فرهنگ و تمدن اسلامي و ايراني مشتركات بسياري دارند كه مهمترين وجه آن، گرايش به دين و متافيزيك در تمدن ايران است. پس از ورود اسلام به ايران، برغناي اين تفكر و فرهنگ ايراني افزوده شد و از طرف ديگر حضور ايرانيان در بطن اسلام، باعث كمك به توسعه تمدن اسلامي گرديد.
تأثيرات متقابل فرهنگ ايران اسلامي موضوع گفتگوي ما با دكتر عبدا... متقي زاده، استاد حوزه و دانشگاه و مؤلف كتاب «تاريخ تحليلي اسلام» است .
* براي شروع، بفرماييد چه عاملي موجب تعامل دو فرهنگ و تمدن اسلامي و ايراني شد؟
** با نگاه عميق به تاريخ اسلام و ايران، مي بينيم كه بين اين دو تمدن مشتركات بسيار زيادي وجود دارد؛ از جمله اينكه در تمدن بزرگ ايراني گرايش به دين و خدامحوري مشهود است، اما نه بدين صورت كه اسلام در تعامل با فرهنگ ايرانيان اين تفكر را شكل داد. يكي ديگر از شاخه هاي تمدن ايراني، بحث رفتارهاي اجتماعي براساس فرهنگ انساني و ديني است؛ يعني هنجارهاي فرهنگي و رفتاري افراد، هنجارهاي انساني بود، به طوري كه مي توان گفت: آن بالندگي، فرهيختگي، علم خواهي و انسان خواهي موجود در تمدن ايراني، در شكل وسيع تر و منسجم تر در تفكر اسلامي وجود دارد. در اديان ديگر كه تحريفاتي صورت گرفته، مقابله با علم را مي بينيم اما در اسلام بهترين راه رسيدن به خدا، علم خواهي است. اسلام هيچ گونه تعارضي بين علم و دين مشاهده نمي كند، بلكه اساساً اصول دين ما به واسطه علم و يقين حاصل مي شود؛ يعني بحث توحيد، خداپرستي، نبوت، معاد و... بايد براساس يقين فردي استوار شود، نه تقليد. اصول فرهنگي تمدن ساز در اسلام، اصولي است كه ريشه هاي آن را در تفكر ايراني سراغ داريم. در روايات بسياري هم از قول رسول اكرم(ص) براي ايرانيان داريم كه فرموده اند: اگر ايمان به آسمانها و ستارگان معلق شده باشد، اهل ايران آن ايمان را به دست مي آورند. و با اينكه «اگر علم معلق برآسمانها باشد (كنايه از راه دور و سخت) ايرانيان آن را به دست مي آورند.» يعني اينكه وجوه تمدني بشر جنبه انساني دارد. در فرهنگ ايرانيان هم اين وجوه ديده مي شود. در اسلام هم بيش از هزار بار در مورد علم، تفكر و تأمل در جهان آفرينش تأكيد شده و تأكيد اسلام دقيقاً با فطرت انساني سازگاري دارد.
در زمان حكومت ساساني و هخامنشي، با وجودي كه جامعه طبقاتي بود و بعضي از اين طبقات اجتماعي مي توانستند به تحصيل علم بپردازند، برخي از افراد حاضر بودند تمام سرمايه شان را بدهند تا حكومت اجازه پرداختن آنها به علم و دانش را بدهد. اين مسأله توجه ايرانيان را به تحصيل علم نشان مي داد. عدالت خواهي و مبارزه با ظلم از جنبه هاي ديگر تمدن ساز ايرانيان بود و اين گرايش در اسلام كاملتر بيان شده، زيرا مهمترين گرايش نظري بشر، بحث مبارزه با ظلم است. در اسلام هم يكي از اصول ديني ما «عدل» است.
در تاريخ هم مي بينيم كه اگر حركتهايي به نام اسلام اتفاق مي افتاد و فقط به جنبه هاي ظاهري توجه داشت، ايرانيان در مقابل آن مي ايستادند.
