* زهرا دلپذير

اشاره
زكات يك منبع مهم مالي در جوامع اسلامي است كه موجب زدودن فقر از چهره جامعه و تأمين عدالت اجتماعي مي شود. از سوي



ديگر، اين فريضه به عنوان يك حكم مقدس و مشروع اسلامي به اعتبار طهارت بخشيدن به مال و تطهير نفس از بخل و تحقق قصد قربت باعث مي شود اين مقوله جزو هنجارهاي ديني و روحاني قرار گيرد.
متأسفانه به نظر مي رسد كه با توجه به اهميت زكات در اقتصاد جوامع اسلامي و مقام و مرتبه بالايش، در بودجه عمومي دولت به عنوان يك منبع مالي قدرتمند و گسترده مورد بي توجهي قرار گرفته و تا حدي به فراموشي سپرده شده است.
«آثار و بركات زكات و دلايل كمرنگ شدن آن در جامعه» موضوع گزارشي است كه با كارشناسان حوزه اقتصاد مطرح كرديم و ديدگاههاي آنان را جويا شديم.

* زكات؛ يك فريضه ديني
دين مبين اسلام به عنوان يك «آيين جامع» تمام نيازهاي مادي و معنوي انسانها را مدنظر قرار داده است. از جمله مسايلي كه اسلام روي آن تأكيد ويژه اي دارد، مسأله زكات است تا جايي كه كلمه فريضه در قرآن كريم تنها درباره زكات آمده و تنها واژه اي كه خداوند به پيامبر(ص) مي گويد شكر كن، زكات مي باشد.
بايد دانست حكم زكات مانند بسياري از احكام قرآني، گرچه تعبدي است، ولي داراي فلسفه اي قابل فهم است كه مهمترين هدف آن تأمين عدالت اجتماعي و رفع حاجات نيازمندان مي باشد.
دكتر گيلك، اقتصاددان و عضو هيأت علمي گروه اقتصاد دانشگاه مازندران در همين زمينه به خبرنگار ما مي گويد: همان طور كه مي دانيد نماز ستون دين است و در روايات تصريح شده كه هرگاه نماز قبول نشود، ساير اعمال انسان نيز قبول نمي شود. با وجود اين، در روايات متعدد شرط قبولي نماز، اداي زكات عنوان شده است، از جمله علي(ع) فرموده اند: «لاتقبل الصلاة ممن منع الزكاة» «نماز كسي كه از پرداخت زكات امتناع كند، پذيرفته نمي شود.»
از امام صادق(ع) نيز روايت شده است: كسي كه از پرداخت كمترين مقدار زكات امتناع كند نه مؤمن است و نه مسلمان!
اين استاد دانشگاه مي افزايد: قرآن كريم، در 26 مورد به زكات در كنار نماز سفارش كرده است، اين فريضه در سال هشتم هجري بر مسلمانان واجب شد و خداوند در آيه 103 سوره توبه به پيامبر(ص) سفارش كرده كه مسلمانان را امر به زكات كند.
وي در مورد آثار و بركات زكات در جامعه با بيان اينكه زكات يك واجب مالي عبادي و تكليفي شرعي است كه خداوند از هر مسلمان خواسته براي رضاي خداوند از اموالي كه او در اختيارشان گذاشته است، مقداري را براي موارد خاص هزينه كنند، مي گويد: بنابراين آثار زكات از دو جنبه زكات دهنده و دريافت كننده زكات، قابل بررسي است.
وي مي افزايد: همان گونه كه در آيه 103 سوره توبه اشاره شد، حكمت تشريع زكات، پاك كردن روح و مال پرداخت كننده زكات است. به طوري كه پرداخت كننده زكات، با دادن زكات، بخل را كه از جمله مهمترين موانع بندگي و تقرب الهي است، از خود دور مي كند و به ما گوشزد مي كند كه جهان از آن خداست و اموال در دست ما امانت است و به طور كلي با اصول دين، اعتقادات ما را محكم مي سازد و با فروع دين و مناسك، با عمل و در عمل، روح ما را پرورش مي دهد.
همچنين با توجه به اينكه خداوند آنچه را كه در آسمان و زمين است، براي همه مردم خلق كرده است و برخي از انسانها توانايي لازم براي استفاده از حق خود را ندارند، گرفتن زكات به نوعي استيضاح حقوق اين دسته از افراد است. بنابراين، فرد مسلمان با دادن زكات حقي را كه بر گردنش و در مالش وجود دارد، به صاحب آن برمي گرداند و مالش را پاك مي كند؛ زيرا تأثير لقمه حلال و پاك در روح فرد مسلمان و در ارتباط جامعه اسلامي نقش زيادي دارد.
از سوي ديگر، در جامعه اي كه فقير و مسكين وجود دارد حتي توانگران نيز نمي توانند زندگي سالمي داشته باشند. يكي از اقتصاددانان شهير توسعه اقتصادي مي گويد: آينده جهان، نمي تواند جهان دو قطبي و فقير باشد، جهاني كه در آن فقرا باشند و بخش زيادي از آن را ملتهاي فقير تشكيل دهند، اغنيا نيز وجود نخواهند داشت، گذشته از اين مورد، فقر در فرهنگ اسلامي موجب كفر و كمرنگ شدن حيا و دين مي شود، بنابراين فقر يكي از مهمترين موانع دينداري در جامعه است. اسلام جامعه اي را طراحي كرده است كه در آن همه با روح برادري به سوي خداوند و كسب ارزشهاي والاي انساني حركت مي كنند و زكات مي تواند نقش مهمي را در اين زمينه ايفا كرده و مشاركت همه اقشار بويژه فقر را هم در مسير تعالي معنوي و هم رشد و توسعه اقتصادي افزايش دهد.
دكتر ضياءالدين كياالحسيني، عضو هيأت علمي دانشگاه مفيد قم نيز با بيان اينكه به اهميت و ضرورت زكات از دو منظر اقتصادي و ديني مي توان نگريست، به خبرنگار ما مي گويد: در تمامي اديان ابراهيمي، ابزار و نهادي براي تأمين مالي فقرا و به عبارت ديگر يك ابزار توزيع مجدد درآمد و ثروت وجود داشته كه در فرهنگ ديني از آن به زكات تعبير شده است، پس زكات فقط خاص دين اسلام نيست. قرآن به وجود زكات در اديان ديگر، در آيه 73 سوره انبيا و آيه 5 سوره بينه اشاره كرده است.
