|
آذرماه هر سال، سالروز شهادت ميرزا كوچك خان جنگلي بهانه اي مي شود تا يادي از او و ياران با وفايش كرده و نمادي از زندگي انقلابي او براي خوانندگان محترم تبيين شود.
در سال 1914ميلادي سكوت و آرامش گيتي ناگهان برهم خورد و در آسمان سياست ابرهاي تيره پديد آمد. طوفاني برخاست و صاعقه اي زد كه حدوداً يك چهارم جهان را به آتش كشيد. ميليونها تن از افراد بشر بدون سابقه عداوت و دشمني و بدون اينكه يكديگر را بشناسند، در زمين و هوا و دريا بهم حمله ور شدند و شيون از چهارگوشه جهان برخاست. شعله هاي اين آتش مهيب جهان از همان سال نخست به كشور ما نيز سرايت كرد و اوضاع ما را كه به دليل ناكارايي سران قاجار پريشان و مشوش بود، پريشانتر كرد. ايران با آنكه در اين جنگ شركت نداشت و حتي بي طرفيش را رسماً اعلام كرده بود، از اين هجوم ايمن نماند و در معرض تجاوز نيروهاي بيگانه واقع شد. روسها مانند سيل به كشور ما سرازير گرديدند و به مردم رنجديده ايران آزارها رساندند. يك نفرت عمومي از كارگزاران دولت روسيه و ايادي و وابستگانش در دل مردم جاي گرفته بود كه به اين آساني زدوده نمي شد. ارتش انگليس از يك طرف و نيروهاي عثماني از سوي ديگر با زير پا گذاشتن حقوق بين الملل به خاك ايران پيش مي راندند و در اين بين دارايي ايران به تاراج مي رفت!!
دولت ايران به علت ضعف و نداشتن مردان كارآمد قادر به جلوگيري نبود. استعداد جنگي هم نداشت و مليون ايران كه عرصه را از هر جهت به خود تنگ ديدند، ننگ را پذيرفته و فرار كردند. ارتش تزاري روس در گيلان و ساير نقاط كشور دست به تطاول بيشتري زد و رشته كارها از هم گسيخت. در اين شرايط، قدرت نظامي كشور در دست عده اي قرار داشت، بدنه گارد قزاق همايوني زير نظر افسران روس تعليم ديده و امنيت كشور به دست افرادي سپرده شده بود به نام ژاندارم كه زير دست افسران سوئدي تربيت شده بودند. بدنه گارد قزاق همايوني را ايراني ها تشكيل مي دادند، ليكن مربيانشان روسي بودند كه گزارشهاي سياسي و نظامي شان را به سفارت كبراي روسيه در تهران مي دادند! اما حقوق و مزايايشان را از دولت ايران دريافت مي كردند.
خلاصه كلام آنكه، اوضاع عمومي كشور چه از نظر اداري و اجتماعي و چه از لحاظ سياست واقتصاد مغشوش و آشفته بود و در چنين اوضاعي بود كه «ميرزا كوچك خان» با چند تن از سران اتحاد اسلام در تهران تماس گرفت و به گفتگو پرداخت. اتحاد اسلام سازماني بود كه گفته مي شد مركز فعاليتش استامبول است و توسط چند تن از پيشوايان ديني مانند سيدجمال الدين اسدآبادي و سيدجمال الدين كواكبي صاحب كتاب طبايع الاستبداد و رشيد رضا مؤسس مجله المنار و شيخ محمد عبده رئيس دانشگاه الازهر مصر به وجود آمده بود و هدف اين سازمان گردآوردن عموم مسلمانان زير لواي واحد به منظور مبارزه با استبداد و ايجاد يك وزنه سياسي جهاني براي دنياي اسلام بود. شايان ذكر است كه شهيد آيةا... سيدحسن مدرس هم عضويت در اين سازمان را پذيرفته بود.