اولين دشمنان حكومت عباسيان و امويان ايرانيان بودند و درجهت ترويج حركت عدالت خواهانه بيشترين فداكاري را معصومين(ع) داشتند، تا جايي كه حضرت رسول(ص) بهترين وسيله ارتباط را «وحدت» معرفي كرد و از اين آيه شريفه سخن گفت كه: «اي كساني كه ايمان آورديد، آگاه باشيد! به زودي مردمي خواهند آمد كه بهترين خلايق جامعه هستند، خدا را پرستش مي كنند و تواضع پيشه مي كنند. پيامبر اكرم(ص) مصداق اين آيه شريفه را ايرانيان دانست و فرمود: «ايرانيان از نظر تفكر، به زودي بر همه اقوام پيشي خواهند گرفت.
* از اين بحث چنين برمي آيد كه اتصال عميقي بين دين و ايران وجود داشته است...
** بله مادر مكتب سكولاريسم غربي مي بينيم كه دين كنار زده شده و آن قدر دامنه اش محدود شده تا به حوزه فردي رسيده است.
در تفكر اسلامي، دين و دنيا در طول هم هستند(دين در باطن دنيا و دنيا در باطن دين.) اسلام ديني است كه هم به جنبه هاي مادي بشر توجه دارد و هم به جنبه هاي معنوي. دين وسيله اي است براي رشد و تكامل، و پيوندي عميق بين عقل و دين وجود دارد. به قول يكي از جامعه شناسان مسلمان(ابن خلدون) جنبه هاي ديني و عقلاني بشر با جنبه هاي انساني او پيوند مي خورد و بدين صورت حركت تاريخ به تمدن بزرگي تبديل مي شود. تمدن اسلامي در مقابل تمدن قبل از خودش يعني ايران باستان و روم مي ايستد، نه اينكه مبارزه كند، بلكه عناصر منفي و موهوم را از بين برده و تفكر مثبت و پيوند انسان و طبيعت را به وجود مي آورد.
سنتهاي خوب را انتخاب و به فرهنگ خودش تبديل مي كند و جهت مي دهد.
سنتهاي غلط را كه سر از شرك درمي آورند كنار مي زند و در هنگام برخورد با تفكر ايراني، به جنبه هاي طبقاتي جامعه كه موجب زجر انسانها در طول تاريخ مي شد، بي توجه است و بدين ترتيب زمينه هاي تكامل و ترقي تمدن خود را مهيا مي سازد.
* تعامل دو فرهنگ ايراني و اسلامي، چه تأثيري در رشد فكري ايرانيان داشت؟
** پيوند بين تفكر ايراني و تمدن اسلامي، رشد زيادي را در ايرانيان مسلمان ايجاد كرد. در دنياي آن زمان، بيشترين پيشرفتهاي علمي از آن ايرانيان بود.
مسلمانان ايراني در تمامي علوم از عقلي، عرفاني، پزشكي، رياضي، هنر، صنعت و... سرآمد دنيا بودند و علت آن هم به اسلام برمي گردد. چون اسلام خرد و عقل انسان را در تضاد با وحي نمي داند. اسلام بر حضور هميشگي عقل نقاد پرسشگر و حقيقت جو پافشاري مي كند و گستره شناخت انسان را بي حد و حصر مي داند. اسلام به اين بسنده نمي كند كه تنها به عقل جمعي محدود باشيم، بلكه عقل بشري را در تعامل وحي مي داند. در آيات هم آمده است: (ما نشانه هايي را در طبيعت قرار داديم، تا به وسيله مطالعه اين مظاهر طبيعت، چشم انسان به حضور خدا روشن شود و يكي از امتيازهاي اسلام، اجتهاد و عقل روشمند است.
حركت فكري كه از روي تقليد باشد، مورد قبول اسلام نيست.
* ايرانيان در طول تاريخ چه خدماتي به اسلام عرضه كرده اند؟
** تاريخ نشان مي دهد ايرانيان خدماتي گسترده به اسلام داشته اند. ايرانيان از نظرات پاك الهي برخوردار بودند و در طول تاريخ بزرگترين افتخارات را آفريدند.
تمدن بزرگ اسلامي مرهون پيوند با ايرانيان است. وجود دانشمنداني در طب، شيمي، رياضي، نجوم، علم فلسفه، علوم عقلي و... نشان از اين افتخارات دارد.