در خود كتابهاي مورد قبول اديان يهود و نصاري نيز جملاتي وجود دارد كه نشانه اين امر است؛ به عنوان مثال در كتاب عهد عتيق و جديد آمده كسي كه گوش خود را از ناله نيازمندان ببندد تا از نياز آنان مطلع نگردد، همانا خودش محتاج شده و دعاي او اجابت نمي گردد و در جاي ديگر آمده، هديه پنهاني، غضب خدا را فراموش مي كند.
وي مي افزايد: در دين اسلام، قرآن كريم در 28 مورد به زكات سفارش كره كه 20 آيه مدني و 8 مورد مكي است و در روايات پيامبر(ص) و معصومين(ع) نيز نسبت به زكات تأكيد شده كه نشان مي دهد زكات يك ابزار مهم براي تأمين اجتماعي است كه خدا در همه اديان الهي آن را مقدس و واجب دانسته است.
اين استاد دانشگاه ادامه مي دهد: زكات فوايد بسياري براي جامعه دارد، زكات به معناي پاكي و طهارت است و اين پاكي هم به روح پرداخت كننده زكات برمي گردد كه روح او را از بخل بازمي دارد و زمينه تعالي روحي فرد مي شود و هم سبب پاكي مال او مي شود و دريافت كننده زكات را نيز از نظر مالي تأمين مي كند.
وي مي افزايد: علامه طباطبايي بين زكات در قرآن و زكات در فقه تفكيك قايل شده و معتقد است كه خداوند ابزارهايي را براي تعالي افراد قرار مي دهد و اگر اين ابزارها و يا نهادهاي عبادي به معناي مطلق و صرف باشند، قرآن از آنها تعبير به صلاة و اگر ابزارهاي مالي باشند از آنها تفسير به زكات مي كند. به همين دليل مي توان گفت، اگرچه شرايط و موارد پرداخت زكات در اسلام، يهود و نصاري با هم متفاوت است، ولي قرآن جامع آنها را به نام زكات نام مي برد؛ يعني اين ابزاري براي روح همه انسانها در تمامي امتها و مكاتب است، ولي در فقه وقتي به شرايط زكات پرداخته مي شود، موارد و شرايط آن مورد اختلاف نظر قرار مي گيرد.
دكتر امير خادم عليزاده، عضو هيأت علمي گروه اقتصاد دانشگاه مفيد قم نيز مي گويد: اسلام به عنوان يك دين جامع و كامل به جنبه هاي مختلف زندگي مسلمانان و حتي جامعه بشري پرداخته است. ديني كه بنابر نظريه سازگاري دنيا وآخرت، دنيايي آباد، همراه با زندگي و به تعبير قرآن حيات طيبه را براي انسانها مي خواهد.
وي مي افزايد: تمام برنامه هاي اقتصادي و مالي اين دين كامل، با ارزشهاي اخلاقي پيوند خورده است كه هم باعث تعالي فرد و جامعه مي شود و هم فرد مسلمان بر اساس باورهاي قلبي و ديني با اشتياق وظايف مالي خود را انجام مي دهد كه يكي از اين وظايف زكات است. خداوند مثل هر قانون ديگر اسلامي بر اساس اصل تدريج در تشريع؛ يعني قانونگذاري، ابتدا مسلمانان را توصيه كرده كه بخشي از مال و ثروت، حتي ثروت علمي خود را به ديگران بدهند و بعدها در مدينه با تشكيل دولت اسلامي اين ماليات اسلامي با شرايط خاصي واجب شد، پس زكات به عنوان مالياتي اسلامي در حد 5/2 درصد و در قالب حد نصابها و يا جدولهاي خاص مالياتي براي درآمدهاي مختلف در بخش زراعي، كشاورزي، دامپروري و... در سنت به تفصيل آمده است. كاركرد اين ماليات اين است كه علاوه بر پاكي، تزكيه و صفاي زكات دهنده توزيع درآمد را به طور عادلانه در جامعه ايجاد مي كند و فاصله طبقاتي بين اقشار اجتماعي را در جامعه كاهش مي دهد. از سوي ديگر با شناختي كه فرد از نزديك از مشكلات و تنگناهاي مالي افراد دارد بدون فاصله مقداري از دارايي خود را در اختيار جامعه قرار مي دهد و با كاهش فقر مي تواند نقش مؤثري در كاهش جرايم اقتصادي و افزايش رفاه و كارايي مستمنداني شود كه با دريافت اين يارانه مي توانند افرادي كارآمد و فعال شوند.
وي مي افزايد: در فرهنگ اقتصادي قرآن، زكات در مفهوم قرآني تنها يك سياست مالي و مالياتي نيست، بلكه نوعي سرمايه گذاري و پس انداز و به قول قرآن قرض نيكويي است كه خود خداوند سود آن را تضمين كرده است و مسلم است سودي كه خداوند مي دهد، با سودي كه انسانها مي دهند تفاوت بسياري دارد؛ يعني مفهوم سود، سرمايه گذاري و پس انداز در فرهنگ قرآن، شامل هم سود در اين دنيا كه رشد و نمو و ازدياد سرمايه كه وعده خداوند به زكات دهنده است و هم پاداش اخروي و منزل و موقعيت بهتر در سراي جاويد مي شود و اين نكته را هم تأكيد كنم كه در ادبيات تفسير بنابر نظر بيشتر مفسران، آيات قرض الحسنه مربوط به همين صدقات و زكات و انفاقاتي است كه داراي پاداش و آثار هم در اين دنيا و هم در دنياي باقي است.
* زكات؛ يك ماليات اسلامي
اداره دستگاه اجرايي دولت و حكومت اسلامي، ابعاد مختلفي دارد كه تقويت هر يك از اين موارد، زمينه اعتلا و عزت دولت و حكومت اسلامي را فراهم مي كند. بي ترديد زكات به عنوان عملي مقدس و تطهير كننده مال و روح انسان، رونق اقتصادي جامعه را نيز در پي دارد و ماليات هرگز نمي تواند جايگزين آن شود.
دامنه زكات از گستره بالايي برخوردار است و موارد متعددي را شامل مي شود، بنابراين زكات به تنهايي مي تواند نيازهاي نيازمندان جامعه را برطرف كند.
