توليد و يا به آثار با نگاه صنعتي و هنري نگاه كنند.




به هر حال صنايع دستي كشورمان در حالي كه تجربه مديريت حدود 19 نفر و الحاق و ادغام با 6 سازمان و وزارتخانه را دارد، بار ديگر تغيير در سطح مديريت (معاون هنرهاي سنتي و صنايع دستي) را تجربه مي كند تا شايد بار ديگر بازگشت دوران طلايي صنايع دستي در دهه 40 را شاهد باشد، كاري كه به اعتقاد بسياري بيشتر به يك رؤيا شبيه است تا واقعيت!
ملك زاده، مسؤول مركز آموزش صنايع دستي سازمان منطقه آزاد چابهار با گله مندي از بي تعهدي مسؤولان نسبت به توافق هاي صورت گرفته در مورد آموزشهاي صنايع دستي و حمايت از هنرجويان در سالهاي گذشته مي گويد: در حالي كه همواره شعار اشتغالزايي داده مي شود، ولي مسؤولان منطقه و صنايع دستي به تعهدات خود نسبت به حمايت از هنرجويان، مربيان دوره هاي آموزشي برنامه ها و پرداخت هزينه ها عمل نمي كنند و اينها فقط وعده بوده است.
مسؤول مركز آموزش صنايع دستي سازمان منطقه آزاد چابهار، خاطرنشان كرد: ارديبهشت ماه سال گذشته قراردادي ميان سازمان منطقه آزاد چابهار و سازمان صنايع دستي وقت امضا شد كه بر اين اساس، اعزام مربي، كارشناسي محصولات و صدور گواهينامه براي هنرجويان از سوي سازمان صنايع دستي و پرداخت هزينه هاي جاري و نمايشگاه ها نيز از سوي سازمان منطقه آزاد چابهار بايد صورت مي گرفت.
مسؤول مركز آموزش صنايع دستي سازمان منطقه آزاد چابهار، ادامه داد: پس از ادغام سازمان صنايع دستي در ميراث فرهنگي و گردشگري، اختيار از صنايع دستي گرفته و به سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري واگذار شد كه جز چند دوره صدور گواهينامه براي هنرجويان به هيچ يك از تعهدات عمل نشده است و حتي مربيان آموزشي بدون هيچ هزينه اي دوره ها را برگزار كرده اند، در حالي كه اين موارد جزو تعهدات آنها بوده است.
وي معتقد است كه اگر صنايع دستي به حالت اوليه خود، يعني سازمان صنايع دستي بود، تعهدات صورت گرفته عمل مي شد.
مسؤول مركز آموزش صنايع دستي سازمان منطقه آزاد چابهار اظهار كرد: سازمان منطقه آزاد چابهار بر اساس توافقهاي صورت گرفته، قرار بود هزينه  مربيان دوره هاي آموزشي را پرداخت كند، ولي هر دوره وعده مي داد كه در پايان اين دوره  آموزشي با آنها قرارداد منعقد مي كند و در پايان دوره هزينه اي پرداخت نمي كنند.
ادغام سازمانهاي صنايع دستي، ميراث فرهنگي و گردشگري بر اساس مصوبه شوراي عالي اداري در فروردين ماه سال گذشته صورت گرفت كه با تعجب و واكنش مجلس نيز همراه شد، با هدف بهبود وضعيت صنايع دستي كشور بود و بسياري از افراد در آن دوره معتقد بودند كه صنايع دستي با ميراث فرهنگي و گردشگري مرتبط است و نگاه فرهنگي اين سازمان و جنبه اقتصادي صنايع دستي بر يكديگر اثرگذار خواهد بود.
عضو كميسيون فرهنگي مجلس در گفتگو با خبرنگار ما در اين باره اظهار داشت: ادغام سازمان صنايع دستي به ميراث فرهنگي از جمله اقدامهايي بود كه در شوراي عالي اداري تصويب شد و در مجلس هم مخالفان جدي داشت كه معتقد بودند دولت بايد براي اين ادغام ها مجوز دريافت مي كرد.