* هنر ايراني براي غناي خودش چه الهاماتي را از هنر اسلامي گرفت؟
** چنانكه اشاره شد، وقتي ايرانيان مسلمان با فرهنگ اسلامي آشنا شدند، در بخشهاي مختلف ادبي و هنري تحول عظيمي ايجاد كردند. ما در هنر ايراني تفكر كثرت به وحدت اسلامي را مي بينيم؛ مثلاً گنبدهايي ساخته مي شود كه در نهايت به يك نقطه در سمت بالا ختم مي گردد.
در علوم ادبي هم به همين صورت است؛ جنبه هاي ادبي قرآن بسيار بالاست كه همه اديان عرب و غير عرب در مقابل ادبيات قرآن سر تسليم فرود مي آورند. مثلاً در منظومه هاي علمي مثل لغت، حرف، عروض، بيان و... تحول عظيمي به وجود آمد و همه به استقلال رسيدند. برخي از مورخان و اديبان ايراني مثل يونس بن حبيب، سعدان بن مبارك، ابوعبيد مثني، سيبويه، اخوش و... همه از نحويان ايراني هستند. در زمينه شعر كه اسلام توانايي زيادي به ايرانيان داده، شاعراني چون فرزدق، ، دعبل خزاعي، كميت بن زيد، كعب بن زيد، رودكي، كسايي، سنايي و... از شاعران نام آور اين دوره ها هستند.
در زمينه هنرهاي معماري و تجسمي هم پيوند اسلام و فرهنگ ايراني بالندگي خاصي ايجاد كرد. اسلام با جنبه هاي ذوقي و زيبا شناختي مخالف نبود، بلكه «خداوند زيباست و زيبايي را دوست دارد.» وقتي به بناهاي تاريخي مثل مسجد جامع الازهر مصر، مساجد امام و شيخ لطف ا... توجه مي كنيم، غناي هنرمعماري را بيشتر مي بينيم.
اختلاف همه فيلسوفان در يونان قديم بر سر 200 مسأله بود، اما در فضاي اسلام به 700 مسأله مي رسد يعني 500 مسأله فلسفي به آن اضافه مي شود. فلسفه سياسي هم به همين شكل. هر چند در دو سده اخير به اين بحث پرداخته مي شود. اما در اسلام اين فلسفه ديده مي شود و در آراي فلسفي فارابي، ابن سينا، اين مسأله كاملاً مشهود است.
* آنچه از تلفيق دو فرهنگ عظيم اسلامي و ايراني حاصل شد، تا چه اندازه مي تواند ما را در مقابل امواج فكري، حركتي غرب حفظ كند؟
** چنانكه گفته شد، پيوند بين اسلام و آموزه هاي ايراني، به شكوفايي زيادي در ميان ايرانيان مسلمان منجر شد. تفكر سكولاريسم غربي كه بين دنيا و دين جدايي مي افكند، طرد گرديد.
دستمايه هاي توحيدي دست نخورده كه در دين اسلام وجود دارد، اگر دوباره بازخواني شود و ما مسلمانان التزام خودمان را نسبت به ارزشهاي الهي نشان دهيم، نبايد از تمدن رشد يافته و مادي غرب در هراس باشيم. غربيان هم در حال حاضر به اين نكته رسيده اند كه از تفكر معنوي محرومند. آنچه در طول تاريخ آمده، رشد و اعتلاي ايرانيان را نشان مي دهد.
اگر بازخواني تازه اي از تاريخ داشته باشيم، خواهيم ديد تمدن بزرگ بشري مرهون تمدن بزرگ اسلامي - ايراني بوده است. در غرب جامعه شناساني مثل اگوست كنت به زمينه هاي رشد ايرانيان اشاره كرده اند. بايد گذشته ها را بشناسيم و برنامه ريزي كنيم تا آينده را با هويت ديني اسلامي و تحقق بخشيدن به آمال و آرزوهاي انساني، تا رسيدن به مدينه فاضله بسازيم...
* مليحه پژمان

 

نشست علمي «سيره تبليغي معصومين و رسالت مبلغين» به منظور آشنايي طلاب و مبلغان با چالشها و نيازهاي عرصه تبليغ در مركز آموزشهاي كاربردي دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم برگزار شد.
