|
آمادگي و ايمني از قديم الايام مورد توجه خاص اداره كنندگان جوامع بشري بوده است، چنانكه ايجاد خندق در اطراف شهرها و استفاده از دروازه هاي مستحكم و... براي پيشگيري از حملات غافلگيرانه دشمن در تمام نقاط جهان امري رايج به شمار مي رفت كه با پيشرفت زمان، امروز اين موضوع پدافند غيرعامل نام گرفته است.
موضوع پدافند غيرعامل در زمان جنگ جهاني دوم و پس از آن شتاب فزاينده اي به خود گرفت و در كشورهايي مانند آمريكا، شوروي سابق، آلمان، فرانسه، انگلستان، كانادا و... با ايجاد پناهگاههايي مستحكم و استفاده از مصالح محكم در ساختمانهاي نظامي و اداري و طرحهاي معماري ويژه توسعه بيشتري يافت.
دولت آلمان نيز پس از اتمام جنگ جهاني دوم، توسعه پدافند غيرعامل را در راستاي سياست تنش زدايي در دستور كار خود قرار داد و توسعه آن در آلمان باعث شد تا علاوه بر سازمانهاي دولتي، شركتها و مؤسسات غيردولتي نيز به صورت داوطلبانه و افتخاري در اين زمينه با دولت همكاري كنند و به اين ترتيب بعد از جنگ، بسياري از تأسيسات و ساختمانهاي اين كشور به صورت دو منظوره احداث شد و علاوه بر كاربريهاي متفاوت در شرايط عادي، در شرايط بحران به پناهگاه تبديل شد؛ از جمله اين مراكز مي توان به خطوط راه آهن زيرزميني، ايستگاههاي مترو و پاركينگ هاي بزرگ ساختمانها اشاره كرد. در اين پناهگاهها همه تمهيدات لازم براي تأمين نيازهاي ضروري مردم به كار گرفته شد و در زمان كوتاهي با سازماندهي و تمرين هايي كه از قبل انجام شد، پناهگاهها براي استفاده عموم آماده شد.
امروزه موضوع «پدافند غيرعامل» به نحوي مورد توجه قرار دارد كه در بسياري از كشورهاي پيشرفته، پناهگاههاي ضد هسته اي متعدد براي حفاظت از مردم احداث شده است.
اما در ايران با وجود موقعيت خاص از نظر ژئوپلتيك، دارا بودن ثروت ها، و منابع عظيم نفت و گاز، پيش از اين توجه چنداني به اين امر نشده است. حتي با ورود به عرصه فناوري هاي نوين و همزمان تهديدهاي استكبار جهاني و جنگ تحميلي باز هم هوشياري لازم براي كاهش آسيب پذيريها و توجه به محورهاي پايدار توسعه با در نظر گرفتن امنيت و دفاع، به وجود نيامده است.
نخستين بار در آبان سال 1382 موضوع تدوين قوانين براي «آمادگي و ايمني» در كشور مطرح شد و ستاد كل نيروهاي مسلح مأموريت يافت تا نهادي را براي برنامه ريزي و عملياتي كردن پدافند غيرعامل در سطح كشور پايه گذاري كند و به اين ترتيب سازمان پدافند غيرعامل تأسيس شد و رسميت پيدا كرد.
در سال جاري با نامگذاري يك روز از روزهاي هفته دفاع مقدس به عنوان روز «آمادگي، ايمني و دفاع مقدس - روز پدافند غيرعامل» فعاليت جدي اين سازمان به اطلاع عموم رسيد.
در راستاي فرهنگ سازي عمومي و اهميت به كارگيري اصول پدافند غيرعامل در كشور گفتگويي با رئيس سازمان پدافند غيرعامل سردار سرتيپ دكتر جلالي انجام داده ايم كه مي خوانيد.