اما در جامعه امروز اين پرسش مطرح مي شود كه با وجود زكات، ماليات چه جايگاهي دارد و در شرايطي كه زكات پرداخت مي شود، اداي ماليات چه لزومي دارد؟
دكتر گيلك در پاسخ به اين سؤال اظهار مي دارد: زكات يك واجب و تكليف شرعي است، در حالي كه ماليات يك وظيفه اجتماعي است. البته اگر انسان مسلمان وظيفه اجتماعي خود را در راستاي رضاي خداوند انجام دهد، مي تواند رنگ تكليف شرعي بپذيرد.
دوم اينكه زكات يك واجب عبادي است ك در آن قصد قربت شرط است، اگر مسلمان به خاطر غيرخداوند زكات خود را بپردازد، تكليفش را انجام نداده است، اما ماليات يك پرداخت اجباري و غيرجبراني است كه در اداي آن قصد قربت شرط نشده است. البته مسلمان با قصد قربت در پرداخت ماليات مي تواند به ثواب معنوي و اخروي آن نيز دست يابد.
سوم اينكه زكات يك ماليات اسلامي ثابت است كه ميزان آن نيز ثابت مي باشد، در حالي كه نرخ مالياتي ثابت نبوده و در زمانهاي مختلف ممكن است تغيير كند. برخي نيز گفته اند زكات مانند يك درآمد اختصاصي است كه در موارد خاص هزينه مي شود، ولي ماليات جزء درآمدهاي عمومي بوده و مصرف آن به مورد خاصي اختصاص ندارد.
دكتر خادم عليزاده نيز در همين زمينه مي گويد: در مقايسه با ويژگيهاي زكات با مالياتهاي قانوني، قلمرو زكات محدودتر است و البته اينجا دو ديدگاه وجود دارد. برخي از فقها، موارد ذكر شده در صدر اسلام توسط پيامبر(ص) و ائمه(ع) را مي پذيرند و پايه هاي مالياتي را گسترش نمي دهند، ديدگاه ديگري كه بويژه در بين اهل سنت طرفدار دارد كه حتي بر پاسپورت و گذرنامه هم زكات تعلق مي گيرد. صرف نظر از اين مسأله بايد گفت، نسبت مالي زكات نسبت به مالياتهاي متعارف، با ثبات تر و در حد 5/2 درصد است و نكته مهمي كه آن را بايد جزو ويژگيهاي كارآمدي زكات در نظر آورد، اين است كه در زكات به شرايط پرداخت كننده حتي به اينكه مثلاً كشتش ديمي و آبي بوده و كميت و كيفيت هزينه ها نيز توجه دارد.
علاوه بر اين چون زكات با طيب نفس و اختيار زكات دهنده- به تعبير قرآن براي زكات دهنده نوعي سكينه و آرامش مي آورد- پرداخت مي شود هم به توازن اقتصادي در جامعه تعلق مي گيرد و هم هزينه اي براي دستگاه اجرايي ندارد؛ چون خود فرد آن را مي دهد.
* زكات؛ در حاشيه
زكات به عنوان يك حكم مقدس و مشرع اسلامي به اعتبار طهارت بخشيدن به مال و تطهير نفس از بخل و... باعث شده اين مقوله جزو هنجارهاي ديني و روحاني شود، اما متأسفانه به نظر مي رسد در جامعه ما زكارت دچار لطمه هايي شده و به عنوان مهمترين عامل تأمين عدالت اجتماعي مورد بي توجهي قرار گرفته است.
دكتر خادم عليزاده درباره نقش زكات در جامعه مي گويد: اولين عامل، نداشتن متوليان ثابت است تا مردم آثار توزيعي آن را ببينند و لمس كنند و حداقل در چند قرن اخير متولي رسمي نداشته است و كميته امداد امام خميني هم نقشش پررنگ نيست؛ چون مي توانست با طرح عنوان زكات باورهاي ديني مردم را شكل بدهد.
دوم، طبيعت ساختار جديد صنعتي جامعه است؛ چون زكات در كالاها و مواردي خاص و عمدتاً مربوط به بخش كشاورزي است، ولي ساختار جديد صنعتي جامعه به گونه اي است كه بايد از طريق ماليات ديگري كه ماليات بر درآمد يا همان خمس است، تأمين شود.
سومين دليل، فراز و نشيب توليدات كشاورزي و عدم حمايت كافي از كشاورزان است، گرچه در دو دهه اخير با معافيتهاي مالياتي و منع كشاورزي قدري بهتر شده، اما در گذشته فراز و نشيب بخش كشاورزي به گونه اي بوده كه پرداخت ماليات نه تنها وجهي نداشته، بلكه بايد به كشاورزان زكات تعلق مي گرفت.
چهارمين دليل، تورم در بخش نهادهاي كشاورزي و كالاهاي مصرفي كشاورزان است بنابراين هم در نهادهاي كشاورزي و هم در عرصه محصولات كشاورزي مشكل داشتند و چيزي براي زكات باقي نمي ماند.
پنجمين عامل، وجود مالياتهاي قانوني است. وقتي دولتها التزام و تمايلي نسبت به مالياتهاي اسلامي از خود نشان نمي دادند (برعكس كشورهايي مثل پاكستان كه زكات يكي از منابع اصلي تأمين مالي است كه متأسفانه ما نداريم) در كشور ما ماليات قانوني جايگزين براي مالياتهاي اسلامي شد بنابراين دايره مالياتي زكات باز هم محدود شد و به حاشيه رفت.
دليل ششم، نبود رسمي به عنوان ماليات زكات است كه جاي چنين قانوني در قانون اساسي و بودجه دولت احساس مي شود و سرانجام در كنار اين عوامل غفلت متوليان فرهنگ ديني را هم بايد ذكر كرد.
دكتر كيا الحسيني نيز درباره دلايل فراموشي زكات در جامعه مي گويد: اگر ما زكات را بنابر اهداف زكات در نظر بگيريم بايد تجديد قرائت در رابطه با آن بشود و اگر زكات را به عنوان ابزار مالي ديني قبول كنيم زكات به معناي مستدل فقهي خود در تحقق اهداف مورد نظرش درجامعه ما موفق نبوده است.
وي مي افزايد: طبق آمارهاي سال70 تا 79، نسبت زكات با فقر غذايي كشور برابري نمي كند و به هيچ وجه بسنده و كافي نيست.