به گزارش مركز خبر حوزه، در اين نشست مدير علمي گروه تاريخ مؤسسه آموزشي- پژوهشي امام خميني(ره)، ضمن تبيين سيره معصومين(ع) در نشر معارف و آموزه هاي ديني، بر نقش عالمان ديني در تأسي از آنان و استقامت در اين مسير تأكيد كرد.
حجةالاسلام والمسلمين پيشوايي افزود: مشكلات بسياري براي پيامبر(ص) در راه تبليغ اسلام به وجود آمد، اما هيچگاه مأيوس و نااميد نشدند.
اين پژوهشگر عرصه دين گفت: يك مبلغ بايد دامنه مطالعات خود را گسترش دهد و توانمندي لازم براي پاسخ به شبهات را به دست آورد.
وي به روش و سيره تربيتي ائمه(ع) اشاره كرد و گفت: يكي از ويژگيهاي حكومت حضرت مهدي(عج) اين است كه سيره عدالت محوري را در جامعه جاري و سنت پيامبر(ص) را احيا مي كند.
حجة الاسلام عبدالمحمدي، مسؤول تفسير مركز آموزشهاي علمي- كاربردي دفتر تبليغات نيز با اشاره به نقش عالمان ديني در هدايت جامعه گفت: علما مانند كشتي هستند كه اگر غرق شوند، ديگران را هم غرق مي كنند، بنابراين اگر مبلغان بخواهند در جامعه رسالت تبليغي خود را انجام دهند، بايد از دو عنصر علم و تزكيه بهره مند شوند.
وي به هجوم تبليغاتي و فرهنگي غرب به مرزهاي فرهنگي و اعتقادي شيعه اشاره كرد و گفت: سكولارهاي تعليم يافته در غرب به شدت در چالش با آموزه هاي ديني هستند و با روش و شيوه هاي مختلف از جمله ماهواره، اينترنت و شبكه هاي تلويزيوني به ميدان مبارزه با دين آمده اند.

 





در حالي كه اخباري مبني بر ارايه طرح دو فوريتي مجلس براي برداشت هزينه هاي فرهنگي از حساب ذخيره ارزي كشور به گوش مي رسد، سعيد ابوطالب معتقد است: افزايش بودجه فرهنگ به تنهايي باعث رفع مظلوميت فرهنگي نمي شود و بايدنگرش فرهنگي را در مديران اجرايي كشور ايجاد كرد.عضو كميسيون فرهنگي مجلس، در مورد بودجه فرهنگي كشور و راهكار رفع مظلوميت از فرهنگ گفت: افزايش بودجه فرهنگ به تنهايي باعث رفع مظلوميت فرهنگي نمي شود و بايد نگرش فرهنگي را در مديران اجرايي كشور ايجاد كرد. وي ادامه داد: اميدواريم دولت خودش به فكر افزايش بودجه فرهنگ باشد و مجلس تغييري در آن ندهد، اما در صورت لزوم، مجلس آماده است تا در صورت موافقت اعضا، بحث افزايش بودجه فرهنگي در بودجه سالانه (سال 1387) را مطرح كند.ابوطالب گفت: درست است كه مسأله بودجه در فرهنگ و برنامه هاي فرهنگي بسيار مؤثر است و با وجود رشد ناچيز بودجه كل كشور، هنوز بودجه فرهنگ افزايشي پيدا نكرده، اما تنها راهكار رفع مظلوميت از فرهنگ، افزايش بودجه نيست و بايد به شكل كلان و متفاوت به اين مقوله نگريست.عضو كميسيون فرهنگي مجلس افزود: بخش مهمي از بودجه پنج درصدي فرهنگ سهم تربيت بدني مي شود و بخشهايي مثل نشر كتاب، سينما، تئاتر، موسيقي و هنرهاي تجسمي بسيار مظلوم واقع شده اند به گونه اي كه در اين سالها نتوانسته ايم مفاهيم انقلاب اسلامي و دفاع مقدس را به آثار فرهنگي ماندگار و قابل عرضه براي جهاني تبديل كنيم كه تشنه اين مفاهيم است.ابوطالب در مورد علت به وجود آمدن مظلوميت در عرصه فرهنگ، گفت: مشكل اصلي فرهنگ در نوع نگاه عمومي مديران اجرايي كشور به مقوله فرهنگ است.وي تصريح كرد: ذات انقلاب اسلامي، فرهنگي است و بايد مقوله فرهنگ در استراتژيهاي راهبردي كشور دخيل باشد اما وجود نگاه عمل گرايانه كه پس از جنگ در بين مديران اجرايي كشور حاكم شد، موجب شد تا مديران ما با اين نگاه به تجزيه و تحليل وقايع فرهنگي و يافتن راهكار براي آن اقدام كنند.