دكتر جلالي داراي مدرك كارشناسي ارشد معماري و شهرسازي و دكتراي مديريت دفاعي است و در دوران دفاع مقدس عمدتاً از فرماندهان يگانهاي نيروي زميني سپاه بوده و از اول تا پايان جنگ نيز در مناطق عملياتي حضور داشته است.
***
* آقاي دكتر، «پدافند غيرعامل» چيست؟
** پدافند غيرعامل يعني دفاع بدون اسلحه كه اين موضوع به تمام دستگاهها اعم از نظامي و غيرنظامي مربوط مي شود. پدافند غيرعامل يكي از مؤثرترين و پايدارترين روشهاي دفاع در مقابل تهديدهاي دشمن به شمار مي رود.
* چرا نياز به پدافند غيرعامل در اين برهه از زمان قوت گرفته است؟
** البته كاهش مخاطرات ناشي از حوادث غيرطبيعي نسبت به زيرساختهاي كشور از قبل هم مطرح بوده و دليل قوت گرفتن آن و به قولي رسانه اي شدن آن يكي همان نامگذاري يك روز از هفته دفاع مقدس به عنوان پدافند غيرعامل بود كه اين بحث را رسانه اي كرد و دليل دوم اين كه سياستهاي نظام راجع به پدافند غيرعامل در دستور كار مجلس و مجمع تشخيص مصلحت نظام است كه به مرور هر يك از بندهاي آن تصويب و در رسانه ها اعلام مي شود.
* وضعيت «ايمني و آمادگي» در ايران نسبت به كشورهاي پيشرفته چگونه است؟
** به غير از حوادث طبيعي، حوادث غيرطبيعي دو رسته مي شوند؛ حوادث انسان ساخت يعني حوادثي مثل نشت گاز شيميايي از كارخانه شيميايي و يا تشعشعات هسته اي نيروگاههاي هسته اي و يا نشت گاز و بنزين و موارد مختلف ديگر كه در واقع حوادث غيرجنگي به شمار مي روند. رسته دوم حوادث ناشي از جنگ است.
در همه كشورهاي دنيا به نوعي بحث جنگ مطرح است، حال خواسته يا ناخواسته؛ اعم از اين كه اين كشورها در معرض تهديد كم، يا زياد مثل ما باشند. به هر حال موضوع جنگ هميشه مطرح است، چنانچه سال گذشته سميناري در كشور كانادا به نام «شهرهاي امن» برگزار شد كه طي آن مسأله اهميت در برابر حوادث غيرطبيعي در شهرها مطرح و دنبال شد.
* آيا هر دو رسته، زير چتر پدافند غيرعامل قرار مي گيرند؟
** خير !در تعريف پدافند غيرعامل، كليه تهديدها و حوادثي كه ناشي از جنگ باشد مدنظر قرار مي گيرد و به نوعي كاهش آسيب پذيريها و پايداري زيرساختها در مقابل حوادثي شبيه به جنگ و تهديدهاي خارجي مطرح مي شود.
* سردار، مي توانيد اعلام كنيد اين سازمان چه كارهايي را انجام داده و يا در چه مرحله اي از اقدامات براي ايجاد ايمني در سطح كشور قرار دارد؟
** ما در كشورمان در مراحل اوليه اين اقدامات هستيم. خوشبختانه امسال مجلس محترم اعتباري را تصويب كرده و در اختيار ما قرار داده كه طرح ها براساس طبقه بندي حياتي و حساس و مهم مدنظر قرار مي گيرند و مطالعات كاهش مخاطرات ناشي از حوادث غيرطبيعي در آنها بررسي مي شود.
امسال ما حدود 90 طرح در دست مطالعه داريم، حدود 50 طرح در حال اجرا داريم و حدود 95 عنوان هم در حال طرح و اجراست. اينها مجموعه طرحهاي امسال است كه توانستيم با دستگاههاي اجرايي، دولت و سازمان مديريت و برنامه ريزي سابق به نتيجه برسيم و موافقت نامه هايي را مبادله كنيم.
