|
* خديجه زمانيان
قصه اين گزارش، قصه اي است كه هر سال تكرار مي شود. موضوع اين قصه هم شعر است؛ موضوعي كه خيلي ها سنگش را به
سينه مي زنند، به خاطرش هر كاري مي كنند، از آن دفاع مي كنند، به خاطرش جنگ و دعوا مي كنند، سكوت مي كنند حتي بابتش پول مي گيرند و...
اما شعر آن گوشه نشسته، تنها مثل هميشه. هر سال به خاطر «شعر» صد تا شب شعر، صد تا جشنواره، صد تا همايش برگزار مي كنند به اميد اينكه، «شعر» رشد كند، قد بكشد، پر و بال پيدا كند، اما شعر همان طور كه بوده هست، آن گوشه تنها نشسته، حتي گاهي حس مي كنيم كوچكتر و رنجورتر از قبل شده.
***
هر سال عده اي آدم دور هم جمع مي شوند و به خاطر شعر، مراسمي با اسمهاي شب شعر، جشنواره و كنگره برگزار مي كنند، توي اين مراسم، عده اي آدم جايزه مي گيرند و خوشحال مي شوند و عده اي ديگر اخم مي كنند و ناراحت مي شوند. بعد يك عده آدم ديگر (كه اسمشان خبرنگار است) به سراغ اين دو گروه آدم خوشحال و ناراحت مي روند و نظرشان را راجع به اين شب شعرها و جشنواره ها و كنگره ها مي پرسند؛ آدمهاي خوشحال مي گويند: «خوب بود اگر كاستي هم هست، ان شاء ا... بعدها بهتر مي شه...»
آدمهاي اخمو و ناراحت هم مي گويند: «اين ديگه چي بود؟ به خودشان جايزه دادند، خودشان بردند، خودشان خوردند، پس ما چي؟!»
خبرنگار هم مي بيند بين حرفهاي اين آدمها كلمه اي به نام شعر وجود ندارد و فقط مي شنود كه همه مي گويند: من ... ما و... .
حالا يك خبرنگار به سراغ اين «ما» ها رفته و مي خواهد يك سؤال درباره شعر طرح كند؛ مي خواهد بپرسد: چرا از بين اين همه شب شعر، مسابقه، جشنواره، كنگره، ما آدمها و شعرهاي تازه، نمي بينيم و مدام چند اسم تكرار مي شوند؟ مگر هدف اين جشنواره ها گسترش شعر نيست؟ خب شعر هم با ورود آدمهاي تازه و شعرهاي تازه گسترش پيدا مي كند.
***
اين خبرنگار براي پيگيري اين سوژه به سراغ خيلي ها رفت، خيلي ها از روي عصبانيت حرف نزدند و گفتند: «برو بابا ! چقدر از اين سؤالها مي كنين؟»
خيلي ها هم محترمانه گفتند: «ترجيح مي دهيم در اين باره حرف نزنيم» اينها برنده بودند!
خيلي ها هم كه اصلاً با جماعت خبرنگار قهرند، انگار ما دشمن خوني اين عزيزانيم!
رفتيم سراغ جوان ترها؛ كساني كه شاعران خوبي اند، اما اسمشان هيچ وقت به عنوان برنده اين جشنواره ها در مطبوعات ديده نشده. از آنها پرسيديم چرا اسم شاعران جوان تر و جديدتر در جشنواره ها ديده نمي شود؟ از آنها پرسيديم چرا جشنواره ها شاعران جوان را كنار گذاشته اند و دايم اسم قيصر امين پور، گرمارودي، صفارزاده و حتي منزوي و سيدحسن حسيني (كه حالا ديگر نيستند) ديده مي شود.
اگر قرار به تجليل شاعران پيشكسوت است، پس چرا اسم كساني مثل احمدرضا احمدي و ... در كنار ديگران ديده نمي شود؟
***
حميد هنرجو، شاعري 30 ساله است، خودش مي گويد: در سنيني هستم كه نه جوانم و نه جزء پيشكسوتانم و نه در پايان راه شعرگويي.
هنرجو در پاسخ به سؤال ما مي گويد: مهم ترين مشكل جشنواره ها تكراري بودن آنهاست. هميشه چند نفر و چند نام خاص پشت جشنواره ها هستند كه اين مسأله خوشايند نيست، چون باعث مي شود هميشه يك نفر، يك ديدگاه و يا يك طيف ادبي مطرح شود. به هر حال، ادبيات و شعر جوان بايد از يك فيلتر كارشناسانه و نه مذهبي و سياسي و سليقه اي، عبور كند تا بتواند خودش را باور كند.