ابوطالب با اشاره به ناكارآمدي اين ديدگاه ادامه داد: فرهنگ كشور با اين ديدگاه متأسفانه در چرخه مشكلات اقتصادي و سياسي گرفتار شده و هنوز هم اين مشكلات ادامه دارد.وي در مورد راه برون رفت از اين مشكل گفت: بايد گفتمان حاكم بر مديران اجرايي به «گفتمان فرهنگي» تغيير يابد و به خود مقوله فرهنگ رسيدگي شود چون مفاهيمي مانند «عدالت اجتماعي» و «آزادي» همه در سايه «فرهنگ» حاصل مي شوند و با صيانت از اين مفاهيم، مي توانيم به توسعه واقعي فرهنگي دست يابيم.ابوطالب ضمن انتقاد از برنامه هاي توسعه كشور در بخش فرهنگي گفت: تمام برنامه هاي توسعه كشور به توسعه اقتصاد فرهنگ يا ابزار فرهنگ محدود شده اند و خود فرهنگ مورد غفلت و بي توجهي قرار گرفته است در حالي كه فرهنگ از جنس ايمان و اخلاق است و توسعه آن هم بايد بر پايه همين مفاهيم استوار باشد و اين چيزي است كه رهبر معظم انقلاب به طور مداوم به آن اشاره دارند و در راهكارهاي توسعه فرهنگي جزو مطالبات ايشان از نهادهاي دست اندركار است.وي در مورد راهكارهاي توسعه فرهنگي گفت: ابتدا بايد گفتمان فرهنگي بين مديران كشور به وجود بيايد كه اين كار را بايد فرهيختگان دانشگاهها و حوزويان انجام دهند تا در ذيل آن، بتوان برنامه هاي توسعه فرهنگ را هم بازنويسي كرد.عضو كميسيون فرهنگي مجلس در مورد سهم فرهنگ در بودجه سالانه كشور گفت: اميدواريم كه بودجه فرهنگ امسال به حداقل 10 درصد بودجه كل كشور برسد و اين آغاز حركتي به سوي جلو براي فرهنگ باشد.

 

رئيس ستاد اقامه نماز كشور، جداسازي خرافه از واقعيت و شناساندن اسلام اصيل از ناصواب را دو عامل مهم توفيق در فعاليتهاي فرهنگي جامعه دانست.
حجةالاسلام والمسلمين قرائتي با تأكيد بر اين مطلب، به تشريح راهكارهاي جذب مردم به مساجد پرداخت و گفت: رعايت نكات اخلاقي در برخوردها و مراقبتهاي گفتاري و اعمالي از جمله عوامل تأثيرگذار جذب اقشار مختلف به ويژه نونهالان و جوانان به سوي مساجد است.وي كه در دومين گردهمايي مسؤولان دبيرخانه هاي كانونهاي مساجد سراسر كشور سخن مي گفت، رفتار استادان اخلاق و مربيان قرآني را بهترين راه براي ايجاد علاقه و كشش افراد به سوي مساجد عنوان كرد.قرائتي از نهج البلاغه به عنوان مايه حيات مسلمانان ياد كرد و توجه به آيات و مفاهيم قرآني را نياز اجتماع و از اولويتهاي كاري و برنامه ريزي مسؤولان امور ديني دانست.

 

دبيركل مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي با اشاره به انبوه نيازها در خارج از كشور، فعاليت و امكانات سازمانهاي فعال خارج از كشور را نامطلوب خواند و گفت: پيشنهاد ايجاد شوراي عالي تبليغات خارج از كشور را ارايه كرده ام تا با شناسايي خلاءها و امكانات موجود، بهترين روش براي تحقق اهداف بزرگ اتخاذ شود.