جواد آرين منش افزود: افراد موافق با اين ادغام در مجلس كه خود من هم جزو آنها بودم تصور مي كرديم اگر صنايع دستي در كنار ميراث فرهنگي قرار بگيرد با يك برنامه ريزي اصولي مي توانند مكمل هاي خوبي باشند و يكديگر را تقويت كنند.
وي در ادامه مي افزايد: ميراث فرهنگي و صنايع دستي هر دو جاذبه هاي زيادي دارند كه مي توانند مورد توجه گردشگران قرار بگيرند، در كنار اين صنايع دستي از جمله صادرات غيرنفتي كشور ما است كه توسعه آن كمك زيادي به اقتصاد كشور و اشتغالزايي و رونق آن مي نمايد.
اين عضو كميسيون فرهنگي مجلس در ادامه مي افزايد: متأسفانه اين ادغام در عمل آن گونه كه بايد نتوانست كارساز باشد و تنها باعث به حاشيه رفتن صنايع دستي از چرخه هاي مورد نظر شد.
آرين منش با بيان اينكه صنايع دستي با اين ادغام از بسياري حمايتهاي سابق خود محروم شد، افزود: از زمان ادغام متأسفانه هنوز شاخصهايي كه نشانگر روند صعودي صنايع دستي در كشورمان باشد ديده نشده است و همين مسأله باعث مي شود چشم انداز مناسب و روشني نتوان براي صنايع دستي ترسيم كرد.
عضو كميسيون فرهنگي مجلس در خصوص امكان بررسي مجدد طرح ادغام در مجلس اظهار داشت: بعيد مي دانم در مجلس هفتم و در مدت باقي مانده طرحي مطرح و مورد بررسي قرار بگيرد، چرا كه مجلس درگير و گرفتار طرحهاي باقي مانده جهت بررسي است، ولي دولت مي تواند با يك ارزيابي وضعيت فعلي و گذشته صنايع دستي و در صورت محقق نشدن اهدافش از ادامه اين روند جلوگيري نمايد تا صنايع دستي قرباني اين چرخه نشود.
اما در اين ميان گروهي نيز همچنان اميدوارنه به اين ادغام مي نگرند، حسين ياوري، استاد دانشگاه و از اعضاي فرهنگستان هنر با بيان اينكه زماني ادغام را بهترين و مؤثرترين راه براي قرار گرفتن اين هنر در جايگاه اصلي خود مي دانسته، در خصوص وضعيت فعلي اظهار داشت: هنوز اتفاق خاصي در زمينه ادغام صنايع دستي با سازمان ميراث فرهنگي رخ نداده است. پايان خرداد سال 85 تغيير و تحولات جا به جايي هاي سازماني انجام شد و پس از آن ايجاد تشكيلات اداري در حال جريان بود، با اين حال صنايع دستي هنوز جايگاه سازماني اش را پيدا نكرده و قابليت فرهنگي و هنري لازم را كسب نكرده است و رابطه آن هم با ميراث فرهنگي و گردشگري تدوين نشده است.
اين استاد دانشگاه مي افزايد: شايد سال قبل به دليل جا به جايي هاي اداري انتظار تغييرات فراوان نداشتيم، اما به نظر من امسال بايد شاهد تغييرات بنيادي در اين زمينه باشيم و مسؤولان در جايگاه مناسب قرار بگيرند. هرچند انتظار من بيشتر از فعاليتهاي انجام شده بود، ولي اين انتظارات هنوز تحقق نيافته است. من هنوز هم اعتقاد دارم اگر قرار است صنايع دستي به سازماني بپيوندد بايد ميراث فرهنگي باشد، هرچند كه انتظارات ما براي رونق و توجه به صنايع دستي از سوي اين سازمان بيشتر بود.