هنرجو ادامه داد: من با عده اي كه مي گويند جشنواره و همايش نبايد باشد، مخالفم. از طرفي، مخالف تكرار يك عده خاص هستم. من بارها ديده ام كه جوانان به چوب جواني از جشنواره ها رانده مي شوند. جشنواره ها بايد از ورطه افراط و تفريط بيرون بيايند و يك نگاه اعتدالي در حوزه هنر، طنز، داوري و كارشناسي داشته باشند.
***
«رضا بروسان»، جزو شاعران جوان است. بروسان دو مجموعه شعر به چاپ رسانده كه يكي از آن دو يعني «يك بسته سيگار در تبعيد» برنده اولين دوره جايزه شعر خبرنگاران شده است.
بروسان در پاسخ به سؤال ما گفت: اين كه ما در جشنواره ها شركت داده نمي شويم و يا ديده نمي شويم و اسممان هم جايي چاپ نمي شود، را بايد به فال نيك گرفت چون كمتر مورد استفاده ابزاري قرار مي گيريم. چون مي بينم بسياري از شاعران كه به اين جشنواره ها مي آيند، قلمفروشي مي كنند و وقتي به شعله استعداد آنها نگاه مي كنيم، مي بينيم اينها هيچ كدام شاعران خوبي نيستند. عده اي اند كه خودشان را به اين طرف و آن طرف وصل مي كنند تا جايي از آنها تقدير شود و يا اسمشان در روزنامه ها درج گردد.
بروسان ادامه داد: آدمهاي جشنواره اي هيچ كدامشان شعر امروز را نفهميدند. اينها شعر را نمي فهمند، نمي دانند جنس و حرف شعر امروز چيست. عده اي از كنار سرودن شعرهاي مذهبي نان مي خورند، بازار قشنگي به راه انداخته اند و حداكثر استفاده را از اين بازار مي كنند. براي اين آدمهاي جشنواره اي يك شاعر خوب، شاعر مرده است. همه مان ديديم چه طور بعد از فوت سيدحسن حسيني سنگش را به سينه زدند، در حالي كه در زمان حياتش مورد حسادت خيلي ها بود اما وقتي رفت، حسادتها هم تمام شد و بزرگداشت پشت بزرگداشتي كه براي اين شاعر برگزار كردند. اين بازي، بازي امروز نيست؛ يك بازي قديمي است.
اين شاعر همچنين گفت: به قول اخوان ثالث شعر نخواندن بهتر از شعر بد خواندن است. وقتي مي بينيم نبود جشنواره اي از بودنش بهتر است، پس تعطيل شدن اين جشنواره موهبتي است.
بروسان ادامه داد: كساني كه جريان شعر امروز را به دست گرفته اند، كساني اند كه حرف مردم را نمي فهمند و نمي توانند آنها را در شعرهايشان منعكس كنند. اينها زماني به غزل پست مدرن بها دادند. چرا امروز حرفي از غزل پست مدرن نيست. چون اين حركت و حمايت از اين حركت، اشتباه بود. همه كساني كه به غزل پست مدرن پر و بال دادند كساني بودند كه سواد شعري نداشتند و نمي توانستند درك كنند كه حرف زمانه ما در اين قالب نمي گنجد.
بروسان در پايان گفت: مسؤولان برگزار كننده اي كه دايم جشنواره هاي متعدد برگزار مي كنند و داوران اين جشنواره ها، تا به حال براي رشد شعر ما چه كرده اند؟ شاعران امروز، روز به روز افسرده تر از قبل مي شوند، چون كتابهايشان چاپ نمي شوند و به دليل اينكه نمي توانند سفارشي كار كنند، كنار گذاشته مي شوند. همه اينها بي محبتي به شعر امروز و شاعر امروز است.
***
هادي خورشاهيان، يكي ديگر از اين شاعران است. يادم هست سه سال پيش كه با اين شاعر مصاحبه كردم، از وضعيت شعر راضي بود و مي گفت: «با وجود نگراني بعضي دوستان شاعر، به نظر من حال شعر بد نيست و خوب است» اما بعد از سه سال وقتي براي پيگيري اين گزارش با او تماس گرفتم و صحبت كردم، فهميدم خيلي چيزها تغيير كرده، چون خورشاهيان اصلاً از وضعيت شعر و هر چيزي كه به شعر مربوط مي شد، نه تنها راضي نبود كه گفت: «وضعيت شعر اسفناك است!.»
