|
* زهرا دلپذير
برنامه هاي انسان سازي اسلام، بسيار جالب و متنوع است، به طوري كه همه شؤون زندگي انسان را در بر مي گيرد و او را براي
توجه به مبدأ هستي و هدف نهايي آفرينش آماده مي سازد، نگرشي كوتاه و ژرف در برنامه هاي عبادي اسلام و واجبات و محرمات آن، گواه روشني بر اين مدعاست. فريضه عبادي «روزه» به عنوان يكي از مهمترين واجبات دين اسلام، نقش بسياري در نوسازي فكري و صفاي روح انسان دارد، در نتيجه مي تواند به عنوان يك عامل فرهنگ ساز در تقويت ساختار رفتاري افراد جامعه و جلوگيري از رواج فرهنگ غلط مؤثر باشد.
در آستانه فرا رسيدن ماه مبارك رمضان، درباره نقش روزه در ساختار رفتاري گفتگويي با دكتر مسعود اديب، عضو هيأت علمي دانشگاه مفيد قم انجام داده ايم كه در پي مي آيد...
* فريضه عبادي روزه چه تأثيري در تربيت اخلاقي و ساختار رفتاري افراد جامعه دارد؟
** در اينكه روزه مانند ساير عبادات دين اسلام نقش مهمي در خودسازي و تربيت انسان و جامعه دارد، ترديدي نيست.
طبيعي است، وقتي روزه بر روي شخصيت فرد تأثير بگذارد، به طور غير مستقيم در اجتماع، زندگي و رفتار اجتماعي هم تأثيرگذار
خواهد بود، اما تأثير مستقيم تر روزه داري در فرهنگ سازي، به تأثير متقابل فرهنگ در يك عبادت و مناسك خاص و بر عكس، بستگي دارد.
روزه در ميان ساير عبادات اسلام ويژگي خاصي دارد و آن هم اين است كه خلاف زندگي متعارف و روزانه انسانهاست. البته، در اديان ديگر هم از اين نوع عبادتها كه انسان را از عادت زندگي اش خارج مي كند، وجود دارد. به عنوان مثال، در برخي از اديان افراد چند روز يا به كلي از فضاي زندگي عمومي خويش خارج شده و در مناطقي خاص مستقر مي شوند و به يك سري عبادتها و رفتارهاي خاص مي پردازند.
در دين اسلام هم برخي از اين عبادتها وجود دارد، هر چند اسلام سعي كرده عبادات را به زندگي اجتماعي پيوند بزند؛ همان طور كه پيامبر(ص) فرموده اند: «در اسلام رهبانيت وجود ندارد.» يعني لازم نيست انسان براي انجام عبادتها و پرورش روحي و معنوي خود، زندگي عادي و متعارفش را رها كرده و به كنج عزلت برود، البته معناي نبود رهبانيت در اسلام اين نيست كه پرورشهاي معنوي و رفتارهاي بازسازي كننده شخصيت روحي و معنوي انسان در اسلام وجود ندارد. روزه امر واجبي است كه همه مسلمانان موظف به انجام آن هستند، اما مسلم است كه روزه يك استثنا و يك خروج از عادت براي زندگي مستمر و هميشگي ماست.
ما عادت كرده ايم روزي سه وعده غذا بخوريم، ساعت خاصي از منزل خارج شويم و... اما در ماه مبارك رمضان اين روال به هم مي خورد كه اين مسأله نتايجي را براي ما به همراه دارد كه مهمترين آنها افزايش تقوا و پرهيزگاري در شخص روزه دار است.
از ديگر آثار تربيتي روزه مي توان به فراهم آوردن آرامش دروني، كنترل و تعديل غرايز، قطع علايق و تمرين وارستگي، افزايش خويشتنداري و اراده انسان، آزادگي و مبارزه با عادتهاي غلط و تمرين صبر، پايداري و استقامت اشاره كرد.
البته اين ويژگيها و صفات پسنديده و مثبت اخلاقي بايد پس از ماه رمضان هم ادامه يابد، بنابراين بايد كاري كنيم كه ارزشهاي اخلاقي و معنوي كه در ماه مبارك رمضان در افراد جامعه به وجود مي آيد، ماندگار و مستقر شوند؛ البته فقط بايد ارزشها را تعميم داد نه فضاي اين ايام مبارك را.