وي اضافه مي كند: بر اساس احكام مستدل فقهي، زكات بر غلات، گندم، جو، كشمش و خرما و طلا و نقره تعلق مي گيرد. طلا و نقره بايد وجه رايج كشور باشد كه اين گونه نيست و در رابطه با احشام بايد در تمام سال از علف طبيعي تغذيه كنند كه اكنون عمدتاً از علف صنعتي استفاده مي كنند. تنها زكات در مصطلح فقهي و محصولات زراعي تعلق مي گيرد، اما سؤال اساسي اين است كه دولت به طور عمده از بخش كشاورزي حمايت مي كند، ولي آيا ما مي توانيم از كالايي كه خود از طريق يارانه براي توليد حمايت مي شود، مالياتي به عنوان زكات دريافت كنيم؟
گرچه روستاييان ما متدين هستند و زكات را خودشان پرداخت مي كنند، ولي وقتي به عنوان يك سياست مي خواهد اعمال شود، آيا اين جوابگو هست؟ يعني نمي شود زكات را به حساب كمرنگ شدن مسايل ديني در جامعه گذاشت و در اين قالبها قرار نمي گيرد و مشكل در تناقض اقتصادي بحث زكات است؛ زيرا مردم يك ابزار ديگر زكات را كه همان زكات نفس يا زكات فطريه است، با دل وجان در روز عيد فطر مي پردازند.
* رسانه ها و تبليغ براي پرداخت زكات
با توجه به آنچه گفته شد، زكات در جوامع اسلامي مي تواند به عنوان يك فريضه مقدس ديني، اسلامي و عبادي كه داراي منزلتي عالي بوده و ريشه در قلوب مسلمين دارد، معرفي و اجرا شود و حال چگونه مي توان به تبليغ و ترويج فرهنگ زكات پرداخت؟
دكتر گيلك در پاسخ به اين سؤال مي گويد: مهمترين راه در راه ترويج اين فريضه ناب اسلامي، آشناسازي مردم با احكام الهي است كه صدا و سيما در اين زمينه بايد نقش مهمتري را ايفا كنند.
عامل دوم ايجاد زمينه هاي تشويقي و ترغيبي است، زكات عمدتاً در جهت مصارف فقرا و مساكين و پرداخت ديون مقروضين و في سبيل ا... هزينه مي شود؛ يعني علاوه بر تأمين فقرا مي توان زكات را براي امور عام المنفعه هزينه كرد.
وي مي افزايد: اگر زكات در زيرساختهاي روستا هزينه شود و دولت به صورت تشويقي بودجه اي را به اين امر اختصاص دهد، زمينه هاي مشاركت مردم را فراهم خواهد آورد.
دكتر كيا الحسيني نيز با بيان اينكه ما نبايد تنها بر زكات مصطلح فقهي بايستيم و بر آن جمود داشته باشيم، مي گويد: اگر به اهداف زكات تأكيد كنيم، مي توانيم در اين ارتباط زكاتي را كه مي خواهيم ترويج كنيم و تعميم دهيم؛ يعني آنچه كه بتواند معاش فقرا را تأمين كند، البته نه مستدل فقهي، بلكه مستدل ديني كه اين مسأله وظيفه علماي دين و ابزارهايي كه مي توانند دين را تبليغ كنند؛ يعني رسانه ها.
اين استاد دانشگاه تأكيد مي كند: طبق روايت امام صادق(ع) زكات به دو دسته ظاهري و باطني تقسيم مي شود كه زكات به معناي رايج همان زكات ظاهري است و زكات باطني اين است كه خود را بر برادر خود كه از تو نيازمندتر است، مقدم نداريم.
پس ائمه معصومين(ع) روي زكات باطني تأكيد ويژه اي داشته اند و اگر ما مي خواهيم ترويج كنيم بايد زكات باطني را ترويج كنيم و بدانيم فقرا حقي دارند و نبايد آنها را از حقشان محروم كنيم.
دكتر خادم عليزاده نيز در همين زمينه اظهار مي دارد: تجربه دويست ساله علم اقتصاد نشان داده كه رفتارهاي اقتصادي در سطح كلان نيازمند رفتارها و الگوها در سطح خرد است كه برپايه يك منطق قوي و پشتوانه محكم نظري باشد.
وي مي گويد: ما بايد مدلهاي اقتصادي و رفتارهاي مالياتي در اسلام را به زبان علمي در دبيرستان و دانشگاهها و رسانه ها تبيين كنيم، نه به صورت سخنرانيها و كلي گويي هايي كه هيچ مشكلي را حل نكرده و نمي كند تا نسل امروز متوجه شوند كه امكان چنين مالياتي در شرايط كنوني وجود دارد. ما برخي از پايان نامه ها را مي بينيم كه در دهه هاي اخير نوشته شده اند و مي خواهند مالياتهاي شرعي و اسلامي را به جاي مالياتهاي دولتي و رسمي جايگزين مي كند.
دكتر خادم عليزاده اضافه مي كند: البته بررسي اين امكان بايد در قالبي كارشناسانه صورت گيرد، آن گاه با تقويت باورهاي ديني از يك سو و نهاد قانوني از سوي ديگر، بتدريج اين سنت الهي اجرا شود.
وي مي افزايد: همچنين بايد بدانيم نظام مالياتي اسلام تنها در زكات خلاصه نمي شود بنابراين در بخشهاي صنعت و بازرگاني ما درآمد 20 درصدي به عنوان خمس را داريم كه بايد طرح شود تا همه در اين نظام هماهنگي مالياتي مشاركت داشته باشند. پيشنهاد عملي اين است كه نصف اجرا، آزمايشي و تجربي است و مي شود يك تيم كارشناسي به صورت تئوري و به طور محدود از چند استان، مالياتهاي قانوني را برنامه ريزي شده از آنجا برداريم و درست مثل الگوي بانكداري بدون ربا، اين الگو را به طور آزمايشي براي دو دوره مالي يك ساله اجرا كنيم و گزارشهايش در جامعه بيايد. ما چنين كاري را نداريم. من گمان مي كنم اين نقطه شروع است كه چطور اين فرهنگ را تبيين كنيم.
وي ادامه مي دهد: به عقيده من اين تيم كارشناسي بايد اصل تسهيل و تصديق اسلامي را در برخورد اظهارات زكات دهندگان در نظر بگيرد و با اين پيشينه و اين نوع برخورد، به استقبال اجراي عملي اين سنت تقريباً تعطيل شده در كشور بپردازد.
دكتر خادم عليزاده در پايان تأكيد مي كند كه فراموش نكنيم كه اسلام يك كل هماهنگ است و ما در اجراي همه احكام بويژه احكام اقتصادي بايد اين نكته را مدنظر داشته باشيم.