يكي ديگر از كارشناسان هم با آنكه با اين الحاق موافق بود، اما در تشريح عملكرد سازمان ميراث فرهنگي به ميراث خبر گفت: هنگام ادغام صنايع دستي در سازمان ميراث فرهنگي بسياري از كارشناسان موافق بودند، چون اصل كار به اعتقاد همه درست است، اما اهميت در چگونگي برنامه ريزي و تحقق شرايط برنامه ريزي است. اگر با همان شرايطي كه سازمان صنايع دستي سابق فعاليت مي كرد، ادامه بدهيم هيچ اتفاقي نمي افتد، زيرا يك سازمان به يك وزارتخانه ملحق بوده و تنها تفاوت اين الحاق، پيوستن آن به يك سازمان ديگر است.
او در ادامه تعيين هدف و وظايف را در بهبود وضعيت صنايع دستي مؤثر دانست و ارزيابي كرد كه چنين فعاليتي در زمينه صنايع دستي پس از الحاق به سازمان ميراث فرهنگي صورت نگرفته است، بايد ببينيم برنامه ما در مورد صنايع دستي چيست، با چه هدفي آن را دنبال مي كنيم و سازمان ميراث فرهنگي چه وظيفه اي دارد تا بر اساس آنها استراتژي مشخصي تعيين كنيم. يكي از مهمترين بحث هاي صنايع دستي، حفظ و احياست كه اگر قرار باشد با همان ابزارها و نقطه نظرات كارشناسي سابق حركت كنيم، مسلماً درجا زده ايم.
اين كارشناس، نمايشگاه هاي صنايع دستي را نمونه بارز ادعاي خود ذكر كرد و گفت: وقتي وارد نمايشگاه هاي صنايع دستي مي شويد، همان آش و كاسه است كه در گذشته وجود داشت. ما چه مي خواهيم در نمايشگاه هاي سراسري نشان دهيم؟ در اين فضا همه جور بازار مكاره اي هست و جايگاه صنايع دستي در آن مشخص نيست. حتي آثار كشورهاي ديگر مانند چين هم در آن به چشم مي خورد.
او يكي از دلايل چنين وضعيتي را انتخاب افراد غيرمتخصص بيان كرد و افزود: هنوز تعريفي از صنايع دستي نداريم. مسؤولان در حد و اندازه اي نيستند كه بتوانند به اين شرايط سامان دهند. انتخاب افراد و شرايط در اين اوضاع بسيار مهم است. بايد متناسب با ابزار و شرايط، افراد انتخاب شوند. وقتي ماشيني در اختيار افرادي قرار مي گيرد كه رانندگي بلد نيستند يا تصادف مي كنيم يا در چاله مي افتيم.
اين كارشناس در تبيين راه حل مشكلات صنايع دستي افزود: يكي از انتقادهايي كه در گذشته به صنايع دستي مي شد، اين بود كه ساختار وزارت صنايع قابليت هدايت صنايع دستي را ندارد. حال با ادغام دو سازمان با يكديگر قابليت هماهنگي وجود دارد، اما هنوز از اين ظرفيت استفاده نشده است. چنين ظرفيتي به برنامه ريزي، استفاده از نيروي كارشناسي فعال و تعيين جايگاه صنايع دستي در برنامه هاي كشوري نياز دارد.
وي اظهار داشت: هنرمندان صنايع دستي كار خود را انجام مي دهند و اكنون اندك انتظاري هم كه در گذشته از سازمان صنايع دستي داشتند، از دست داده اند. مهمترين مسأله صنايع دستي هدايت و حمايت است. من نمي گويم فعاليتي در اين زمينه صورت نگرفته، اما كافي نبوده و با ادامه چنين برنامه هايي به آينده صنايع دستي خوشبين نيستم.
درست يك سال پيش هنگامي كه تعدادي از دوستداران صنايع دستي خبر ادغام آن را با سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري شنيدند، از تغيير رويكرد فرهنگي به  جاي نگاه اقتصادي نسبت به صنايع دستي خوشحال شدند، با اين حال عملكرد سازمان ميراث فرهنگي و تكرار برنامههاي سابق باعث شده چالشهاي اصلي كه همان نابودي و فراموشي صنايع  دستي است، باقي بمانند و ثمره اين ادغام، تنها تدوين آيين نامه تأسيس موزه هاي صنايع دستي و استفاده در ويترين اداره ها باشد.