در اين ميان ميرزا كوچك خان در تهران با رجال ديني و سياسي مذاكره كرد، جمعي از سران مليون معتقد به اتخاذ روش ملايم و دموكراسي نرم و عده بيشتري لزوم اقدامات حاد و مسلحانه را در برابر دشمن تأكيد مي نمودند، نتيجه اي كه از همه مذاكرات به دست آورد اين بود كه اگر كانون ثابتي عليه بيدادگريهاي بيگانگان به وجود آيد، قطعاً موجب تخفيف فشار خواهد شد و باعث مي شود متجاوزان سر جايشان بنشينند.
ميرزا كوچك در راه تحقق اين نيت داوطلب شد و همراه يك تن از مجاهدين دوره مشروطيت به نام ميرزا علي خان ديوسالار جدا شد و به صورت انفرادي به طرف لاهيجان رفت و در مأمن شهر با دكتر حشمت آشنا شد و در نتيجه ميرزا محيط گيلان را براي شكل دهي سازمان مبارزاتي خود مناسب تر ديد .
روسها بعد از انقلاب مشروطيت و پيش از آغاز جنگ جهاني اول چند تن از آزاديخواهان رشت و انزلي را به دار آويخته و جمعي را محبوس و عده ديگري را تبعيد نموده بودند تا به كمك اين خشونتها بتواند سلطه هميشگي خود را در محيط آزادي پرور گيلان مستقر كنند. از جمله كساني كه به پنج سال تبعيد و محروميت از سكونت در زادگاهش(رشت) محكوم شده بود، ميرزا كوچك بوده است. لذا اين بار ميرزا در شرايطي خاص وارد گيلان مي شود كه اصول مشروطيت تعطيل است؛ قوانين بلااجرا، اشرار به عربده جدي سرگرم بودند، چاقوكشها و قداره بندها از نوكيسه ها باج مي گرفتند، مجامع قمار و فساد داير بود. ميرزا كوچك كه از رنج دل مردم رنجديده با خبر بود، بايد از وجود اين همه تشنجات و نارضايي ها استفاده كند و افكار مغشوش را براي انجام مقصود (تشكيل كانونهاي رزم) به كار گيرد و بعد از شور و كنكاش خود به تنهايي به سوي جنگل «فراط محله» تولم رفت تا يارگيري نمايد.
ميرزا اصالتاً اصل گيلان(رشت) بوده و در همان دوران طفوليت پس از گذراندن مراحل مكتبخانه محلي به يكي از حوزه هاي علميه تهران راه يافت و از آنجايي كه دوران جواني ميرزا با بحرانهاي شديد ناشي از جنگ جهاني اول مقارن شد، لذا پس از مذاكره و مشورت با استادان خود به ميدان مبارزه قدم گذارد و عبا و نعلين و عمامه را به تفنگ و فشنگ و سلاح مبدل ساخت و آتش را عليه دشمنان اسلام و بيگانگان متجاوز در شمال ايران برافروخت و پس از 7 سال مبارزه مسلحانه به تشكيل حكومت جمهوري موفق شد كه موجوديت آن را در گيلان اعلام و سالها در آن خطه حكومت مي كرد و همواره خار چشم اجانب شرق و غرب بود، ولي صد حيف كه بر اثر توطئه منافقين داخلي و بي وفايي ياران قديمي به سرانجام مقصود به طور كامل نرسيد. اگرچه نام او و يارانش و راه او اسطوره تاريخ ايران شد و تا فراسوي تاريخ مي درخشد. به همين مناسبت نگارنده بر اين باور است كه راجع به ايدئولوژي يا مرامنامه سازمان مبارزاتي جنگل سخن بگويد:
نظر به اينكه پيدايش هر عقيده «دكترين» سياسي به وضع اجتماعي زمان خود متعلق است، لذا هدف نهضت جنگل در سنوات اوليه عبارت از مشتي الفاظ و صرفاً عبارات شيوا نبود، بلكه به تبعيت از شرايط عمومي روز به اين چند حكم خلاصه مي شد:
اخراج نيروهاي بيگانه، برقراري امنيت و رفع بي عدالتي، مبارزه با خودكامگي و استبداد.
