|
گروه جامعه- احمدزاده:يكي از هدفهاي آموزش و پرورش در كشورهاي توسعه يافته تلاش براي ايجاد علاقه در دانش آموزان و روشهاي بهينه براي ايجاد رغبت به مطالعه در دانش آموزان است.

امروزه بايد فناوريهاي آموزشي در آماده سازي فضاهاي آموزشي و استفاده كاربردي از ابزارهاي آموزشي كه مي توانند بيشترين تأثير را در گرايش دانش آموزان به مطالعه داشته باشد سرلوحه كار قرار گيرد و لزوم تأسيس كتابخانه هاي مجهز در مدارس به عنوان يك ركن انكارناپذير در ساخت فرداي بهتر توسط دانش آموزان با هوش ايراني در تمام جهات مد نظر مسؤولان قرار گيرد. ولي در حال حاضر در نظام آموزشي بودن يا نبودن كتاب و كتابخانه و يا نوع آن، آن قدر هم مهم و اساسي تلقي نمي شود. گزارش ذيل تصويري روشن از وضعيت كتابخانه هاي مدارس كشورمان به ما ارائه خواهد كرد. امروزه سرانه كتاب براي دانش آموزان در جهان به ازاي هر نفر 10 جلد كتاب و در كشور ما اين رقم به 5 جلد تقليل يافته است كه البته بايد مد نظر داشت كه مناطق برخوردار و مناطق محروم در اين آمار با هم لحاظ شده، يعني سرانه برخي استانها 2 كتاب و برخي 5 جلد است. با توجه به اينكه جمعيت دانش آموزي ايران چندي بالغ بر 15 ميليون نفر را شامل مي شود كه 98 درصد افراد واجب التعليم را تحت پوشش گرفته و با توجه به رشد روزافزون متقاضيان تحصيل در روستاها و در بين عشاير اين رقم افزون هم خواهد بود. و با توجه به اينكه در دولت نهم براي 165 هزار دانش آموز محروم از تحصيل مجوز آموزش از راه دور صادر شده است كه آنان نيز جزو دانش آموزان بايد شمرده شوند، علاوه بر محصلان عادي در شهرها، دانش آموزان عشايري و روستايي نيز بايد از امكانات آموزشي و فرهنگي بهره مند باشند، علاوه بر كتابهاي درسي، از كتابهاي مناسب غير درسي نيز برخوردار باشند. كارشناسان علوم تربيتي بر اين عقيده اند كه متوليان آموزشي و فرهنگي كشور به مطالعه به عنوان يك ضرورت نگاه نمي كنند و دانش آموزان ما هم از فرهنگ مراجعه به منابع و مطالعه كتابها بيگانه هستند. اين امر نشانگر بي توجهي نظام آموزشي ما به امر كتاب و كتابخواني است. كم اهميت بودن كتابخانه در نظام آموزشي در حالي است كه يكي از شاخصه هاي مهم در ابعاد تربيت اجتماعي دانش آموزان پرداختن به اين موضوع است و بي توجهي به موضوع كتاب در مدرسه باعث پايين ماندن آمار مطالعه كتاب در بزرگسالي مي شود. اكنون حدود 30 درصد مدارس ايران يعني چندي بالغ بر 5 يا 6 هزار مدرسه فاقد كتابخانه هستند. نظام آموزشي ما دانش آموز را در حيطه كتابهاي درسي محصور كرده و اجازه پرورش ذهن خلاق را از آنان گرفته است. البته شايان ذكر است كه علاوه بر نبودن كتابخانه، كتابخانه هاي موجود نيز معايب فراواني دارد كه به برخي اشاره خواهد شد.
درهاي بسته براي اتاقهاي كوچك اكنون در مدارس كشور ما كتابخانه به مكاني اطلاق مي شود كه شامل چندين قفسه كتاب و چندين ميز مطالعه باشد كه اين كتابخانه ها از فضاي بزرگ تا به يك اتاق محدود مي شود، البته اكثر كتابخانه هاي مدارس با استانداردهاي بين المللي فاصله زيادي دارند و مناسب با سن مخاطب نيست. و در اكثر مواقع دانش آموزان با درهاي بسته اين اتاقها روبرو مي شوند. اكنون مدارس بزرگ و جديد با تعداد فراوان محصلان از كتابخانه مناسب برخوردارند و بقيه مدارس نيز محروم از اين نعمت هستند و برخي مدارس فقط يك قفسه كتاب دارند آن هم در اتاق مديران كه هيچ دردي را دوا نخواهد كرد. از نظر اغلب دانش آموزان كتابخانه هاي موجود، مكانهاي كوچك، كم نور و تاريك و اغلب تعطيل است. در حال حاضر اكثر كتابخانه ها فضايي را براي مطالعه و نشستن در مكان كتابخانه اختصاص نداده اند و چون فضاها كم است دانش آموزان بايد يك كتاب را امانت بگيرند و ديگران از آن بي بهره شوند و پاسخگويي كتابخانه ها به دانش آموزان اندك مي شود. همه مي دانيم مكانهاي آموزشي بايد محيطي جذاب و پر از نشاط باشد، در غير اين صورت بازدهي مطلوب آموزشي نخواهد داشت. وضعيت كتابخانه هاي مدارس ما نيز فاقد جذابيتهاي لازم است كه اين موضوع باعث ركود فرهنگ كتابخواني در كشور مي شود.