خورشاهيان در پاسخ به سؤال ما گفت: به طور كلي، جشنواره ها نه تنها معضلي را حل نمي كنند كه خودشان معضل شعر امروزند. چون معمولاً جشنواره ها را نهادهاي دولتي برگزار مي كنند، طبيعي است به خاطر همين مسأله يك سري مصالح بايد رعايت شود. ديگر اينكه داوران اين جشنواره ها، داورهاي خاصي اند، در نتيجه به آدمهاي خاصي جايزه مي دهند. اين داوران جشنواره اي به شعرهايي اجازه ورود مي دهند كه خودشان مي پسندند به خاطر همين مي بينيم كه شعرهاي برنده و برگزيده جشنواره ها، شعرهاي يكسان و يكنواختي اند. شعر جوان امروز هيچ تفاوتي با شعر 10 سال گذشته ندارد، چون آدمهايي كه اين جشنواره ها را برگزار مي كنند، همان آدمهاي 10 سال پيش هستند؛ مثلاً در جشنواره «شبهاي شهريور» كساني مثل كاكايي و قزوه داورند، اين آقايان هر چه هم كه مدعي باشند كه بي طرفانه شعرها را انتخاب مي كنند، نبايد باور كنيم.
خورشاهيان ادامه داد: جشنواره هايي كه در حال حاضر برگزار مي شود، راهي است براي ارتزاق يك گروه. گروهي كه بودجه اي مي گيرند تا اين جشنواره ها را اجرا كنند، اينها در واقع مي خواهند به سهم خودشان يعني همان بودجه برسند، پس هدف آنها اعتلاي ادبيات نيست، هدف رسيدن به منافع شخصي است، كساني هم كه در اين جشنواره شركت مي كنند، جشنواره روهاي حرفه اي هستند؛ كساني اند كه صرفاً براي سكه گرفتن در جشنواره ها شركت مي كنند، اسمشان هم در همه جشنواره ها تكرار مي شود.
خورشاهيان همچنين گفت: جالب است كساني كه اين جشنواره ها را برگزار مي كنند، هر سال چند نفر خاص را داور جشنواره مي كنند! بسياري از شاعران پيشكسوت هستند كه استحقاق و شايستگي داوري را دارند، اما اسم آنها نه در فهرست تجليل از شاعران پيشكسوت ديده مي شود و نه در فهرست داوران. فقط تا به حال مسؤولان چند جشنواره لطف كردند و شمس لنگرودي را داور چند جشنواره قرار دادند.
خورشاهيان ادامه داد: بعد از 28 سال جشنواره شعر فجر برگزار شد و باز ديديم در بخش جوان به همان دو شاعر تكراري يعني سعيد ميرزايي و فاضل نظري جايزه دادند.
من نمي دانم در شعر چنين نمونه هايي چه چيزي بايد پيدا كرد؟ در جشنواره ها از 20 نفر تقدير مي كنند، اما دو هزار نفر سرخورده مي شوند!
خورشاهيان وضعيت داوري جشنواره ها را اسفناك دانست و گفت: يادم هست در جشنواره اي كه با موضوع «ادبيات پايداري» برگزار مي شد، يكي از داوران، كتابش در سه بخش برگزيده شد، اين داور در پاسخ به اعتراض ما گفت: «من دخالتي نداشته ام...!» بسياري در جشنواره هايي مثل شعر انقلاب، شعر دفاع مقدس و... شركت مي كنند، اما نه به خاطر انقلاب و نه به خاطر جنگ كه به خاطر تفريح و سكه اي كه از اين جشنواره ها عايدشان مي شود، شعر مي گويند.
خورشاهيان در پايان گفت: مهم ترين رسالت يك شاعر، صداقت اوست اما متأسفانه شاعران امروز ما شاعران صادقي نيستند. چاپلوسي و دورويي به شعر ما رخنه كرده و شعري كه معتقديم هديه الهي است، به بسياري از مسايل آلوده شده است.