 

در چهارمين نشست از سلسله نشستهاي بررسي تمايلات ديني نوجوانان و جوانان دكتر حسن محدثي استاديار جامعه شناسي دانشگاه آزاد تهران كه با موضوع «تخريب قلمرو ديني و تمركز بر آسيب شناسي امر به معروف و نهي از منكر» ارايه شد، ابعاد اين وظيفه ديني را مورد بررسي قرار داد و تأكيد كرد: انقلاب ايران حركتي در راستاي احياي جامعه قدسي بوده است.
به گزارش مهر، دكتر محدثي گفت: اين تحقيق بخشي از تحليل در زمينه امر به معروف و نهي از منكر بوده كه براي معاونت حقوقي رياست جمهوري در اواخر دوره رياست جمهوري سيدمحمد خاتمي انجام شده است.
وي افزود: قرار بود دولت لايحه اي درباره امر به معروف و نهي از منكر به مجلس ارايه كند، از اين رو تصميم گرفته شد درباره امر به معروف و نهي از منكر كار پژوهشي از سه بعد ديني، اجتماعي و حقوقي انجام شود.
وي ادامه داد: براي پرداختن به موضوع بحث بايد گفت چارچوب نظري بحث جامعه قدسي است. بحث از مفهوم جامعه قدسي مي تواند وضعيت معاصر جامعه ايران را توضيح دهد. براي توضيح تحولات يك جامعه معين بايد چندين نظريه را گرفته و آنها را از ابعاد مختلف تبيين كرد. اشاره به مفهوم جامعه قدسي با منظور جامعه شناسانه مورد استفاده قرار گرفته است نه منظور كلامي.
وي جامعه قدسي را داراي دو ويژگي توصيف كرد و گفت: اين جامعه يكپارچه است و حيات اجتماعي آن يكدست مي باشد. در اين نوع جامعه يك سبك زندگي واحد وجود دارد و اعتقاد و نظم اجتماعي از سوي نيروهاي الهي ايجاد مي شود. در جامعه قدسي منشأ و ديدگاه الهي بر كل جامعه حاكم است. دومين ويژگي اين جامعه را مي توان انحصاري بودن آن دانست، زيرا جامعه قدسي مشروعيت جوامع ديگر را نفي مي كند. حقيقت اين است كه جامعه يك محصول اجتماعي است و نظم اجتماعي انسان خودساخته بوده و در جامعه قدسي چنين بينشي كم است.
دكتر محدثي تصريح كرد: در جهان جديد ما، جامعه قدسي در مدار جوامع مدرن غربي قرار گرفته و ما تحت تأثير جوامع غربي قرار گرفتيم. در آن زمان كه جامعه قدسي در ايران وجود داشت، نظامهاي سياسي تلاش كردند اصلاحاتي انجام دهند، از اين رو يكپارچگي اجتماعي جامعه از بين رفت. اين امر در دوران پهلوي ها مشاهده مي شود، زيرا اقدامهاي رضاشاه و دنبال كردن همان ايده ها از سوي محمدرضا پهلوي با هدف برهم زدن نظم و چارچوب جامعه قدسي صورت گرفت.
اين محقق و پژوهشگر برخي از تحولات جامعه قدسي را در دوران پهلوي ها به اقشار پايين تر از نظام سياسي نسبت داد و گفت: الگوهاي زندگي اجتماعي متحول و در نتيجه جامعه قدسي دچار بحران شد و اين بحران به يكپارچگي زدايي و رواج درك نسبيت فرهنگي انجاميد. اين وضعيت مردم را به اين فكر فرو برد كه مي توان به سبكهاي ديگري نيز زندگي كرد و اكنون با گذشت زمان مي توان مشاهده كرد كه زندگي اجتماعي ما با تنوع سبك زندگي بيشتري همراه شده و آن چتر نمادين اوليه به شعب مختلف تقسيم شده است.
وي افزود: پس از آن جامعه قدسي دچار دستكاري شد و بديل هايي براي آن معرفي گرديد كه جامعه سكولار يكي از انوع بديل هاست كه به جدايي دين و سياست از يكديگر مي انديشد، اين جامعه محصولي كاملاً انساني بوده، منفصل از عملكرد و نقش خداوند است و دين را از جامعه خارج مي داند.
دكتر محدثي در ادامه به بررسي پاسخ جمهوري اسلامي به بحران جامعه قدسي پرداخت و انقلاب اسلامي ايران را حركتي براي بازگرداندن جامعه ايران به جامعه قدسي توصيف كرد؛ حركتي كه بازسازي نظم مقدس و بازگرداندن مردم جامعه به آن را هدف اصلي خود مي داند.
وي اظهار اشت: تخريب قلمرو ديني از بين بردن هر نوع ظرفيت ديني است و دينداران در قبال آن مسؤوليت دارند. عملكرد هر كدام از دينداران در پرونده دين ثبت مي شود و اگر اين پرونده سياه باشد، توان كمتري براي دفاع از دين خود داريم. اگر رغبت مردم به دين تضعيف شود، در نتيجه آن قلمرو ديني تخريب مي شود.
وي به عنوان راه حل عدم تخريب قلمرو ديني تأكيد كرد: در يك نظام تكثرگرا همه مي توانند فعاليت سياسي و اجتماعي داشته باشند و دينداران نيز تلاش خود را در كنار ديگران انجام دهند، اما نبايد ديدگاه يكي مطلق و ديگري به كنار گذاشته شود، بلكه بايد ديدگاه هر گروهي را به رأي گذاشت.