آنچه سران سازمان جنگل درباره ايدئولوژي خود بيان كرده اند، به اين خلاصه است: ماقبل از هر چيز طرفدار استقلال مملكت ايران و طالب اصلاحات اساسي و رفع فساد تشكيلات دولتي و سپس ايجاد يگانگي بين عموم مسلمانان هستيم. ايشان، معتقد بودند آسايش عمومي و نجات طبقات زحمتكش ممكن نيست، مگر به تحصيل آزادي حقيقي و تساوي افراد انساني.
سازمان جنگل مي خواست همان طور كه مشروطيت با انقلاب به دست آمد و زمامش بعداً به كف عمال استبداد افتاد و آثارش خنثي گرديد و اكنون در حال افول است، دوباره با انقلابي جديد تجديد حيات بشود. اما با وجود اسناد معتبر و عملكرد محفوظ در لوح تاريخ زرين ايران متهم كردن به فرصت طلبي كه حاصل كلام بعضي از غربزدگان معاصر ميرزا مانند كسروي و سپهبد نخجوان و... ديگران بوده، به اعضاي جنگل بي انصافي است، چه آنكه ستيز با بيگانگان متجاوز و مقاومت در مقابل زمامداران وطن فروش و عدم اطاعت از آنان و اعتراض به عمليات خائنانه نه تنها فرصت طلبي نيست، بلكه بيگانه ستيزي و سركوبي ياغيان و متجاوزان بوده و در واقع نوعي دفاع از حق و حقيقت مي باشد.
چكيده اي از مرامنامه نهضت جنگل:
ماده اول:
- حكومت عامه و قواي عاليه در دست نمايندگان ملت جمع خواهد شد.
- قوه مجريه در مقابل نمايندگان ملت مسؤول بوده و تعيين دولت از مختصات نمايندگان متناوب ملت مي باشد.
- تمام افراد بدون توجه به نژاد از حقوق مساوي بهره مند خواهند بود.
- القاي تمام شؤون و امتيازات بيگانگان از سيطره حكومت و مملكت ايران.
ماده دوم:
- مصونيت شخص و مسكن از هر نوع تعرض
- آزادي فكر، عقيده، اجتماعات، مطبوعات، كار و كلام
- هر يك از افراد ملت كه به سن شصت سالگي به سنه از طرف حكومت حقوق «بازنشستگي» خواهد گرفت و در مقابل آن ترويج ادبيات واصلاح اخلاق جماعت را عهده دار خواهد بود.
- تساوي (نه تشابه) حقوق زن و مرد
ماده سوم:
- انتخابات بايد عمومي و متناسب و مساوي و مستقيم باشد
- هر يك از افراد 18 سال حق انتخاب كردن و 24 ساله حق انتخاب كردن و انتخاب شدن را دارند.
ماده چهارم اقتصاد:
- منابع ثروت از قبيل خالصجات، رودخانه ها، مراتع و جنگلها، درياها، معادن و طوق و شوارع جزء ثروت عمومي شمرده مي شود.
- ممنوع بودن انحصار و احتكار ارزاق و سرمايه
- تبديل مالياتهاي غيرمستقيم به مستقيم تدريجاَ.
ماده 5 تعليمات:
- تعليمات ابتدايي براي همه اطفال رايگان و اجباري است.
- تعليمات متوسطه و عاليه براي كساني كه استعداد داشته باشند رايگان و حتمي است.
- ديانت چون از عواطف قلبيه است، بايد مصون از تعرض باشد.
- اداره اوقاف در دست عامه و تخصيص عوايد آنها به مصارف عمومي و امور خيريه و صحيه و تأسيس كتابخانه هاي عمومي خواهد رسيد.
ماده 6 قضاوت:
- قضاوت بايد سريع، ساده و رايگان باشد.
- حبس مجرمين با اعمال شاقه بايد به مدرسه و دارالتربيه اخلاقي تبديل شود.
ماده 7 ورزش:
- ورزش و مشق نظامي براي مدارس ابتدايي و متوسطه اجباري است.