* آقاي دكتر، با توجه به موقعيت كشور ما و تهديدات همه جانبه، چرا اين قدر دير به فكر پدافند غيرعامل و ايمن سازي افتاديد؟
** اين موضوع از گذشته دنبال مي شده، اما چون الزامات، قانوني نبوده و هيچ سالي غير از امسال اعتبار مستقيم و قابل توجه تخصيص داده نشده بود، بيشتر در حد توصيه و شعار باقي مانده بود. در حال حاضر با بودجه اي كه تعلق گرفت اين بحث شكل اجرايي تري پيدا كرد.
* يعني از امروز به بعد بايد مطمئن بود كه اگر مراكز حساسي تأسيس مي شود از قبيل تأسيسات نفت و گاز، انرژي هسته اي، سد و... تحت پوشش طرحها و تمهيدات اين سازمان قرار خواهند داشت؟
** از نظر قانون، در برنامه 5 ساله چهارم مجلس در بند (11) ماده (121) دولت را مكلف مي كند كه كاهش آسيب پذيري نسبت به زيرساختهاي حياتي و حساس را طي يك يا دو برنامه انجام دهد و اين يك تكليف قانوني است. پس برابر قانون، مراكزي كه طبقه بندي حياتي و حساس و مهم دارند طبق موازين قانوني و قانونهاي در حال مطالعه و در دست اجرا و قابل بهره برداري بايد ضوابط پدافند غيرعامل را رعايت كنند.
* در رعايت اين ضوابط، مشاركت هم معنايي دارد يا فقط با استفاده از بودجه دولتي اين ضوابط لحاظ مي شود؟
** ما تاكنون مراكز حساس و مهم كه خصوصي باشند نداشتيم و همه تحت نظر دولت هستند، اما ممكن است از اين پس داشته باشيم. بنابراين در سياستهاي كلي نظام در مجمع تشخيص مصلحت، درباره اين موضوع بحث شد و دولت مكلف گرديد براي مراكز حساس، اعتباري را در نظر بگيرد و مراكزي كه در آينده ملحق خواهند شد اعتبارشان را خود مجموعه برعهده بگيرند، اعم از خصوصي يا دولتي.
* سردار جلالي، سازمان پدافند غيرعامل چه اقداماتي جهت فرهنگ سازي عمومي انجام داده يا خواهد داد؟
** خوشبختانه ما امسال توانستيم با وزارت علوم، وزارت آموزش و پرورش، سازمان صدا و سيما و جرايد، مقوله آموزش و فرهنگ سازي را مطرح كنيم. در مباحث بعدي قرارداد و تهيه كتابهاي كمك آموزشي در سطوح مختلف دبستان، راهنمايي و دبيرستان را با وزارت آموزش و پرورش دنبال مي كنيم كه ان شاءا... متون لازم تهيه و تأليف شود و از سال آينده ما بتوانيم شاهد آموزش آن در سطح مدارس كشور باشيم.
براي دانشگاهها هم تا حد دو واحد درسي پيش بيني شده كه امسال در بعضي دانشگاهها به صورت آزمايشي اجرا شد و در حال حاضر مشغول تهيه متون فني و علمي آن هستيم كه به صورت فراگير انجام شود.
اميدواريم با ارتباط قوي و منسجم و مستمر با صدا و سيما و رسانه ها اين موضوع به صورت سازمان يافته، منسجم و متداوم، ادامه يابد.
* آقاي دكتر، اگر ممكن است بفرماييد اين ايمني شامل چه موارد ديگري مي شود؟
** امروزه تهديدها به شدت همه گير شده است و از طرفي ما در حوزه هاي نرم، نيمه سخت و سخت افزاري قرار داريم. حوزه هاي نرم حوزه هاي رسانه اي است كه ما تهديدهاي زيادي از اين جهت داريم، در حوزه «سايبر» و فضاي «آي تي» و در واقع فضاي مجازي كامپيوتر و سايبر فضايي هست كه امروزه زيرساختهاي زيادي را نسبت به آن توانسته واگذار كند و آنچه در اختيار مردم قرار مي گيرد، باعث تسهيل خدمت مي شود؛ مثل پست الكترونيكي يا تجارت الكترونيكي و استفاده از خدمات سيستم اطلاعات جهاني (اينترنت) در حوزه هاي مختلف كه همه در اختيار عناصر خارجي است. يعني زيرساختها، سخت افزار، نرم افزار، سيستم عامل و... .