***
عليرضا قزوه، دبير اولين جشنواره شعر فجر، وقتي متوجه سؤال ما و موضوع گزارش ما شد، نخواست به سؤالمان پاسخ دهد؛ فقط چند جمله گفت كه همانها را اين جا مي آوريم. قزوه گفت: «مي خواهيد قيصر امين پور را بكشيم تا خيال شما راحت شود؟! خب وقتي مي بينيد چند اسم تكرار مي شود، حتماً اينها بهترند، وقتي شعر پيشكسوتان در كنار شعر شاعران جوان قرار مي گيرد، معلوم است كه شعر اينها بهتر مي شود.
شما مگر مي توانيد بگوييد چرا شجريان از همه خواننده ها بهتر است؟ خب چون بهتر است، و يا مگر مي توانيد بگوييد چرا هر سال در جشنواره فيلم فجر پرويز پرستويي جايزه مي گيرد؟!
***
به عنوان آخرين نفر، سراغ عبدالجبار كاكايي رفتم. كاكايي داور اكثر جشنواره هاي شعر بوده و به خوبي در جريان همه مسايلي كه در جشنواره ها مطرح مي شود، قرار دارد.
كاكايي گفت: شما اشتباه مي كنيد، در حال حاضر بسياري از جشنواره ها برگزار مي شود كه برگزيده هاي آنها چهره هاي جوان هستند.
من تصور مي كنم نسبت دريافت جوايز جوانان به پيشكسوتان، نسبت 10 به 1 است. يعني جوانها ده برابر پيشكسوتان جايزه مي گيرند كه به نظرم يكي از آفتهاي شعر جوان هم همين جايزه هايي است كه پشت سر هم مي گيرند. شاعري مي شناسم كه با آن كه 17 سال بيشتر ندارد، در مدت سه ماه، دو ميليون تومان جايزه گرفت (4 جايزه 500 هزار توماني). به نظر من، هيچ عامل تخريبي مهم تر از اين جوايز نيست، چون جوايز ذوق و قريحه يك جوان را نابود مي كند و او را در سطحي كه رسيده ثابت نگه مي دارد.
بعضي دوستان جوان شاعر آن قدر جايزه گرفته اند كه فقط كم مانده جايزه اسكار و نوبل را هم به آنها بدهيم! بنابراين، به نظر من آن قدر كه جايزه دادن براي جوانها زيان دارد، براي پيشكسوتها زيان ندارد.
كاكايي ادامه داد: چيزي باعث نام و نشان مي شود؛ علتي وجود دارد كه محمد سعيد ميرزايي يا فاضل نظري شناخته شوند و آقاي «الف» يا «ب» شناخته نشوند؛ اينها براي مشهور شدن زحمت كشيده اند، كسي هم نمي تواند جلو شهرت آنان را بگيرد. مگر مي شود به برزيل گفت در مسابقات جام جهاني شركت نكن، چون هر سال برنده مي شوي؟!
جوانهاي امروز دوست دارند مشهور شوند؛ اين ناشكيبايي كه بعضي جوانان براي رسيدن به شهرت و جايزه متحمل مي شوند، بيشتر محصول عصر عجيب و غريبي است به نام عصر نوين؛ در عصري كه فوتباليست 19 ساله اش ستاره مي شود ديگر دود چراغ خوردن و پيشكسوت بودن كنار گذاشته شده و معنايي ندارد.
كاكايي به سابقه داوري اش اشاره كرد و گفت: تا به حال شايد داور نزديك به 200 جشنواره بوده ام. در همه اين جشنواره ها شعر مقابل من گذاشته اند (اسم هم پاي شعر نبوده است) و من شعر را داوري كرده ام. جوانها هم كه مرتب در حال سبك عوض كردن هستند و ما تا آخر نمي فهميم شعرها مال چه كساني است. ولي در نهايت وقتي اسمهاي برگزيده را مي بينيم، مي فهميم از بين 20 نفر كه انتخاب شده اند، حداقل 10 نفرشان كساني اند كه قبلاً بارها و بارها جايزه گرفته اند. ما داوران يا بايد شعر شاعران معروف را كنار بگذاريم (كه نمي شود) و يا شاعران، خودشان نبايد در جشنواره ها شركت كنند.
كاكايي ادامه داد: من چندين بار به شاعراني مثل فاضل نظري و محمد سعيد ميرزايي گفته ام كه لطف كنند و در جشنواره ها شركت نكنند، اما وقتي شركت مي كنند ما هم نمي توانيم آنها را كنار بگذاريم.