* چرا؟
** همان طور كه عرض كردم، در ماه رمضان از عادتهاي جاري زندگي به مدت يك ماه خارج مي شويم و عيد فطر هم كه روزه گرفتن در آن حرام است، نقطه پاياني بر اين روال يك ماهه است تا انسانها دوباره به زندگي عادي خود برگردند و آنچه باقي مي ماند، آثار و نتايج روحي و معنوي اين ماه است.
* جناب عالي تقوا را به عنوان مهمترين فلسفه روزه عنوان كرديد، اين امساك يك ماهه و محدود چطور مي تواند موجب افزايش تقواي دورني روزه داران شود؟
** درباره تقوا آن را مهمترين فلسفه روزه دانستيم، اين نكته قابل توجه است كه اولين گروه اجتماعي كه در قرآن كريم از آنان سخن به ميان آمده، متقين هستند و قرآن كريم از تقوا، متقين و مشتقات آنها در 255 مورد ياد كرده و در سه آيه نيز عاقبت خير، درخشان و جاويدان را متعلق به آنان مي داند.
پيامبر(ص) هم در وصيت به ابوذر، تقواي الهي را سرچشمه همه كارها و نيكي ها معرفي كرده و امام علي(ع) هم تقوا را جزء برترين خصلتهاي اخلاقي و انساني شمرده است.
اما در مورد تأثير روزه بر تقوا، خداوند در قرآن فرموده است: «اي اهل ايمان، روزه بر شما واجب شده است، همان گونه كه بر پيشينيان واجب شده بود تا تقوا پيشه شويد.»
انجام كامل روزه، خودداري از خوردن و آشاميدن، پرهيز از اعمال تمايلات جنسي، دروغگويي و غيبت و ساير مبطلات را مي طلبد و شخص روزه دار براي اين كه عبادتش خدشه دار نشود، ناچار بايد هنگام روزه داري از تأمين بخش زيادي از غرايز و خواهشهاي نفساني پرهيز نمايد كه اگر اين «پرهيز محدود» به مدت يك ماه در جان رسوخ كند، اين اميد هست كه از انسان يك مسلمان و وارسته بيافريند.
افزون بر اينها، مسايل جنبي روزه داري مانند دعا، قرائت قرآن و ظرفيت زماني آن يعني ماه مبارك رمضان كه فضاي معنوي به وجود مي آورد، در پرورش روح پرهيزگاري افراد نقش تعيين كننده اي دارد.
همچنين، كم خوردن و به هنگام روزه داري هرگز نخوردن اصولاً از ميزان «ماديت انسان» مي كاهد و بر جنبه «معنويت انسان» كه با پرهيزگاري همراه است، خواهد افزود.
در حديثي از امام صادق(ع) حكمت تشريع روزه مساوات ميان غني و فقير، چشيدن طعم گرسنگي و احساس مسؤوليت در برابر فقير مطرح شده كه اگر اين احساس مسؤوليت استمرار يابد، مي تواند به خدابيني و خداترسي و سرانجام روح پرهيزگاري مطلق و مفيد تبديل گردد و «تخلقوا باخلاق ا...» تحقق يابد.
* جوانان به عنوان سازندگان فرداي جامعه، نقش مؤثري در سرنوشت اجتماع دارند. روزه داري در ماه مبارك رمضان، چه اندازه در تقويت حس ديني و فرهنگ نسل جوان جامعه تأثيرگذار است؟
** يكي از مزاياي روزه در ماه رمضان، جمعي بودن آن است، البته اصل عبادت روزه، جمعي نيست، بلكه روياروي فرد با خداوند تبارك و تعالي و در واقع قيام عبد در مقابل مولاي خويش است، اما از آن جا كه در اين ماه، اكثر افراد جامعه در يك عبادت مشترك شركت مي كنند و اعمال واحدي را انجام مي دهند، فضاي روزه همه گير و عمومي مي شود و حالت دستجمعي پيدا مي كند.
اين مسأله شوق و ذوق خاص را براي عبادت بر مي انگيزد و اين شوق در جوانان بسيار بيشتر است، زيرا جوانان جوشش روحي و اجتماعي شان از ديگر افراد جامعه بيشتر است و سريع تر پيوند اجتماعي برقرار مي كنند و در نتيجه حركات عبادي و انسان دوستانه را خيلي زودتر بروز مي دهند. به عنوان مثال، در برخي از شهرها، جوانان در هفته اطعام و نيكوكاري كه از ميلاد امام حسن(ع) تا شهادت اميرالمؤمنين(ع) ادامه دارد، فقرا را اطعام مي رسانند.