وقتي ما زيرساختي را توسعه مي دهيم، در واقع در شبكه اينترنت و فضاي «آي تي» كشور زيرساختي توليد مي شود كه به مردم خدمات مي دهد، ولي آسيب پذيريهايي هم دارد كه نسبت به امكانات ورود دشمن به اين سيستم ما بايد از نظر پدافند غيرعامل به نوعي امنيت اين زيرساختها را تأمين كنيم و بعد آن را قابل اطمينان كنيم و اين زيرساختها حتي المقدور بايد بومي و در اختيار و مطمئن و امن باشد. ما اين امنيت و اطمينان در موضوع «سايبر» و «آي تي» را پدافند غيرعامل مي گوييم.
* سردار جلالي، لطفاً بفرماييد در مورد پناهگاههاي عمومي و براي جلوگيري از آسيبها و ايجاد ايمني براي مردم چه كارهايي انجام گرفته يا مي گيرد؟
** پناهگاهها يكي از كاركردهايي است كه معمولاً كشورهاي در حال تهديد از آن استفاده مي كنند. در خيلي از كشورها ساخت پناهگاهها جزو قوانين معماري و شهرسازي است، مثل سوئد و سوئيس؛ يعني اگر يك مجتمع مسكوني ساخته مي شود، در آن مجتمع حتماً پناهگاه امن پيش بيني مي شود كه اگر مردم با تهديد مواجه شوند به راحتي از آن استفاده كنند و پناهگاهها در دسترس عموم باشد تا حداقل آسيب پذيري را براي مردم داشته باشد.
* در ايران چطور؟
** زمان دفاع مقدس همين ضابطه ها در كشور ايجاد شد و پناهگاههايي در فضاهاي عمومي و خصوصي ساخته شد. ولي بعد از جنگ اين بحث كلاً به فراموشي سپرده شد. در حال حاضر ما از طريق شوراي عالي شهرسازي اين موضوع را دنبال مي كنيم تا پاركينگهاي عمومي در فضاهاي مجتمع هاي عمومي و زيستي، متروها و... دو منظوره احداث شوند؛ هم كاركرد و خدمات خود را در زمان صلح ارايه دهند و هم به عنوان يك فضاي امن در زمان تهديدهاي ناخواسته مورد استفاده قرار بگيرند.
* ايستگاههاي مترو در كشور ما و در شهرهاي بزرگ در حال گسترش است، آيا اين كاركرد در آنها منظور شده است؟
** تقريباً تاكنون نشده است، ولي قرار است بعد از اين رعايت شود!
* آيا اين سؤال براي همه پيش نمي آيد كه بعد از اين همه تهديدها چطور امر به اين مهمي در ساخت متروها و بسياري تأسيسات مثل سدها كه بيشتر هم بعد از جنگ ساخته شد، لحاظ نشده است؟
** اين مسأله مي تواند به عنوان يك خواست عمومي توسط رسانه ها از مسؤولان ذي ربط مورد مطالبه قرار گيرد.
* براي روستاها و مناطق مرزي هم طرح و برنامه داريد؟
** هر جا تهديد باشد، طرح قابل اجراست. اگر ما بياييم دفاع مقدس، روستاها و مرزها را كنار هم بگذاريم، معمولاً هنگام بروز حوادث و تهديدات، آنها زودتر از همه آسيب مي بينند و تهديدات، آنها زودتر از همه آسيب مي بينند و رعايت اصولي پدافند غيرعامل در نقاط مرزي، آسيب پذيري را كاهش مي دهد.