 

محمد حسين نام داشت. به سال 1240ش (1277ق) در نايين و در خانداني فاضل و محيطي روحاني و خانه اي پر مهر و عطوفت قدم به عرصه گيتي نهاد. پدرش شيخ الاسلام ميرزا عبدالرحيم از خاندان بزرگ منوچهري بود كه پدرانش در اصفهان پشت در پشت لقب شيخ الاسلامي داشتند. خاندان نائيني در اصفهان به بهره مندي از خوبيها شهره عام و خاص و از نظر علم و دينداري زبانزد همگان بودند و خانه ايشان در زمان بروز مشكلات، پناه مستمندان بود.

تحصيلات علوم ديني:
او تحصيلات ابتدايي حوزوي خود را در زادگاه خويش گذراند و پس از آن در 17 سالگي (1293ق) به اصفهان رفت و در آن حوزه علمي بزرگ، دروس عالي فقه، اصول، فلسفه و حكمت را از اساتيد فرهيخته ذيل آموخت: ابوالمعالي فرزند حاج محمد ابراهيم كلباسي، شيخ محمد باقر ايوانكي فرزند شيخ محمد تقي اصفهاني و جهانگيرخان قشقايي .
وي در سال 1303ق راهي نجف اشرف شد و به سامرا رفت؛ زيرا آن ديار مقدس با حضور ميرزا محمد حسن شيرازي و ديگر اساتيد، رونق علمي يافته و دانش پژوهان بسياري را به سوي خود جلب كرده بود.
نائيني درآغاز ورود به حوزه سامرا در درس دو استاد فرزانه سيد محمد طباطبايي فشاركي و سيد اسماعيل صدر شركت جسته، سپس در محفل پربار درس ميرزا محمد حسن شيرازي حضور يافت و مدت نه سال از دانش سرشار او بهره برد.
محمد حسين با سفر به نجف، از درس اخلاق آخوند ملا حسينقلي همداني استفاده كرد. او پس از رحلت ميرزاي شيرازي به همراه سيد اسماعيل صدر راهي كربلا شد و در مدت 2 سال اقامت در آنجا از اين استاد عزيز(صدر) سود جست و سپس با اندوخته اي ارزشمند و كوله باري گرانسنگ در سال 1316ق راهي نجف و مقيم آنجا شد. وي در كنار تدريس، در جلسه علمي آخوند خراساني حاضر شد.

پرورش يافتگان:
ميرزاي نائيني با مقام والاي علمي، سياسي و معنوي خويش، شاگردان فاضل و آگاهي را به عالم اسلام عرضه كرد كه هر يك محور فكري و علمي در جامعه شدند، شاگرداني همچون: سيد محسن طباطبائي حكيم، سيد محمد حجت كوهكمري، سيد محمد هادي ميلاني، سيد ابوالقاسم خوئي، سيد محمد حسين طباطبائي، سيد محمود حسيني شاهرودي، سيد جمال الدين گلپايگاني و...

نوآوري در اصول:
از جمله دانشمنداني كه در رونق و جلو رفتن «اصول» زحمت فوق العاده كشيد، آية ا... نائيني است تا جائي كه «نوآور» و «مجدد الاصول» نام گرفت و اكثر معاصران از نظريات وي پيروي مي كنند و آن را همسنگ با نظريات آخوند خراساني در اصول به شمار مي آورند.

نهضت مشروطيت:
آية ا... نائيني را مي توان از پيشگامان اين نهضت به شمار آورد. در سال 1327ق مشروطه خواهان حكومت را در دست گرفتند، لكن با دخالت اجانب، فئودالها و غربزدگان و ايادي استكبار رهبري نهضت را تصاحب نمودند و انقلاب را از مسير اصلي اش منحرف ساخته به جاي كيفر دشمنان واقعي مشروطه، شيخ فضل ا... نوري را بر دار كردند. اكثر علماي بزرگ نجف همچون ميرزاي نائيني به اين اميد كه خواهند توانست به آن نهضت، محتوايي اسلامي ببخشند، از آن پشتيباني كردند. مخالفان براي مقابله با نهضت تلاش كردند و حتي ميرزا را نيز هدف قرار دادند. در اين ميان مرگ مرموز و ناگهاني آخوند خراساني، باعث تضعيف نهضت گرديد هر چند مانع حركت علما به ايران نشد. رهبران روحاني از جمله نائيني به سوي كاظمين حركت كردند و سرانجام فعاليتهاي آنان باعث شد تا آرامش به ايران بازگردد.