كيميايي به نام كتابدار حضور نداشتن كتابداران متخصص در مدارس كشور هنوز هم از معضلات بزرگ كتابخانه هاست. در حال حاضر فقط سه هزار كتابدار در مدارس سراسر كشور فعالند كه اين رقم بسيار ناچيز است. كتابداران در مدارس بزرگ حضور دارند و مدارس كوچك و اتاقها يا توسط معلمان پرورشي و يا توسط دانش آموزان اداره مي شود. البته شايان ذكر است كه اكثر كتابخانه هاي مدارس روزهاي متوالي به دليل نداشتن متولي ثابت بر روي دانش آموزان بسته است و اين مسائل باعث سردرگمي و اتلاف وقت آنان مي شود.
كتابهاي قديمي و فرسوده با توجه به اينكه در كشور ما تجربه هاي ارزشمند در زمينه تهيه كتاب كسب شده، اما هنوز جاي كتابهاي مفيد در مدارس خالي است. كتابهاي موجود در برخي مدارس اغلب بسيار قديمي و غير جذابند. برخي كتابها در كتابخانه ها به دليل استفاده زياد كهنه و فرسوده شده اند و از نظر ظاهر و محتوا براي دانش آموزان جذابيتي ندارند. همچنين بسياري از كتابهاي كتابخانه ها تاريخ مصرف گذشته اند و اين كتابها پاسخگوي نياز امروزه دانش آموزان نيست، حتي در حال حاضر نيز به دليل كمبود امكانات و بودجه، كتابهاي قديمي براي مدارس تهيه مي شود. وجود كتابهاي مرجع و تخصصي كه به تازگي منتشر شده اند، باعث رغبت دانش آموز و جلب توجه آنان به امر كتابخواني و ارتقاي سطح علمي و فرهنگي آنان خواهد شد. لازم به ذكر است كه دست اندركاران خريد كتاب براي مدارس تخصص لازم براي اين امر را ندارند و همين امر باعث ورود كتاب نامناسب به كتابخانه ها مي شود.
طرح ملي ناكام وزارت آموزش و پرورش در سال تحصيلي 85 با بودجه 25 ميليارد توماني طرحي را براي توسعه و تجهيز مدارس كشور آغاز كرد كه اكنون در پايان سال تحصيلي هنوز تحول چشمگيري در اين مورد صورت نگرفته است. اين طرح به نام طرح ملي كتابخواني در آموزش و پرورش از سوي كارشناسان شهر تهران با هدف ايجاد علاقه بين دانش آموزان و كتاب به دبير شوراي عالي آموزش و پرورش ارايه شد و هدف آن توسعه فرهنگ كتابخواني در بين دانش آموزان، حل مشكلات كتابداري و كتابخانه در مدارس ابتدايي و راهنمايي، مسؤوليت پذير كردن معلمان و مديران در امر توسعه كتابخواني، استفاده مناسب از مشاركت والدين و دانش آموزان در امر كتابخواني ايجاد فضاي مناسب براي حضور علاقه مندان بود. از ديگر طرحهاي اجرا شده براي اصلاح وضعيت كتابخانه ها اجباري شدن ساخت كتابخانه در مدارس جديد است كه اين امر در مدارس خير ساز هم لحاظ خواهد شد و قرار شده وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به هر مدرسه 200 جلد كتاب اهدا كند كه اين طرح از مهر 85 اجرايي شده است.
كتابها چگونه انتخاب مي شوند يكي ديگر از مواردي كه بايد به آن دقت كرد، كتابهاي موجود در كتابخانه هاست كه از يك سو بايد با نيازهاي تحصيلي و سني دانش آموزان مناسب باشد و از سوي ديگر كتابهايي ارزشمند و خواندني. سبحاني نيا، معاون پژوهشي سازمان آموزش و پرورش خراسان در خصوص كتابهاي موجود در كتابخانه ها مي گويد: بيشترين كتابها شامل كتابهاي علمي، آموزشي، داستاني، تاريخي، اعتقادي، اخلاقي، كمك درسي، تاريخ اسلام و برخي كتبي كه در برنامه هاي فوق برنامه نياز است، مثل احكام، نهج البلاغه، كتابهاي علوم انساني و البته در مقاطع مختلف نوع عرضه كتاب متفاوت خواهد بود. در مقطع ابتدايي بيشتر كتابهاي داستاني و بعضاً علمي ساده مورد توجه دانش آموزان است. در مقاطع بالاتر دانش آموزان به كتابهاي مرجع و كمك درسي و علمي و تست نياز دارند و ما طبق خواسته دانش آموزان به تهيه و خريد كتابها اقدام مي كنيم. وي در مورد نحوه انتخاب كتابها مي افزايد: در وزارتخانه كارشناسان با مطالعات دقيق نيازهاي دانش آموزان را ارزيابي مي كنند و در راستاي نيازهاي آنان اقدام به خريد و يا به مؤلفان سفارش تأليف كتب مورد نظر را مي دهند.