كاكايي در پاسخ به اين سؤال كه اگر هدف جشنواره ها توليد شعر باشد، به اين صورت جشنواره ها به هدفشان مي رسند يا نه؟ گفت: بايد جشنواره اي برگزار شود با هدف كشف شاعران گمنام. در اين صورت، مي شود به داوران توصيه كرد هر اسم و شعر شناخته شده اي را كنار بگذارند؛ اما در اين صورت هم شاعري جايزه مي گيرد كه شعرش پر از اشتباه است. وقتي اين شخص جايزه مي گيرد، فكر مي كند به آن ايده آل رسيده. در هر حال مشكلات وجود دارد. بهترين راه اين است كه تعداد جوايز و اين جشنواره ها را كم كنيم.
كاكايي همچنين گفت: جشنواره اي مثل جشنواره فيلم فجر كه هر سال به بهترين فيلم جايزه مي دهد، به اين معنا نيست كه فيلمي كه جايزه گرفته بهترين فيلم كشور است. بلكه بهترين فيلمي است كه به جشنواره فرستاده شده. جشنواره ها معني شان همين است. آنها بهترينها را از بين آثاري كه به جشنواره فرستاده مي شود انتخاب مي كنند و اين انتخاب به معني بهترين بودن در كل كشور نيست. گاهي دوستان شاعر فكر مي كنند چون اسم فلان شاعر به عنوان بهترين يك جشنواره انتخاب شده، پس بهترين غزلسراي معاصر هم هست، در حالي كه مي دانيم اين طور نيست.
اتفاقاً يكي از معايب جشنواره ها هم همين است. اينكه عده اي مشتري جشنواره ها مي شوند! من تا به حال ديده ام كه يك شاعر يك شعرش را در مدت يك ماه براي 10 جشنواره فرستاده است. يا بعضي دوستان وقتي شعري به جشنواره مي فرستند، يك چك هم همزمان مي كشند و بعد با مدير جشنواره تماس مي گيرند و اتمام حجت مي كنند كه اگر انتخابشان نكنند، چكشان برگشت مي خورد! كار جشنواره ها به اين جا كشيده و اينها همه آفت جشنواره هاي شعر است.
***
در پايان اين گزارش، صحبتها و واكنشهاي طاهره صفارزاده را در مورد يكي از جشنواره ها مي آوريم. صفارزاده كه خودش يكي از تقديرشدگان يكي از بخشهاي جشنواره شعر فجر بود، در يك مصاحبه مطبوعاتي راجع به اين جشنواره گفته بود: اين جشنواره فاقد پژوهش و تاريخچه شعر انقلاب، فاقد عرضه نمونه هاي شعر موفق و شرح و روند پيشرفت علمي و هنري شاعران چند نسل قبل بود. در اين جشنواره تنها چند غزل متوسط خوانده شد؛ همين! ضمن اينكه شيوه داوري به اطلاع حاضران نرسيد.
صفارزاده همچنين گفته بود: تقسيم بندي بخشهاي اين جشنواره از لحاظ محتوا در ساختار شعر بود؛ در صورتي كه بايد جامعيت و كليت شعر در نظر باشد. همچنين جاي خالي يك سخنراني يا عرضه يك مقاله در بررسي وضعيت شعر براي جوانان مهمان يا خود شاعران جوان، كاملاً مشهود بود.
اين شاعر گفته بود: اهداي جايزه، كف زدن، همراهي موسيقي، تنها مي تواند در بخش حاشيه اي جشنواره، تنوع و نشاط ايجاد كند؛ نه اينكه وقت عمده برنامه را به خود اختصاص دهد.
طاهره صفارزاده در پايان اظهار اميدواري كرده بود: خدا كند جشنواره هاي هنري ديگر به كيفيتهاي پژوهشي و علمي آراسته شده باشند. من چون توفيق حضور در هيچ يك از جشنواره ها را نداشته ام، مي توانم اميدوار باشم كه چنين بوده است.
صفارزاده كه نامزد دريافت جايزه در يكي از بخشهاي جشنواره شعر فجر شده بود، براي دريافت جايزه اش روي سن حاضر نشد و لوح تقديرش در ميان جمعيت حاضر در تالار وحدت به وي داده شد، كه البته آن را به سلمان هراتي اهدا كرد. |
