|
پس از نهضت عاشورا، حضرت امام سجاد(ع) با جامعه اي مرده و منحرف و ناآشنا با فرهنگ و معارف اصيل و ريشه دار اسلامي مواجه

بودند كه ايجاد تغيير و تحول اساسي و بنيادين در آن مشكل بود و از همين رو امام(ع) مسؤوليتي بزرگ و راهي دشوار در پيش روي خود مي ديدند. آگاهي بخشي، اولين و ضروري ترين وظيفه اي بود كه حضرت زين العابدين(ع) به عنوان يك اصل و حركت تحول آفرين برگزيدند و در اين مسير براي احياي ارزشهاي اسلام و نشر صحيح تعاليم دين از قالب دعا بهره گرفتند. صحيفه سجاديه كه ميراث گرانبهاي شيعي و در برگيرنده تعاليم فردي و اجتماعي اسلام است در زيباترين مصاديق و مفاهيم به صورت دعا مطرح شده، به طوري كه در هر دعاي آن جلوه هاي متعالي از تعاليم اسلام تجلي يافته است. اين كتاب شريف در قالب دعا و نجواي دروني با خداوند به آموزش انسان مي پردازد و ضمن ارتباط روح و روان داعي با دنياي معنويت، وي را با مفاهيم تربيتي اسلام آشنا مي كند، به طوري كه تعمق در عبارات و مفاهيم دعاهاي صحيفه سجاديه به خوبي ژرفنگري امام سجاد(ع) را در آگاهي بخشي به شيعيان آشكار مي سازد. همزمان با ولادت سيدالساجدين، حضرت زين العابدين(ع) در همين زمينه با آية ا... حسن ممدوحي كرمانشاهي گفتگويي داشتيم كه در پي مي آيد...

شايان ذكر است، آية ا... ممدوحي در چهار جلد با عنوان «شهود و شناخت» به ترجمه و شرح صحيفه سجاديه پرداخته است. * جناب آية ا... ممدوحي، اگر مايل باشيد بحث را با بيان انگيزه امام سجاد(ع) از ارايه دعاهاي گرانبهاي صحيفه سجاديه آغاز كنيم... ** صحيفه الهيه سجاديه، در عين حال كه جزو كتابهاي ادعيه شمرده مي شود، تمام دستورالعملهاي اسلامي اعم از مسايل اعتقادي، اخلاقي، روابط اجتماعي و حتي مسايل سياسي و فرهنگي را در خود دارد. در اين كتاب، امام سجاد(ع) با حسن سياست قابل توجهي، حرفها و رهنمودهاي خويش را در قالب دعا بيان فرموده اند. حضرت زين العابدين(ع)، پس از شهادت پدر گرامي شان امام حسين(ع)، با وضعيت استثنايي مواجه بودند، ايشان در محاصره امويان بودند و دستگاه حكومتي حساسيت زيادي روي ايشان داشت، بنابراين مردم جرأت همراهي با امام را نداشتند، در نتيجه حضرت به سياستي روي آوردند كه تمام نقشه هاي دشمنان را بر باد داد و آن نوشتن صحيفه سجاديه بود. در اين كتاب شريف، آنچه امت اسلامي بايد از امام معصوم(ع) فرا بگيرد، با زبان دعا بيان شده است تا جايي كه مي توان صحيفه را دايرة المعارف اسلامي ناميد؛ زيرا تمام مسايل اعتقادي مانند توحيد، نبوت، معاد، عدالت الهيه و مسايل اخلاقي، روابط اجتماعي، مسائل سياسي و فرهنگي و به طور كلي آنچه يك انسان در رابطه با خود، خدا و جامعه نياز دارد، در صحيفه گرد آمده است. * توحيد، به عنوان اولين اصل از اصول دين اسلام در صحيفه سجاديه چگونه نمود يافته است؟ ** توحيدي كه در صحيفه سجاديه مطرح شده، وراي توحيد حكيمانه و عارفانه است و به خوبي توحيد صفاتي و افعالي را به زبان دعا كه زباني عرفاني است بيان مي كند، در واقع اين توحيد، مبدأ متعالي عالم را يك واحد تمام مختار و تمام مؤثر در هستي مي داند و اين توحيد عرفاني، توحيدي است كه در كلام و فلسفه آمده و به حدي شيرين است و چنان تأثيري دارد كه انسان از تعمق در اين درياي بيكران خسته نمي شود. * پس توحيد عرفاني صحيفه در مقابل توحيد كلامي و فلسفي است... ** بله، توحيد كلامي اثبات مي كند كه خدا يك هست و دو نيست؛ توحيد فلسفي ثابت مي كند كه يك حقيقت مؤثر در عالم است، اما توحيد عرفاني به اين معناست كه يك مؤثر در نظام هستي است كه فرض دوم برايش محال است و در كلمات حضرت سيدالساجدين اين مسأله به خوبي روشن و آشكار است. * جنابعالي در بخشي از صحبتهايتان به تأثير عميق دعاهاي صحيفه بر انسان اشاره كرديد، دليل اين تأثيرگذاري چيست؟ ** دو نكته مهم در صحيفه سجاديه است كه آن را تأثيرگذار كرده، اول اينكه حضرت در اين دعاها سعي كرده اند از لغات ساده، متعارف و معمولي كه در سطح فهم همگان باشد استفاده كنند. دوم اينكه سوز و گداز حالات عرفاني و سنخيتي كه بين دعاهاي صحيفه و روح انسان است هر خواننده اي را تحت تأثير قرار مي دهد. * مراتب ايمان در صحيفه الهي، عرفاني سجاديه چگونه به شيعيان معرفي شده است؟ ** مراتب ايمان از ساده ترين تا عالي ترينش در صحيفه سجاديه بيان شده است، از ساده ترين مرتبه كه انساني ناآشنا با حقايق الهي كه فقط خدايي را قبول دارد و مي داند مؤثري در اين عالم هست تا والاترين معارفي كه اگر حكما و عرفا، هزاران سال با هم، همفكري كنند نمي توانند چنين نظراتي را ارايه دهند در صحيفه آمده است. به عبارت ديگر امام هنرنمايي فراواني در اين زمينه به كار برده و مراتب ايمان را از سطحي ترين مرحله تا عميق ترين مسايل عرفاني كه ملاصدراها و محي الدين ها در آن غرق هستند به طور روان بيان كرده اند. به عنوان مثال، امام در قسمتي از صحيفه مي آورند: خدايا من نداده هاي تو را آن چنان شكر مي كنم، مثل آن جايي كه تو عظيم ترين نعمت خود را به من داده اي و نه تنها به نداده ها بلكه به گرفتاريهاي شديدي كه تو متوجه من كرده اي، آن چنان شاكرم كه گويي در بزرگترين نعمتهاي تو غرقم. در اين دعا، حكمت، معرفت، سعه رحمت الهي و خير نهفته در همه قضايا بيان شده است و امام طوري اين عبارات را بيان فرموده اند كه گرفتارترين انسانهاي عالم تحت تأثير اين تعليمات به راضي ترين انسانها تبديل مي شوند. همچنين توكلي كه در صحيفه آمده، تأثيرگذار و عرفاني است، انساني كه در صحيفه مطرح شده، هيچ گاه به غير خدا احتياج ندارد، مثلاً مي گويد: خدايا، به من ثروت بده تا در خانه ديگري نروم و از ديگري سؤال نكنم و به سوي بندگانت كه به آنها مكنت بخشيده ام نروم، زيرا ثروتي را كه او دارد تو به او بخشيده اي و چون تو داده اي چرا من زير بار او بروم پس مستقيم به سوي تو مي آيم، و اين در واقع ناديده گرفتن ديگران و واگذار كردن خود به خداي منان است. * در صحيفه سجاديه، انسان مؤمن و مسلمان واقعي با چه ويژگي هايي توصيف شده است؟ ** آموزشهاي صحيفه، بسيار جامع و فراگير است و مجموعه دستورالعملهاي لازم را به مسلمانان ارايه مي دهد. صحيفه سجاديه، يك دايرةالمعارف اسلامي است. با نگاهي به عناوين صحيفه درمي يابيم كه وظايف يك مسلمان واقعي طوري در آن توصيف شده كه اگر انسان به آنها عمل كند، از نظر تعالي و رشد معنوي از ساير مردم بالاتر مي رود. زيرا صحيفه به افراد تك بعدي نگاه نمي كند، بلكه همه جانبه بودن در فضايل انساني را ملاك مسلماني مي داند. مؤمن واقعي در صحيفه كسي است كه فقط به زهد و عبادت و يا روابط اخلاقي، فرهنگي و سياسي منحصر نمي باشد، بلكه انساني است كه در عين سياسي بودن، فرهنگي و در عين فرهنگي بودن، اقتصادي است، عباداتش اجتماعي و اجتماعياتش عبادي است و تمام رفتارش ريشه در دين و عبادت دارد، به عبارت ديگر امام سجاد(ع) كرامت انسان را در بندگي خدا مي دانند، منتها در سايه بندگي، اخلاق، فرهنگ، اقتصاد و ... تجلي مي يابد. امام سجاد عقيده دارند كه يك فرد بايد همه اعمال و كارهايش براي خدا باشد و خدمت به مردم نيز وقتي ارزش دارد كه در خدمت خدا باشد، در واقع در صحيفه سجاديه، انسان الهي، انسان زبده و برگزيده است. * به اصل امامت به عنوان يكي از مباني بزرگ تشيع در صحيفه چطور پرداخته شده است؟ ** بهترين دعايي كه معرفي همه جانبه اي از معصوم(ع) دارد، زيارت جامعه كبيره است كه يكي از شاگردان امام علي النقي(ع)، از ايشان در مورد امامت مي پرسند، آنچه در زيارت جامعه در مورد امام و ويژگي هايش آمده در جاي جاي صحيفه هم آمده است كه امام كيست؟ چه قدرتي دارد و چه مقدار به خدا نزديك است؟ خاصيت اجتماعي اش چيست و مردم چطور بايد با امام رفتار كنند و جايگاه امام در نظام هستي كجاست كه با توجه به اينكه اصل امامت در جامعه آن روز متروك مانده بود، امام حقانيت اهل بيت و اهميت امامت را به زبان ساده به گونه اي كه عموم مردم به راحتي دريابند، بيان فرموده اند. * امام سجاد(ع) در صحيفه گرانقدر خويش از چه شيوه هايي براي دعوت شيعيان به اسلام راستين بهره گرفته اند؟ ** دعوت امام(ع) از راه فطرت است، يعني سخنانشان فطرت الهي را بيدار مي كند و حتي اگر يك كافر هم دعاهاي صحيفه را بخواند، مسلمان مي شود، چون امام(ع) اهرم نظام تربيتي را متوجه فطرت انسانها كرده و قهراً اين انسان با خداي خودش رابطه پيدا مي كند و اينكه كسي بتواند انساني را از راه فطرت بخواند و تربيت و اصلاح كند، بهترين نوع تربيت است. به عبارت ديگر امام سجاد(ع) در وجود انسان دخالت كرده و از نقطه اي شروع مي كنند كه او در نهادش فطرتاً باور دارد، بنابراين روش ايشان واقعاً اصلاح كننده است. * عالمان ديني به عنوان يكي از عوامل مهم آگاه سازي شيعيان نسبت به مفاهيم ديني چقدر در صحيفه مورد توجه قرار گرفته اند؟ ** در صحيفه نسبت به علم و مقام عالم بسيار دعا شده و مردم به مجالست با علما امر شده اند، لذا در دعاي ابوحمزه كه در خود صحيفه هم هست آمده: «خدايا هر زمان پيش خود گفتم كه براي آمدن به سوي تو آماده ام، ديدم توفيق ندارم، شايد تو ديدي كه من در مجالس علما نيستم و با آنها ارتباط ندارم و يا اينكه مرا در مجالس مردم بيهوده گو، جاهل و نادان ديدي.» از اين دعا مي فهميم كه امام(ع) ارتباط مردم با علما را باعث ائتلاف بين عقل و خدا و جدا شدن مردم از علما را موجب بريدگي بين انسان و خدا و همنشيني با جاهلان را از عوامل قطع ارتباط با خداوند مي داند. * چرا با توجه به حقايق و معارف ناب الهي و شيعي در دعاهاي صحيفه، اين دعا نسبت به دعاهاي ديگر در بين مردم كمتر شناخته شده است؟ ** بخشي از اين مسأله به عالمان ديني كه صحيفه را آن چنان كه بايد به مردم نشناسانده اند و بخشي هم به خود مردم برمي گردد كه فقط با دعاهايي مثل دعاي كميل و سمات انس گرفته و از ميراث گرانقدري كه امام سجاد(ع) به آنها عطا كرده، غافل مانده اند. يكي از دلايلي كه من به شرح صحيفه پرداختم اين بود كه دريافتم اين كتاب ارزشمند در بين مردم خيلي غريب و ناشناخته است. * چطور مي توان مردم را با اين ميراث گرانبهاي شيعه (صحيفه سجاديه) آشنا كرد؟ ** رسانه هاي گروهي اعم از رسانه هاي ديداري و نوشتاري در اين زمينه بيشترين وظيفه را برعهده دارند، به عنوان مثال دعاهاي صحيفه مي تواند به عنوان مسابقه در رسانه ها مطرح شود، همچنين آموزه هاي مختلف آن در قالب جزواتي به زبان ساده در اختيار مردم قرار گيرد تا همه اقشار جامعه به ويژه قشر جوان و تحصيل كرده با معارف ناب صحيفه آشنا شوند. |