* ابراهيم باقري

طبق گفته برخي از مورخان، در آغازين روز ماه پربركت رجب سال 57 هجري، خورشيدي طلوع كرد كه انوار تابناكش روشني بخش آسمان علم و دانش و خرد گشت؛ آن كه «شكافنده دانش» ناميده شد و به يمن و بركت وجودش، فرهنگ نبوي و علوي حياتي تازه يافت.
در سال 94 يا 95 هجري كه حضرت پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام سجاد(ع) عهده دار امامت گشتند، بيش از هشتاد سال از رحلت پيامبر اكرم(ص) سپري مي گشت. ممنوعيت نقل احاديث توسط ياران واقعي رسول خدا(ص) و جعل احاديث به نفع حاكمان اموي، موجب گشت تا مردم از حاملان حقيقي وحي و مخاطبان اصلي كتاب فاصله گرفته و گرفتار گردابهاي عميق عقايد و نگرشهاي انحرافي گردند. گروهي در جامه متصوفه بر اين گمان بودند كه بايد دست از دنيا شست و تنها در گوشه اي به عبادت پرداخت و امور معيشتي خويش را بر عهده ديگران گذاشت؛ آنان در واقع تلاش براي امرار معاش را نوعي دنيا طلبي مي پنداشتند. جمعي تحت عنوان معتزله باور داشتند لازم نيست امام و حاكم جامعه نسبت به احكام دين و قوانين شريعت از ديگران داناتر باشد و مي توان بي فضيلتان يا كم فضيلتان را حاكم و فاضلان و عالمان را مطيع آنان قرار داد، و اين گونه پايه هاي حاكميت حاكمان جور اموي را تحكيم مي بخشيدند و از سويي با اين شعار كه بايد از فتنه ها دوري جست، عملاً دست از ياري امامان معصوم(ع)مي كشيدند، از اين رو مورد حمايت و تكريم حكام اموي قرار مي گرفتند.
عده اي به نام «مرجئه» با اين شعار كه ايمان تنها باور قلبي است و اقرار به زبان و عمل در آن دخلي ندارد و نماز و روزه و اعمال عبادي نيز در آن بي تأثير است و حاكم جامعه مادام كه شهادتين را بر لب جاري مي سازد، شايسته حكمراني است و فسق و جور و اسراف و امثال آن موجب عزلش نمي گردد، سر بر آورند و خدمت شاياني به حاكميت جور اموي نمودند. گروهي به اسم غلات(غاليان) به تمايز جايگاه خالق و مخلوق اعتقادي نداشتند و امام معصوم را در جايگاهي همسان با خدا مي پنداشتند و چه بسا اين نگرش انحرافي خويش را به معصومين(ع) نيز منتسب مي ساختند و ظلمي مضاعف را مرتكب مي شدند. و بالاخره فرقه اي ملقب به «كيسانيه» با وجود اختلافهاي دروني، بر امامت محمدبن حنفيه اتفاق نظر داشتند و گروهي از آنان نيز او را همان مهدي موعود مي انگاشتند و بر اين باور بودند كه مخالفت با او مترادف با كفر و شرك است و همه چيز بايد با اذن و اجازه وي صورت پذيرد.
امام محمد باقر(ع) براي آن كه نادرستي گمان صوفيان ظاهري را عيان سازد، به كار و تلاش و امرار معاش مي پرداخت و آن گاه كه يكي از سران متصوفه به نام محمد بن منكدر مشاهده كرد حضرتش در اطراف مدينه و در هوايي گرم مشغول كار و تلاش است و به گمان خويش آن را از مصاديق دنيا طلبي پنداشت و خواست به آن حضرت اندرز دهد، امام(ع) در جواب فرمود: «اگر در اين حال از دنيا روم، در راه اطاعت پروردگار جان داده ام.» و اين گونه او را متوجه اعتقاد ناصواب خويش ساخت و اين درس را به همگان داد كه اگر فرهنگ مقدس كار و تلاش در جامعه اي نهادينه شود، هماي سعادت بر آن جامعه سايه خواهد افكند، زيرا اولاً موجب بي نيازي انسان و جامعه از ديگران گشته و ثانيا ريشه مفاسد اقتصادي را كه معضلات فراواني را به دنبال دارد، مي خشكاند.
در مورد گروه دوم، راهكار مناظره و گفتگو را برگزيد و با بزرگان مكتب اعتزال همچون حسن بصري و عمرو بن عبيد گفتگو نمود و آنان را مقهور و محكوم منطق و برهان الهي خويش ساخت و در قبال مرجئه از دو راهكار مناظره و هشدار بهره جست؛ با سران آنها به گفتگو پرداخت و مردم را از نزديكي به آنان برحذر داشت، زيرا اگر كج انديشان گمراه مورد بي مهري مردم قرار گيرند و يار و مونسي را در كنار خود نبينند، در تنهايي افكار خويش مدفون شده و به بوته فراموشي سپرده خواهند شد. همچنين حضرتش از غلات بيزاري جست و آنان را مورد لعن و نفرين خود قرار داد تا همگان را از اين ورطه خطرناك برحذر دارد. در مقابله با «كيسانيه» به تبيين مسأله امامت و ولايت پرداخت و ايده حكومت جهاني حضرت حجت(عج) را گوشزد و مهدي واقعي را معرفي نمود تا هم كذب ادعاي مدعيان را هويدا نمايد و هم فرهنگ انتظار را براي نسلهاي بعد نهادينه سازد.
از سوي ديگر، براي غلبه بر بحران احاديث ساختگي و جعلي، به نشر توحيد و معارف ناب اسلامي همت گماشت و با تربيت شاگرداني چون زراره، ابوبصير، نضير، محمد بن مسلم و...، زمينه را براي سيراب نمودن تشنگان وادي حقيقت فراهم ساخت و با بنيانگذاري مرجعيت علمي در پاسخگويي به مسائل فقهي و اعتقادي، پايگاهي مستحكم را براي تبيين و ترويج تعاليم الهي بنا نهاد؛ نهادي كه اگر جايگاه آن به خوبي شناخته شود، مأمني امن براي كساني خواهد بود كه در پي دريافت حقيقتند. سخن آخر اينكه حضرت امام محمد باقر(ع) در اين مسير دشواريهاي فراواني را به جان خريد، آزار حاكمان اموي را تحمل نمود و حتي به برخي از شاگردان خود دستور مي داد معارف اسلامي را كه از اصول دين تا فروع همگي مخدوش گرديده بود،آن گونه كه هست تبيين نمايند.
باشد كه ما به عنوان ميراث داران آن انوار پاك در رهيافت صحيح از منويات آن امامان همام، تمامي همت و تلاش خويش را به كار گيريم.