خروج دو كتاب، ورود يك كتاب اين كارشناس آموزش و پرورش در مورد كتابهاي فرسوده و قديمي موجود در كتابخانه هاي مدارس مي گويد: اهداي كتاب توسط افراد و ورود كتابها بدون دقت نظر به برخي كتابخانه ها آنان را پر از كتابهايي كرده كه براي آن مقطع مفيد نيست، مثلاً كتابهايي كه براي دوره دبيرستان مفيد است، ولي در مدارس ابتدايي يافت مي شود و يا از نظر محتوايي براي سطوح بالاي علمي مفيد است و براي سن دانش آموزان مفيد نيست و كارايي ندارد و يا اينكه بعد از سالها چاپ، اطلاعات آن ديگر امروزه جوابگوي سؤالهاي دانش آموزان نيست و يا پس از استفاده زياد تعدادي از صفحات و يا كل كتاب پاره و فرسوده شده است و بايد حتماً از كتابخانه ها خارج شود. ما امسال براي اولين بار طرح پالايش كتاب را اجرا خواهيم كرد. كتابهايي كه از نظر كمي و كيفي ديگر مفيد نيستند از كتابخانه ها خارج مي كنيم و در مقابل خروج هر دو كتاب يك كتاب جديد و مفيد جايگزين مي كنيم. و برخي از كتابها كه به صورت اهدايي وارد كتابخانه هاي مدارس در مقاطع مختلف تحصيلي شده در ميان آنها با هم مبادله مي شوند و هر كتاب در مقطعي كه مفيدتر است وارد مي شود. سبحاني نيا در ادامه به طرحهاي آموزش و پرورش براي رفع مشكل كتابخواني اشاره كرده و مي گويد: طبق مصوبه دولت مدارس جديدي كه احداث مي شود، بايد حتماً كتابخانه و نمازخانه در نقشه و اجراي آن لحاظ شود، همچنين قرار بود در نمازخانه ها ميزهاي تاشو براي مطالعه گذاشته شود تا گوشه اي از كارها را پوشش دهد كه اين طرح محقق نشد. البته ما براي اولين بار در كشور تلاش مي كنيم، مدارسي كه امكان دارد يك درب خروجي به طرف خيابان باز كنيم تا دانش آموزان هنگام تعطيلي مدارس و اوقات فراغت هم بتوانند از كتابخانه و محيط آن بهره مند شوند. همچنين كتابخانه هاي عمومي بايد به دليل دارا بودن فضاي كافي براي مطالعه بايد ساعت كاري خود را افزايش دهند تا دانش آموزان بتوانند به راحتي از آنها نيز استفاده كنند. البته ما بايد در غنابخشي به كتابخانه ها تلاش مضاعفي كنيم و در اين امر از همكاري و مساعدت ساير ارگانها و مردم نيز بي نياز نيستيم. مثلاً در برخي ارگانها و سازمانها علاوه بر كتابهاي تخصصي خود كتابهاي فراواني دارند كه نيازي به آن در اداره احساس نمي شود، از اين رو با اهداي آن كمك شاياني به مدارس مي كنند و يا خانواده ها با اهداي كتابهاي مفيد و ارزشمند كتابهايي را به كتابخانه ها تزريق مي كنند كه براي دانش آموزان مفيد است. با نگاهي گذرا به پيشينه فرهنگي و تاريخ تمدن ارزشمند ايران، اين نكته به خوبي آشكار مي شود كه نياكان ما همواره در امر كتاب و كتابخواني پيشگام و پيشتاز بوده اند و در زمانهايي كه غرب در جهل و ناداني روزگار مي گذراند در ايران، كتابخانه هايي با كتابهاي فراوان و مراجعان متعدد وجود داشت كه علاوه بر تأمين نيازهاي مراجعه كنندگان به اين كتابخانه ها، ساير نيازهاي آنان نيز فراهم مي شد، بدين صورت بود كه در كنار اين كتابخانه ها در اعصاري كه كتاب اهميت فراوان داشت، مشاهير و نوابغ بزرگي قد برافراشتند و بر رونق كشور از جهات گوناگون همت گماشتند. ولي امروزه بسياري از مدارس ما كه جزو اركان اصلي رشد و تعالي جامعه است، از كتابهاي مفيد تهي است و يا كتابخانه ها در خور شأن دانش آموزان با هوش و خلاق امروز نيست. اصلاح اين وضعيت فقط به دست آموزش و پرورش نيست، بلكه همه ما بايد براي بهبودي اين وضعيت تلاش كنيم. |