كتاب «تنبيه الامه»:
آية ا... نائيني اين كتاب را در بحران انقلاب مشروطه (1327ق) به فارسي نوشت و مورد تأييد بعضي از بزرگان قرار گرفت. او در اين كتاب حاكميت اسلام ناب محمدي را اثبات كرده و پرده از چهره حكومتهاي استبدادي برداشته و زندگي در زير سلطه استبداد را با بردگي مساوي مي داند.
ايشان از قائلين به ولايت مطلقه فقيه است كه در اين كتاب تمام مناصب و شؤون اعتباري امام معصوم را براي فقيه جامع الشرايط ثابت مي داند. از نظر او، علما شرعاً مسؤول دستگاه حكومتي اند و جلو گيري از بي نظمي و بي عدالتي در جامعه از وظايف آنهاست و در غيبت امام عصر رهبري جامعه بر عهده آنان مي باشد... به گفته شهيد مطهري... افسوس كه جو عوام زده محيط ما، كاري كرد كه آن مرحوم پس از نشر آن كتاب، يكباره مهر سكوت بر لب زده، دم فروبست.

مبارزه با استعمارگران:
پس از شروع جنگ جهاني اول و اشغال شدن بخش وسيعي از عراق به دست نيروهاي انگليسي، علماي شيعه وارد صحنه شده عليه آنان حكم جهاد داده اند. آية ا... نائيني همگام با ديگر علما عليه قواي خارجي دست به قيام زد.
پس از شكست دولت عثماني، دولت انگليس درصدد روي كارآمدن حكومتي دست نشانده و انگليسي بر عراق برآمد و از مردم عراق دعوت شد تا در يك انتخابات عمومي براي تعيين يك حاكم انگليسي براي خود شركت جويند. علما و روحانيون طراز اول عراق نيز دوباره به مخالفت برخاسته، انتخاب فردي كافر را براي حكومت بر مسلمانها حرام دانستند. دولت انگليس كه خود را در مخمصه ديد، قراردادي با ملك فيصل بست و او را در سال 1340ق پادشاه عراق گردانيد.
فتواي علما، امكان انتخابات را در شهرهايي چون نجف و كوفه سلب كرد. بعد از اين رخدادها بود كه زمينه تبعيد آية ا... نائيني و آية ا... سيد ابوالحسن اصفهاني به ايران فراهم شد. سرانجام ملك فيصل در اثر فشار مردم و علما، مجبور به عذرخواهي از مراجع تبعيد شده گرديد و آن دو فرزانه دهر پس از يك سال دوري از حوزه علميه نجف، در سال 1342ق بازگشتند.
تأليفات:
از آن درياي بيكران علوم ديني، آثار ذيل به يادگار مانده است: تعليقه برعروة الوثقي، لباس مشكوك، التعبدي والتوصلي، وسيلة النجاة، سؤال و جوابهاي استدلالي فقهي، تقريرات اصول، كه برخي از شاگردان او درسهاي علم اصول وي را به رشته تحرير در آوردند.
افول ستاره آسمان فقاهت: سرانجام استاد فقها و مجتهدان عصر، آية ا... العظمي ميرزا محمد حسين نائيني، پس از عمري تلاش و خدمت در پرورش شاگردان گرانمايه و تعالي اسلام و مسلمين در 26 جمادي الاولي 1355ق (1315ش) در 78 سالگي به رحمت ايزدي پيوست و پيكر پاكش در كنار حرم مطهر حضرت علي (ع) به خاك سپرده شد.
علي اكبر طحانيان

 

مركز اسناد انقلاب اسلامي با انتشار وقايع و خاطرات انقلابي، اين دوران را در تاريخ ايران ثبت و ماندگار مي كند.
مدير سياسي جامعه مدرسين حوزه علميه قم با بيان اين مطلب، برنامه ريزي بلندمدت مركز اسناد در تدوين و نگارش تاريخ انقلاب اسلامي را حركتي مؤثر دانست و افزود: متأسفانه فعاليت چشمگير اين مركز در زمينه جمع آوري خاطرات انقلابيون و دانش سياسي، مورد استقبال مطلوب واقع نشده است.
حجةالاسلام صالح در ادامه برگزاري جشن هاي رونمايي و تقدير از ناشران كتاب، گفت: برگزاري چنين برنامه هايي گام بلندي در راستاي شناساندن هرچه بيشتر مردم با اين مراكز و همچنين موجب ترغيب ناشران خواهد بود.وي افزود: سازمان فرهنگي- هنري و سازمانهاي فرهنگي ديگر همراه با رسانه ها و دستگاههاي اطلاع رساني، قادر خواهد بود با معرفي ناشران در زمينه رشد فرهنگ كتابخواني از يك سو و تمركز بر اين حوزه فرهنگي و تحكيم جايگاه آن در ميان مخاطبان از سويي ديگر به هدف خود كه تأثيرگذاري بر صنعت و اقتصاد نشر است، برسد.
حجةالاسلام صالح، چهار كتاب را با همكاري مركز اسناد انقلاب اسلامي به چاپ رسانده است. آخرين اثر وي كتاب «جامعه مدرسين حوزه علميه قم از آغاز تاكنون» است كه در 8 جلد تهيه و تدوين شده و حاوي اسنادي از فعاليتهاي اين تشكل، زندگينامه اعضا و بيانيه هاي آنهاست.در دي ماه سال 1385 مراسم رونمايي اين كتاب كه دايرهالمعارفي از اطلاعات جامعه مدرسين از سال 1341  تا 1384 است، توسط معاونت فرهنگي سازمان فرهنگي- هنري شهرداري تهران برگزار شد.

 

معاون طرح و توسعه وزارت بهداشت از رشد منفي بودجه آموزشي دانشگاههاي علوم پزشكي در سال 86 خبر داد.