تغييرات در حوزه معاونت در شرايطي رخ داد كه عده كثيري از كاركنان، هنرمندان و صنعتگران حوزه صنايع دستي در اعتراض به تصميم جديد رئيس سازمان ميراث فرهنگي مبني بر عزل معاون صنايع دستي اين سازمان در نامه اي سرگشاده به معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان ميراث فرهنگي، ضمن ابراز رضايت از عملكرد سيد مصطفي قاسمي رئيس سازمان صنايع دستي، خواهان ابقاي وي در سمت خود و تجديدنظر فوري رحيم مشاعي شدند.
در بخشي از اين نامه كه ايرانيوز منبع دريافت كننده آن بوده، آمده است: تشكيلات صنايع دستي كشور در طول 4 دهه كه از عمر آن مي گذرد فراز و نشيبهاي بسياري را مشاهده نموده است.
علاوه بر اين تغييرات در تشكيلات صنايع دستي، تغيير در سطوح مديريتي آن هم به صورت پي در پي و در زمان بسيار اندك موجب گرديد كه اين سازمان در خدمت رساني و انجام وظايف ذاتي خود نتواند به نحو احسن عمل نمايد و مخاطبان اين سازمان يعني بيش از 2 ميليون نفر از صنعتگران و هنرمندان نيز شاهد عدم برنامه ريزي و نامهربانيهاي بسيار از سوي اين سازمان باشند تا به آن جايي كه عده بسياري از اين جمعيت به انزوا كشيده شدند و در نتيجه برخي از رشته هاي صنايع دستي كه تا قبل از آن به بيش از 250 رشته مي رسيد به تدريج رو به نابودي و فراموشي نهاد.
در ادامه اين نامه آمده است: در تيرماه سال 85 پس از ادغام در سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري، مديريت معاونت صنايع دستي به آقاي مهندس سيد مصطفي قاسمي كه از مديران با اخلاص و دلسوز نظام است، سپرده شد و شايسته سالاري و حمايت از اين گونه مديران مورد تأكيد رئيس جمهور قرار داشته و ايشان در اكثر سخنراني ها حمايت خود را از اين گونه خدمتگزاران ابراز داشته است.
اكنون در حالي كه قدمهاي استواري در جهت ارتقاي صنايع دستي، اشتغال، صادرات، آموزش و موارد ديگر برداشته شده، متأسفانه يك بار ديگر آواي ناخوشايند تغيير در مديريت صنايع دستي كشور به گوش مي رسد كه مسلماً بار ديگر افول صنايع دستي كشور را در پي خواهد داشت.
اگر به منافع ملي كشور مي انديشيم و سال پر بركت انسجام اسلامي و اتحاد ملي را آغاز نموده ايم، اين تغيير در مديريت صنايع دستي كشور دلسردي خادمان، خدمتگزارن و هنرمندان اين حوزه را به دنبال خواهد داشت.
مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي نيز در همان اوايل ادغام نظر كارشناسي خود را در اين مورد اين گونه اعلام كرد.
بر اساس اعلام دفتر اطلاع رساني مركز پژوهشها، دفاتر مطالعات حقوقي و زيربنايي اين مركز در يك گزارش كارشناسي مشترك پيرامون مصوبه شوراي عالي اداري در خصوص انتزاع سازمان صنايع دستي از وزارت صنايع و معادن و ادغام آن در سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري تصريح كرد كه شوراي عالي اداري بدون تعيين تكليف نسبت به وظايف حاكميتي و تصدي گري دو سازمان مستقل از يكديگر، اين مصوبه را به تصويب رسانده است، در حالي كه شأن آن نهاد اقتضا مي كرد در مورد اين گونه موضوعات به صورت شفاف تصميم گيري كند، زيرا بدون رعايت چنين ترتيباتي، مؤسسه هاي مذكور در مرحله عمل و سياستگذاري دچار مشكلات زيادي خواهند شد.
