|
* مريم زنگنه
آية ا... شاهرودي در سال 1383 بخشنامه اي را با تأكيد بر رعايت حقوق شهروندي ابلاغ كردند كه همان سال اين بخشنامه به قانون

تبديل شد، رعايت حقوق شهروندي مسأله اي است كه بر عهده هر كسي است كه به نوعي با جرم و مجرم برخورد دارد و حضور جدي قوه قضاييه در اين عرصه نشانگر درك صحيح از وظايف دستگاه قضايي است. غلامرضا اسداللهي دبير هيأت مركزي نظارت بر حقوق شهروندي قوه قضاييه در اين خصوص در گفت و گويي با قدس توضيحاتي داده است كه مي خوانيم: * جناب اسداللهي شايد برخي از خواندگان ما با واژه حقوق شهروندي آشنا نباشند، بفرماييد كه حقوق شهروندي چه چيزهايي را شامل مي شود و چه زماني مي توانيم از اين حق استفاده كنيم؟ ** خود حقوق تعريف مشخصي دارد. هر امتيازي كه قانون براي كسي در نظر مي گيرد و هر فرد مي تواند از آن استفاده كند، مجموعه حقوقي كه در قوانين بنيادي مثل قانون اساسي براي افراد در نظر مي گيرند مثل حقوق شهروندي كه البته در قانون اساسي تحت عنوان حقوق ملت عنوان شده است.

از اين حقوق افراد به تناسب مي توانند استفاده كنند و حاكميت پشتيبان حقوق فردي هست. اگر بخواهيم يك تعريف مشخص ارايه بدهم، بايد بگويم مجموعه حقوقي كه در قانون اساسي براي افراد شناخته شده و حاكميت در مقابل آن تكليف دارد و از آن پشتيباني مي كند و افراد مي توانند از اين امتياز استفاده كنند حقوق شهروندي است. قانون اساسي ما كه برگرفته از احكام اسلامي است، حقوق زيادي را براي ملت در نظر گرفته است شايد از 177 اصل قانون اساسي بشود 140 يا 150 حق براي هر فرد احصا كرد، اما مشخصاً 45 اصل از آن به حقوقي اشاره دارد كه به حقوق شهروندي در داخل و حقوق بشر در امور بين الملل تعبير مي شود. با توجه به حساسيت اين مبحث ساز و كارهايي در نظر گرفتند كه بر نحوه اعمال حكومتي نظارت شود تا حقي از كسي ضايع نشود. سازمان بازرسي كل كشور، ديوان عدالت اداري و هيأت مركزي نظارت بر حقوق شهروندي از جمله اين ناظران هستند. اما اگر كمي عقب تر برويم و به اوايل انقلاب بازگرديم، حضرت امام(ره) در سال 1361 فرمان مشهور 8 ماده اي را تنظيم و ابلاغ كردند كه در اين فرمان اشاره كردند بايد بر كار حكمرانان نظارت شود تا حقي از كسي ضايع نشود و هيأتهايي را اعزام كنند تا اين كار را انجام دهند و دقيقاً عنوان كردند هيچكس حق ندارد در زمان احضار، بازداشت، مصادره اموال و تجسس حقي از كسي تضييع كند. رئيس قوه قضاييه هم بر مبناي اعتقادات خود و جايگاه كرامت انسان، از همان ابتداي تصدي قوه قضاييه دغدغه رعايت حق و حقوق افراد را داشتند. در سال 1383 آية ا... هاشمي شاهرودي بخشنامه اي صادر كرد كه بسيار جامع بود و بر رعايت حقوق شهروندي تأكيد فراوان داشت. اين بخشنامه با اقبال عمومي مواجه شد و بلافاصله به قانون تبديل شد و تصويب و تأييد و سپس ابلاغ گرديد. و دقيقاً عنوان جديد حقوق شهروندي بر مبناي گفته آية ا... هاشمي شاهرودي است و البته در اين بخشنامه چيزي اضافه تر از آن چيزي كه از قبل وجود دارد، نيست، بلكه تأكيدي است بر اجراي قانون اساسي. بحث حقوق شهروندي در راستاي توسعه قضايي است كه در بدو تصدي قوه قضاييه توسط آية ا... هاشمي شاهرودي از جانب ايشان بيان شد. * آية ا... هاشمي شاهرودي به بحث حقوق شهروندي تأكيد زيادي دارند، اين قانون در سال 83 تصويب شد، قبل از آن اوضاع چگونه بود، آيا رعايت حقوق شهروندي به اندازه بعد از تصويب اين قانون بود؟ ** زمان رو به جلو است و هر يك از ما بايد عملكردمان بهتر از روز گذشته باشد. اگر امروز من مثل ديروز باشد ضرر كردهام. از زماني كه اين بخشنامه صادر شد و هيأتهايي براي نظارت بر حقوق شهروندي و هيأت مركزي در تهران به رياست خود آية ا... هاشمي شاهرودي و هيأت استاني به رياست كل دادگستري استان تشكيل شد قطعاً وضعيت بهتر از گذشته شده است، ما حتي دادسراي انتظامي قضات داريم كه عملكردشان بسيار بهتر از گذشته شده است و اين نتيجه نظارت بر حقوق شهروندي توسط هيأتهاي نظارت در استان است.در گذشته نيز قطعاً نظارت بوده است و به مرور هم چون در قانون اساسي اين مسأله وجود داشته است و نظارت بوده است. آية ا... هاشمي شاهرودي تأكيد مضاعف داشتند و حساسيت ويژه اي براي حقوق شهروند قايل هستند و اكنون نيز تأكيد دارند كه تشكيلات حقوق شهروندي گسترده تر شود.ايشان در جلسه رؤساي دادستانهاي كشورهاي اسلامي گفتند كه ما در حقوق شهروندي تشكيلات جزئي راه انداخته ايم و بايد كلاً اين تشكيلات گسترده تر شود. دستورالعملي در دست تدوين است كه ديدگاه قوه قضاييه اجرايي شود. * رعايت حقوق شهروندي شايد گاهي باعث نقض قانون شود، قانون وظايفي براي بازجو يا قاضي تعيين كرده است كه شايد گاهي انجام اين وظايف باعث شود كه حقوق شهروند تضييع شود، آيا تاكنون شما با اين مورد برخورد داشته ايد؟ ** مبناي حق، اعتباري است و بر مبناي چيزي است كه در قانون پيش بيني شده است. اگر قاضي و يا ضابطين در چارچوب قانون حركت كنند، نقض قانون انجام نداده اند. اما جاهايي هست كه پا را فراتر از قانون مي گذارند؛ مثلاً اگر قانون قرار وثيقه مي گذارد بايد وثيقه گرفته شود، حال قاضي نمي تواند بگويد من وثيقه قبول نمي كنم. اين يعني پا را فراتر از قانون گذاشتن.در واقع هيچ تضادي بين رعايت حقوق شهروندي و ساير قوانين نيست. هر جا كارگزار يا قاضي در چارچوب قانون عمل كنند، حق و حقوق شهروندي را رعايت كرده اند، هر كجا كه پا را فراتر بگذارند نقض حقوق شهروندي كرده اند و اين دو موضوع تضاد ندارند. * شما تاكنون گزارشي داشته ايد كه ضابطين و يا قاضي و... پا را فراتر از قانون گذاشته باشند؟ ** هر قانوني بر مبناي مصالح و ضرورتها ايجاد مي شود. پس حتماً مواردي بوده است كه قانون حقوق شهروندي وضع شده است و حتماً گزارشهاي خاصي بوده است.ما نمي توانيم بگوييم كه رعايت نكردن حقوق شهروندي وجود ندارد، چرا وجود دارد، ولي از زماني كه بحث نظارتها فراگير و جدي شده است، موارد نقض كمتر شده است. ما هم در حوزه همكاران قضايي و ضابطين مواردي داشته ايم كه توسط هيأتهاي استاني معرفي شدند و به تخلف آنها رسيدگي شده است، حتي اگر جرم انجام داده باشند شعب ويژه اي در سراسر كشور تشكيل شده كه به موارد نقض حقوق شهروندي رسيدگي مي كنند و ما آنها را به آن شعب معرفي كرده ايم و پيگيري نموديم كه حكم صادر شود. * ناظرين شما در چه صورت براي نظارت مي روند، آيا بايد شكايت باشد يا اينكه نظارت دوره اي است؟ ** در بحث عملكرد هيأت استاني دو يا سه نوع عملكرد وجود دارد؛ يك زماني هست كه نظارت بر مبناي شكواييه است، گاهي نظارت به شكل برنامه اي و دوره اي است. ما بازرسي نوبتي داريم كه هيأت استاني با هماهنگي هيأت مركزي، دستگاههايي را مشخص مي كند و بر مبناي روش خاصي پرونده هايي را استخراج كرده و نظارت مي كنند، اگر به اين نتيجه رسيدند كه قاضي يا ضابطين در هنگام رسيدگي به پرونده، موردي از نقض حقوق شهروندي داشتند، اقدام قانوني خود را انجام مي دهند. در 30 استان كشور هيأت داريم و 188 قاضي ابلاغ خاص دارند كه بر عملكردها نظارت مي كنند. * اين تعداد كافي هست؟ ** در حال حاضر در حال بررسي چارت استانها هستيم. به دستور رئيس قوه قضاييه هيأتي متشكل از هيأت مركزي نظارت بر حقوق شهروندي، اداره تشكيلات و برنامه ريزي قوه قضاييه و هيأتهاي استاني تشكيل شده است كه به همراهي اين هيأت، استانها را درجه بندي مي كنيم و بر مبناي نياز استانها گروههاي بازرسي را تعديل مي كنيم. * اگر كسي حكمي برايش صادر شد، خودش مي تواند درخواست نظارت كند؟ ** اگر احساس كند در يكي از مراحل كشف جرم، احيا و يا دادرسي حقي از او ضايع شده است، مي تواند اعلام كند تا بررسي شود. * شما گفتيد كساني هستند كه تخلف كرده اند، در صورتي كه اين تخلف توسط قضات يا ضابطين انجام شود، چه حكمي براي آنان صادر مي شود؟ ** اگر تخلف در حد جرم باشد، مراحل قضايي خود را دارد، اما اگر در حد جرم نباشد و تخلف انتظامي باشد، باز هم مجازاتي كه در قانون مقرر شده، عمل مي شود. راهبردها، راهبرد پيشگيرانه است. اگر جايي عمدي نباشد، تذكر مي دهيم، ولي اگر تكرار شد، برخورد مي شود. * براي مورد خاصي حضور ذهن داريد؟ ** گروه بازرسي به دستگاه قضايي اعزام شده و ديده اند قاضي بعضي از مراحلي كه بايد رعايت مي كرده است، رعايت نكرده و قاضي را احضار كرده است و تذكر داده اند. گاهي هم تخلف محرز بوده است و به جرم رسيدگي شده است. گهگاه حكم محكوميت نيز صادر شده است. * جناب اسداللهي گاهي كيفر يا تنبيهي كه براي يك مجرم در نظر گرفته مي شود، شايد متناسب با جرم نباشد يا اينكه به شدت تحقيرآميز باشد؛ مثل برخي برخوردهاي اخير با اراذل و اوباش كه اخيراً انجام شد و در گردن آنها آفتابه انداختند و دورشان دادند، اين مسأله نقض حقوق شهروندي نيست؟ ** هر كسي يك حقي دارد و به اعتقاد ما حق و حقوق قانوني همه افراد بايد رعايت شود، اگر كسي جرمي انجام داده است، بايد در چارچوب قانون با او رفتار شود، اگر در چارچوب قانون نباشد، خودمان مرتكب تخلف شده ايم. حال اگر آن فرد جرم شرارت دارد، جرم ما تخلف از قانون است. حضرت امام(ره) فرمودند، خلاف قانون خلاف شرع است و ما معتقديم تمام كارگزاران نظام اعم از قاضي، ضابط و يا... بايد در چارچوب قانون عمل كنند، برخورد احساسي و فراتر از قانون مشكلي را حل نمي كند و راه را براي سوء استفاده هاي بعدي فراهم مي كند. همه مسايل بايد در چارچوب قانون باشد. حضرت امام(ره) در فرمان 8 ماده اي فرازي دارند كه مي گويد اگر ضابطين براي كشف جرمي به محلي رفتند و در آن محل تفتيش كردند و رسيدند به اينكه جرم ديگري هم اتفاق افتاده است بدون كسب مجوزهاي قانوني نمي توانند وارد آن جرم شوند، بايد مجوز قضايي را بگيرند و سپس وارد عمل شوند. اقدامات همه ما وقتي درست است كه در چارچوب قانون باشد و خارج از آن كه شأن انسان شكسته شود، برخورد مورد قبولي نيست. * آيا شما به اين برخوردها اعتراض كرديد؟ ** چيزي به ما گزارش نشده. * از شما سپاسگزارم. |