دكتر حافظي در گفتگو با ايسنا، با بيان اينكه بودجه آموزشي سال 86 وزارت بهداشت 12 درصد كاهش داشته است، اظهار داشت: بايد رؤساي دانشگاههاي علوم پزشكي تا جايي كه امكان دارد با اعمال مديريت به منابع دانشگاهها سعي كنند خلا كسريها را جبران نمايند.

 

به دستور رئيس جمهور 40 تن از دانشجويان نمونه سال 85 به عمره دانشجويي اعزام خواهند شد.
دانشجويان برتر سال 85 كه رئيس جمهور، سهميه عمره به آنان اهدا كرد، امسال با يك همراه به سرزمين وحي مشرف خواهند شد.
گفتني است، هزينه اين سفر را ستاد زيارت اداره كل فرهنگي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري تقبل كرده است.
شايان ذكر است، امسال 14هزار دانشجو در قالب 127 كاروان از 9 ايستگاه و در 9 هفته پروازي به عمره اعزام خواهند شد كه بر اساس آمار اوليه از ايستگاههاي پروازي، امسال تهران بيشترين آمار اعزام را دارد.
اولين كاروان در دهه اول تيرماه از تهران با كاروانهاي دختران پرواز خواهد كرد و آخرين پرواز در 7 شهريور ماه به سرزمين وحي اعزام خواهد شد.

 

رئيس جديد پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي در جمع خبرنگاران به تبيين مهمترين هدفهاي پژوهشي اين مركز پرداخت.




به گزارش رسا، حجة الاسلام احمد مبلغي، رئيس جديد پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي در جمع خبرنگاران، پژوهش را نياز اساسي هر كشوري عنوان كرد و گفت: مراكز علمي بويژه حوزه هاي ديني بدون پژوهش نمي توانند در امر آموزش گام مؤثري بردارند.
وي شناخت ديني، آگاهي از حقايق و آموزه هاي دين و تطبيق آن با علوم جهاني را نيازمند پژوهشهاي فراگير و كامل دانست و افزود: با توجه به اينكه تبليغ امري تخصصي است و توجه به محتوا و ابزار علمي آن اهميت فراواني دارد، پژوهش مي تواند در تخصصي نمودن تبليغ علوم ديني بسيار مؤثر باشد.
حجة الاسلام مبلغي، گسترش مراكز تحقيقاتي در كنار مراكز آموزشي را از نيازهاي اساسي در همگام شدن با پيشرفت جهاني دانش دانست و اظهار داشت: براي جهاني نمودن علوم ديني، بايد پژوهشهاي فراگير متناسب با ديدگاههاي جهاني صورت گيرد و ارايه پژوهشهاي فراملي نيازمند درك درست از موقعيتهاي جهاني است.
وي تعريف و تعيين راهبرد پژوهشي در چارچوب برنامه هاي اساسي، واكنش مطالعات سريع در برابر رويدادهاي نوين و غيرقابل پيش بيني و نيازسنجي پژوهشي را از هدفهاي اساسي اين پژوهشگاه خواند و گفت: عرضه كتا بها و مقاله هاي همايشهاي علمي و ديني، ارايه مطالب پژوهشي در كتابهاي درسي مراكز علمي و كاربرد محصولات فرهنگي در عرصه هاي تبليغ از مهمترين خروجي هاي بخش پژوهش اين مركز است.
وي خاطرنشان كرد: ايجاد رابطه و همكاري با مراكز علمي جهان اسلام، تشكيل حلقه هاي مشترك علمي با انديشمندان جهان اسلام در داخل و خارج كشور، تدوين سندهاي همكاري و توافقنامه با مراكز علمي جهان و بازتاب ديدگاههاي علمي حوزويان در جهان از مهمترين برنامه هاي در دست اجرا در راستاي هدفهاي فراملي اين مركز علمي- پژوهشي است.

 

اعزامهاي چندمنظوره و تخصصي، رويكرد جديد سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي در اعزام حافظان،  قاريان و گروههاي تواشيح به خارج از كشور است.




به گزارش مهر، حجةالاسلام حميد محمدي،  معاون فرهنگي اين سازمان افزود: به  منظور هماهنگي بيشتر و تبيين سياستهاي جديد در عرصه فعاليتهاي قرآني مركز بين المللي تبليغ در خارج از كشور، از نمايندگان گروههاي تواشيح، قاريان برجسته و بين المللي، حافظان كل و مسؤولان بخشهاي قرآني دعوت شد تا در جلسه مشتركي شركت كنند.
محمدي با اشاره به اينكه از امسال اعزامها به صورت چندمنظوره انجام خواهد شد، گفت: اين برنامه از سياستهاي جديد سازمان است و در اين برنامه جديد، افراد بايد با يك زبان خارجي آشنا و استاد علوم قرآني نيز باشند، زيرا ضروري است اين افراد جداي از اجراي برنامه و تلاوت قرآن به برگزاري كلاسهاي آموزشي در زمينه تجويد و فصيح خواني قرآن نيز بپردازند.
محمدي با اشاره به اينكه سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، ساليانه حدود 100 نفر را براي اجراي برنامه و تبليغ ديني به كشورهاي خارجي اعزام مي كند، اظهار داشت: از امسال اعزام شوندگان از ميان افرادي كه صلاحيت لازم را دارند در راستاي سياستهاي چندمنظوره تدريس، تبليغ،  قرائت و اجراي برنامه به كشورهاي مختلف انتخاب خواهند شد.
وي در ادامه افزود: همچنين اعزامها از امسال به شكل تخصصي انجام مي شود.
وي در ادامه با اشاره به اينكه اتحاد ملي و انسجام اسلامي محور اصلي برنامه هاي اعزام شدگان به خارج از كشور خواهد بود، گفت: حداقل امسال بيش از 50 درصد از برنامه ها و طرحهاي مطرح شده تحقق يافته و كلاسهاي آموزش زبانهاي خارجي نيز براي آموزش قاريان و حافظان برگزار مي شود كه اميد است اين برنامه ها تا دو سال آينده به  صورت كامل در بيش از 50 كشور جهان اجرا شود.