* پس ما بايد از اين پس اميدوار باشيم كه با فعال شدن سازمان پدافند غيرعامل، ايمن سازي در كليه سطوح كشور به سرعت انجام خواهد گرفت و با اجراي قوانين، به طور جدي گسترش خواهد يافت؟
** ما داريم با تمام توان پيگيري مي كنيم گرچه ضروري است رسانه ها به عنوان پشتيبان و زبان گوياي مردم اين موضوع را عنوان كنند، البته نه فقط در موقع جنگ و تهديد !اين تمهيدات به موقع و در زمان صلح و امنيت بايد انجام پذيرد تا از آسيب پذيري به هنگام تهديد جلوگيري كند. پس بايد امروز به عنوان يك مطالبه عمومي اين فضاها را توليد كنيم كه اگر خداي نكرده اتفاقي افتاد، حداكثر امنيت براي مردم پيش بيني شود.
* سردار، طرح موضوع پدافند غيرعامل در موقعيت فعلي و رسانه اي شدن آن در سطح عموم، شايعه دشمن در مورد جنگ و حمله را قوت نمي بخشد؟
** اين سؤال هميشگي رسانه هاست و ما در مقابل، سؤال مي كنيم آيا اطلاع رساني به مردم منحصر به رسانه هاي خودي است يا نه؟ طبيعتاً نيست. زيرا بسياري از مردم از طريق ماهواره و ساير رسانه ها مطلع مي شوند كه دشمنان چه زماني ما را تهديد مي كنند، درست است؟
* بله!
** اگر ما روشهاي دفاع و اصول دفاع را به طور كارشناسي و منطقي به مردم آموزش دهيم، به يقين موجبات آرامش آنها را فراهم آورده ايم نه شايعه و امثال آن. ما معتقديم تلاش پدافند غيرعامل، آگاه سازي مردم و ايجاد امنيت و آرامش براي آنهاست و خود امنيت و ايمن سازي آرامش رواني ايجاد مي كند. آگاه سازي، اطلاع رساني و آموزش به مردم مي تواند بخش زيادي از آسيب پذيري را كاهش داده و به آرامش مردم كمك كند.
* آقاي دكتر، توصيه شما به مردم يا كساني كه تأسيسات مهم چه در بخش دولتي و خصوصي دارند چيست؟
** مي گويند «پيامبراكرم(ص) در حال كندن قبر بودند تا كسي را درون آن جاي دهند. همان جا پيامبر(ص) تلاش زيادي مي كردند كه حداكثر استحكام را در استقرار سنگهاي لحد به كار گيرند. از ايشان پرسيدند كه اينجا كه اهميتي ندارد؟! ايشان فرمودند: هر كاري را بايد با حداكثر نظم و دقت انجام داد.»
اگر ما همين رفتار را به عنوان يك سيره عملي در زندگي مدنظر قرار دهيم در انجام هر كاري احتياط لازم و استحكامات ممكن را در نظر مي گيريم و همين فكر مي تواند ما را در برابر خيلي از آسيب پذيريها ايمن سازي كند و خطرها را كاهش دهد. پيام منطقي اين است كه امروز هر كس خانه اي، كارخانه اي يا مجتمعي مي سازد بايد در مقابل حوادث طبيعي و غيرطبيعي آن را مستحكم بنا كند تا در برابر تهديدها آسيبي نبيند.
* توصيه هاي عملي هم به مردم داريد؟
** با وزارت مسكن و شهرسازي همكاري مي كنيم تا دو جلد كتاب به نام «مقررات ملي ساختمان» جلد 20 و 21 يكي براي امنيت ساختمانها و ديگري براي شهرسازي و مقرراتش تنظيم شود كه اميدواريم تا پايان امسال به نتيجه برسد و پس از تصويب در شوراي شهرسازي به عنوان مقررات ملي ساختمان براي تمام مهندسين در سراسر كشور قابل اجرا خواهد بود. |