از سوي ديگر سازمانهايي كه بدون رعايت معيارهاي انسجام تشكيلاتي و حذف وظايف موازي، مشابه و تكراري، ادغام مي شوند، شبهه تأسيس ضمني سازماني جديد، بدون رعايت اصول قانون اساسي را به ذهن متبادر مي سازند.
مركز پژوهشها همچنين افزود: ادغام ها و انحلالها طبق جزء 1 و 2 بند «ب» ماده1 قانون برنامه سوم توسعه بايد به گونه اي صورت گيرد كه موجب تأسيس يك مؤسسه يا نهاد كاملاً جديد نشود، زيرا بر اساس ماده3 قانون محاسبات عمومي، هر مؤسسه دولتي، واحد سازماني مشخصي است كه به موجب قانون ايجاد و زير نظر يكي از قواي سه گانه اداره مي شود و عنوان وزارتخانه  ندارد و هر چند طبق اصل 85 قانون اساسي، مجلس شوراي اسلامي مي تواند (اختيار) تصويب اساسنامه را به دولت (هيأت وزيران) واگذار كند، اما تشريفات مقرر در اصل مذكور نيز بايد رعايت شود.
اين گزارش مي افزايد: اهميت اين موضوع زماني بيشتر مي شود كه ادغامها نه ميان نهادها، واحدها و سازمانهاي زيرمجموعه يك وزارتخانه، بلكه ميان دو مؤسسه از دو وزارتخانه  متفاوت يا نظير مورد اخير بين واحدهاي تابعه يك وزارتخانه با نهادهاي زيرمجموعه رياست جمهوري انجام مي گيرد.
در بخش ديگري از اين گزارش آمده است: از نظر ساختاري، شوراي عالي اداري موظف است در زمينه ادغامها و نسبت به اصلاحات داخلي، تشكيلاتي، سازماني و تعيين شرح وظايف جديد به نحوي اقدام نمايد كه موجب پيچيدگي، ابهام و سردرگمي پس از ادغام نشود، در حالي كه اين امر در ادغام سازمانهاي مذكور مورد توجه شوراي عالي اداري قرار نگرفته است.
رئيس كميسيون فرهنگي مجلس در گفتگو با خبرنگار ما در اين باره اظهار داشت: انتقادات هنرمندان صنايع دستي به گوش ما رسيده است و ما تنها با تصويب يك مصوبه تلاش كرده ايم از اين گونه ادغامها بدون هماهنگي مجلس جلوگيري كنيم.
عماد افروغ افزود: ما پس از ادغام صنايع دستي به ميراث فرهنگي و صندوق ازدواج به صندوق مهر رضا(ع)، انتقادات زيادي به دولت انجام داديم، اما واقعيت اين است كه وقتي دولت نمي خواهد نسبت به اتفاقات سازمان ميراث فرهنگي واكنش نشان دهد ما نمي توانيم فرياد بزنيم!
وي در ادامه افزود: كميسيون فرهنگي بيشترين برخوردها را با حوزه هاي مرتبط با خود انجام داده است، ولي وقتي مكانيزمي براي پاسخگويي وجود ندارد، چه مي توان كرد؟!
رئيس كميسيون فرهنگي مجلس در ادامه مي افزايد: ما قصد دخالت در عزل و نصبها را نداريم، بلكه براي ما مهم اين است كه اين تغييرات باعث رسيدن به اهداف تعريف شده باشد، ولي اگر هدفي محقق نشده و هنرمندان صنايع دستي گله مند هستند، نشان از رخ دادن اتفاق ناگواري است.
به هر حال، به نظر مي رسد مشكل اصلي صنايع دستي نمايش در نمايشگاه هاي صنايع دستي، ويترين ها، موزه ها و اداره ها نيست، بلكه نبود تعريفي مشخص از جايگاه فعلي و نبود چشم اندازي روشن از اهداف مورد نظر جهت ارتقاي اين هنر در آينده نزديك است كه امروز صنعتگران و هنرمندان صنايع دستي را نگران نموده است، اتفاقي كه مي توان خيلي زودتر از آن كه دير شود، به فكر راه چاره اش بود.