- براي تحصيل، فنون نظامي مدارس عاليه تأسيس خواهد شد.
- در مقابل تهاجمات دفاع از وظايف عمومي و اجباري است.
ماده 8 كار:
- ممنوع بودن كار و مزدوري براي اطفالي كه سنشان كمتر از 14 سال باشد.
- برانداختن اصول بيگاري و مفتخوري به وسيله ايجاد مؤسسات و تشكيلاتي كه توليد كار و شغل مي نمايند.
- ايجاد و تكثير كارخانجات با رعايت حفظ الصحه كارگران
ماده 9 بهداشت عمومي:
- تأسيس مريض خانه هاي عمومي و رايگان
- رعايت نظافت و حفظ الصحه در مجامع و منازل و مطبخ ها و كارخانجات و غيره.
- انتشار قوانين صحي در بين عامه
- جلوگيري از امراض مسريه و مسكرات (مشروبات الكلي)، منع استعمال افيون و ساير مواد مخدره.
با دقت مختصر در مواد مرامنامه نهضت جنگل معلوم مي شود، مقرراتي كه در حدود 100 سال پيش از اين تنظيم شده و سازمان جنگل براي تحقق آن كوشيد، با ترقي ترين قوانين جاويد در سرتاسر دنياي متمدن امروزي همخواني داشته و در برخي از مواد از آنها پيشي گرفته است. با لحاظ اينكه صبغه مذهبي و ملي تا حدود زيادي در آن رعايت شده است. البته به اين ويژگي هم بايد توجه داشت كه سرانجام نهضتي در گوشه اي از اين كشور در ميان آن آشفتگي و بهم ريختگي عميق كه بدانها اشاره شد شكل گرفته كه در رأس آن طلبه جواني مانند ميرزا كوچك خان بوده و اطرافيان او اكثراً تحصيلكرده هاي غربي يا بعضاً از فرنگ برگشته بودند و آنان هم كه محلي بودند، افرادي معمولي ليكن مبارز با صبغه مذهبي و ملي گرايي بوده اند، مع الوصف ميرزا تا جايي كه توانست بدنه مرامنامه و استراتژي نهضت جنگل را با محوريت خدا و اسلام تنظيم كرده بود.
در شرايطي كه سازمان جنگل موفق شده بود حكومت جمهوري را در خطه گيلان تشكيل و مدتي حكمراني نمايد و هدفش بسط و نشر و اجراي مرامنامه نهضت جنگل به كل نظام و كشور بود، متأسفانه بر اثر نفاق داخلي كه حاصل توطئه برخي از ياران نزديك و همرزم ميرزا بود، به مرور نهضت جنگل دچار بحران داخلي و در نتيجه تضعيف شد و كار به جايي رسيد كه ميرزا تنها باقي ماند و با وجود اينكه تعداد زيادي از همرزمان او بريده و فراري شدند و بعضاً تسليم طاغوت زمان گرديدند، اما خود ميرزا حاضر به اين ذلت نشد و هجرتي نوين را در پايان نهضت آغاز كرد كه آن هم جزء نهضت جنگل شمرده مي شود و آن اينكه مجدداً به طرف جنگلهاي اطراف گيلان رفت تا شايد بار ديگر بتواند كانونهاي جديد مسلحانه را شكل بدهد كه متأسفانه در مناطق كوهستاني آن ديار گرفتار خشم طبيعت و طوفان و برفهاي سهمگين شد. عاقبت سرما و يخبندان شديد منطقه بر او غلبه نمودو ميرزا كوچك خان بزرگ سرانجام راه اسلاف خويش را كه همانا امام حسين(ع) و ياران با وفاي او و تمام آزاد مردان و سرو قامتان تاريخ بودند پيموده و در همين شرايط به شهادت رسيد.
متأسفانه با شهادت ميرزا، فروغ نهضت جنگل هم خاموش شد و نام او و يارانش در قلب تاريخ مبارزات ايران زمين ثبت و ضبط شد.
* محمد شمس گيلاني |