آيةا... محمدعلي تسخيري دبيركل مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي با اشاره به فرمايشهاي مقام معظم رهبري مبني بر تقويت فعاليتهاي تبليغي خارج از كشور اظهار داشت: با توجه به انبوه نيازها و تقاضاي كار در خارج از كشور، امكانات ارگانها و سازمانهاي فعال خارج از كشور در سطح مطلوبي نيست، از سوي ديگر هماهنگي ضعيف ميان سازمانها، ارگانها و نهادهاي مختلف موجب شده تا رهبر معظم انقلاب اسلامي ايران اين مسأله را مطرح كنند.
وي با تأكيد بر اينكه زمينه ها كم كم در حال فراهم شدن است و امكانات ارگانها نيز افزايش يافته و هماهنگي نيز بيشتر شده است، يادآور شد: اميد است در نتيجه نداي رهبري، هماهنگهاي لازم ميان ارگانها و سازمانهاي مختلف بيشتر شود تا آنها نيز با امكانات بهتر بتوانند فعاليتهاي تبليغي را در خارج از كشور اجرا كنند.
وي در ادامه افزود: در اين راستا پيشنهاد ايجاد شوراي عالي تبليغات خارج از كشور را ارايه كرده ام تا همه خلاءهاي موجود را مشخص و امكانات موجود را نيز بشناسد و بهترين روش را براي استفاده از اين امكانات به منظور تحقق اهداف بزرگ تبليغات و پر كردن نيازها به بهترين وجه اتخاذ كند.
دبيركل مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي با اشاره به وظيفه اين شورا گفت: شوراي عالي تبليغات خارج از كشور كه همه ارگانها را در بر داشته باشد، به سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي ارايه كردم تا بتواند همه فعاليتهاي خارج از كشور را در برگيرد و طي سه مرحله شناسايي خلاءها، شناسايي موجودي و امكانات، استفاده بهينه از امكانات موجود براي تحقق اهداف بزرگ، تبليغات گسترده اي در خارج از كشور انجام دهد.
وي در ادامه افزود: اين پيشنهاد هم جاي مطالعه و هم جاي بررسيهاي بيشتري دارد تا با يك حركت قوي بتوانيم از امكانات خود به بهترين وجه براي تبليغات گسترده در خارج از كشور استفاده كنيم.

 

رئيس دانشگاه شهركرد با اعلام تشكيل اتحاديه دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي منطقه مركزي ايران، گفت: اين اتحاديه شامل دانشگاههاي شهركرد، صنعتي اصفهان، كاشان، هنر اصفهان،  اراك، قم، دانشگاه اصفهان، يزد، مالك اشتر اصفهان و تفرش مي باشد. به گزارش ايسنا، دكتر عبدا... معتمدي با اشاره به اساسنامه اين اتحاديه گفت: اين اتحاديه در زمينه تبادل يافته هاي علمي و بهره مندي از امكانات مشترك آزمايشگاهي و پژوهشي دانشگاههاي عضو تشكيل شده است.وي تصريح كرد: ايجاد ارتباط و تنظيم برنامه هاي همكاري با ساير اتحاديه هاي دانشگاهي كشور و نيز ايجاد ارتباط و همكاري با دانشگاههاي خارجي با اولويت دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي كشورهاي جهان اسلام و ساير كشورهاي آسيايي، آفريقايي و آمريكاي لاتين از ديگر اهداف تشكيل اين اتحاديه مي باشد.
رئيس دانشگاه شهركرد راه اندازي دوره هاي آموزشي جديد با استفاده از مجموعه امكانات و تجهيزات مشترك بين دانشگاهها را از جمله اهداف تشكيل اتحاديه نام برد و گفت: با توجه به گرانقيمت بودن لوازم و امكانات آزمايشگاهي، اعضاي اتحاديه مي توانند از امكانات و فضاهاي آموزشي يكديگر بهره مند شوند.
يادآور مي شود؛ دكتر عبدا... معتمدي به عنوان اولين رئيس اتحاديه دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي منطقه مركزي ايران انتخاب و دانشگاه شهركرد به عنوان دبيرخانه اتحاديه انتخاب شد.