از سوي ديگر، آلودگي و آلايشهاي مادي در جوانان كمتر است، زيرا همه مشكلات و درگيريهاي جامعه ناشي از لعاب خشم، شهوت و دنياطلبي است كه روح انسانها را در برگرفته است و طبيعتاً اين لايه ها و رسوبها كه موجب پيچيدگي روح انسان مي شود، در جوانان خيلي كمتر است و اگر يك انسان ميانسال كه با زندگي مادي خو گرفته به زحمت در دهه سوم ماه رمضان حال و هواي تازه اي بيابد، اين تحول در نيمه اول اين ماه مبارك در شخصيت جوانان به وجود مي آيد و تأثيرهاي مثبتش در روحيه آنان شروع مي شود و رفتارهاي ايشان هم تعيين كننده تر است. البته، ممكن است فضاي اجتماعي پس از ماه رمضان بسياري از اين تأثيرها را از بين ببرد، اما بايد اين تأثيرها را حفظ كرد، زيرا در تعيين مسير زندگي جوانان بسيار اهميت دارد.
* با توجه به ابعاد جمعي كه براي روزه داري در ماه رمضان بيان فرموديد، روزه چه نقشي در بهبود روابط جمعي و افزايش انسجام اجتماعي دارد؟
** اگر چه در اسلام همه عبادتها به رابطه فردي انسان با خدا بر مي گردد، ولي داراي يك نقش فرهنگ ساز و اجتماعي هم هستند، زيرا عموم ما انسانها تحت تأثير جامعه قرار مي گيريم و از جامعه همانندسازي مي كنيم، و اگر فضاي جامعه رنگ و بويي خاص بگيرد، خيلي زود به ما تأثير مي گذارد.
گفتيم كه اولين هدف روزه تهذيب نفس و افزايش تقواست، زيرا شخص روزه دار حق دروغگويي، غيبت و تهمت را ندارد و همين اخلاقهاي زشت از عمومي ترين و شايع ترين رذيلتهايي هستند كه دامنگير جوامع بشري است و اگر شخصي به مدت يك ماه تمام اين عادتهاي ناپسند را كنار بگذارد، رفتار شايسته ملكه نفس او شده و در نتيجه در روابط اجتماعي خويش نيز مشكل چنداني نخواهد داشت.
از تأثيرهاي ديگري كه در روايات براي روزه ذكر شده، اين است كه شخص روزه دار، حق ناسزاگويي و دشنام دادن و ستيزه كردن را ندارد، اين حكم نيز تأثير زيادي در كنترل افراد جامعه دارد و درصد جرم و جنايت در ماه رمضان به مقدار زيادي كاهش مي يابد.
توجه به فقرا و نيازمندان از آثار ديگر روزه است كه اتفاقاً طبق آيات و روايات يكي از فلسفه هاي روزه برابري فقير و غني عنوان شده است، زيرا روزه موجب مي شود اشخاص ثروتمند مقداري طعم گرسنگي و تشنگي رابچشند و از حال فقرا آگاه شوند و در نتيجه بيشتر انفاق كنند.
از ديگر تأثيرهاي اجتماعي روزه، گسترش فرهنگ قناعت و خويشتنداري است. اين فرهنگ اجتماعي باعث مي شود مردم با روزه داري در مقدار غذايي كه هر روزه مصرف مي كردند قناعت كنند و جامعه تا حدي از مصرفي شدن خارج شود و در نتيجه اجتماع پيشرفت كند.
همچنين، روزه موجب كنترل اجتماعي مي شود و جلو سركشي و عصيانگري و منكرات را مي گيرد.
* و در پايان
** در پايان، سخنم با مسؤولان و متوليان فرهنگي جامعه است كه بايد سعي كنند با تأسي از اين ماه، رفتارهاي خود را به گونه اي شكل دهند تا الگوي اخلاقي جامعه باشند تا جامعه نيز با تأسي از همين روش راه فلاح و رستگاري را بپيمايد.
مي شود چنين كرد اگر لباس خودخواهي از تن بيرون كنيم و نوعدوستي و دگر خواهي را ميهمان دلهاي خويش سازيم. |
