|
تشكلهاي علمي در هر كشوري مي تواند راهي به سوي توسعه علمي آن كشور باشد، اما اين مهم زماني اتفاق مي افتد كه از موازي كاري پرهيز و راه تعامل با ساير نهادهاي علمي و تبادل اطلاعات با آنها فراهم شود. در اين صورت است كه مي توان به عملكرد آنها اميدوار بود.
قطبهاي علمي كشور، يكي از اين نهادهاست كه فعاليتهاي علمي و ويژگيهاي برجسته اي در زمينه هاي آموزشي، پژوهشي و همكاريهاي علمي و بين المللي دارند.
آيين نامه قطبهاي علمي در اجراي بند 6 راهكارهاي اجرايي قانون برنامه سوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور، در تاريخ سوم آبان ماه 79 به تصويب وزير علوم، تحقيقات و فناوري رسيده است. بند 6 راهكارهاي اجرايي قانون برنامه سوم توسعه اذعان مي دارد: «تعدادي از دانشگاه ها و مؤسسه هاي آموزش عالي، مراكز و مؤسسه هاي پژوهشي به عنوان قطب و پايگاه اصلي رشته هاي مختلف علوم پيش بيني و راهكارهاي حمايتي اداري و مالي و فني و قانوني با هدف تبديل آنها به مركز پيشرفته علمي در حوزه هاي مختلف علوم در بلندمدت، تنظيم خواهد شد.»
دكتر بختياري نژاد در گفتگو با «كرسي نيوز»، موضوع قطبهاي علمي، فرآيند و مزاياي تشكيل قطب، كاركردها و دستاوردهاي قطبها براي جامعه علمي كشور و نيز وضعيت علوم انساني در اين باره را تشريح كرده است.
***
* آقاي دكتر! در ابتدا ضمن تعريفي از قطبهاي علمي، به ويژگيهاي اين مجموعه اشاره بفرماييد.
** در آيين نامه قطبهاي علمي، تعريف جامعي از آن ارائه شده است: «قطب علمي، نهادي است متشكل از گروهي از اعضاي هيأت علمي در يك مؤسسه خاص كه بايد ويژگي و برتري و توانايي خاص قطب شدن را داشته باشند.»
جايگاه قطبهاي علمي در دنيا مشخص است و به عنوان موتور محركه كشورها در توليد علم و دانايي شناخته شده و در كنار نهادهاي اصلي مولد فكر و انديشه قرار مي گيرند. معماري انعطاف پذير، برخورداري از جمع افراد، استقلال عمل، برخورداري از سرمايه اجتماعي، امكان اعمال مؤثر كنترل كيفيت و داشتن فعاليت بين رشته اي، از ويژگيهاي قطبهاي علمي هستند.
پيشتر فقط در دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي وابسته به وزارت علوم قطب ايجاد مي شد كه با اصلاح آيين نامه وسعت قطبها بيشتر شد و اكنون تمام مراكز و نهادهاي مورد تأييد وزارت علوم و يا مراكز مورد تأييد ساير سازمانهاي كشور، مي توانند قطب ايجاد كنند. آيين نامه را بويژه به خاطر حوزه علميه اصلاح كرديم تا اينكه حوزه علميه و مراكز تحقيقاتي وابسته به ساير وزارتخانه ها و هر محلي كه رسميت داشته باشد، بتوانند قطب شوند.
حدود هشت سال از عمر قطبها در كشور ما مي گذرد. دوره كامل پنج ساله اي كه در برنامه سوم توسعه معين شده بود ارزيابي و دستاوردهاي قطبها طي همايشهايي به جامعه اعلام شده و پايان پذيرفت.
دوره دوم قطبها در برنامه چهارم توسعه بود كه نزديك به سه سال از عمر آنها مي گذرد. نوآوري، رقابت، كيفيت و دانش فني، از عناصر مفهومي و تشكيل دهنده قطبهاي علمي و حمايت ويژه از قطبها جزو برنامه هاي وزارت علوم است.
* چه فرآيندي براي قطب شدن طي مي شود؟
** فرآيند صدور مجوز در قطبها بدين صورت است كه درخواست از سوي مؤسسه ارسال مي شود، بررسي اوليه توان و سابقه علمي آن مؤسسه انجام و بررسي و ارزيابي امتيازهاي علمي اعضاي هيأت علمي صورت مي گيرد. پس از انجام اين ارزيابي ها توسط كميسيون تخصصي، موضوع در شوراي عالي قطبهاي كشور مطرح مي شود. اگر در شورا مورد تأييد قرار گرفت، مجوز از سوي وزير علوم صادر مي شود و عملكرد سالانه مورد ارزيابي قرار مي گيرد. در نهايت، قطبهاي موقت يك ساله، قطبهاي موقت سه ساله و قطبهاي دايمي ايجاد خواهند شد. در تشكيلات قطبها، علاوه بر شورا كه در بالاترين مقام قرار دارد، كميته هاي فني و مهندسي، علوم پايه، دامپزشكي، علوم انساني، كشاورزي و... نيز وجود دارند.
هر كدام از قطبها يك كميسيون تخصصي دارد و اين كميسيون نقش ارزياب قطب را عهده دار است.
در تركيب شوراي علمي قطبها نيز وزير علوم، برخي از معاونان وزارتخانه، 6 نفر از اعضاي علمي برجسته كشور و دبير شورا حضور دارند. شرايط ايجاد قطب علمي بدين ترتيب است كه در درجه اول بايد هفت عضو هيأت علمي در آن حضور و هر عضو امتيازي داشته و برنامه منسجمي تهيه شده باشد كه بتوان آن را در مدت پنج سال اجرا كرد. اين برنامه توسط كميسيونهاي تخصصي داوري، ارزيابي و اصلاح و در نهايت پس از پشت سر گذاشتن اين مراحل قطب وارد شورا شده و گروه به قطب علمي تبديل مي شود.
* مواردي كه به عنوان امتيازهاي اعضاي هيأت علمي خواهان تشكيل قطب ارزيابي مي شوند، كدامند؟
** هر فرد در رشته هاي فني و مهندسي، دامپزشكي، كشاورزي و زيست شناسي بايد حداقل هشتاد امتياز و در رشته هاي علوم انساني بايد حداقل شصت امتياز كسب كند، زيرا اعضاي كميسيون تخصصي علوم انساني پس از شور و مشورت دريافته اند كه امتيازآوري براي قطب شدن در رشته هاي علوم انساني دشوار است.
در رشته شيمي سقف امتياز بالاتر، يعني 140 است، زيرا توليد علم در رشته شيمي در كشور امكان پذيرتر و آسانتر است. كسب امتياز در زمينه هاي رتبه علمي فرد، مقالات علمي چاپ شده در مجلات علمي- پژوهشي داخلي و ISI، ترجمه كتاب، تصحيح انتقادي كتاب، بررسي، نقد و ويرايش علمي كتاب، اختراع و اكتشاف ثبت شده و حضور در همايشهاي علمي امكان پذير است، بنا بر يك بند الحاقي امتياز كساني كه در علوم انساني نظريه اي با تأييديه اين شورا ارائه مي دهند، در رده اختراع و اكتشاف محاسبه مي شود. اثر بديع و ارزنده هنري، راهنمايي پايان نامه كارشناسي ارشد يا دكتري، افتخارها، نشانهاي علمي و جوايز، عضويت در هيأتهاي تحريريه و همايشها نيز داراي امتياز است. امتيازهاي مجموعه فعاليتهاي پژوهشي و علمي فرد محاسبه مي شود و چنانچه مجموع امتيازها به حداقل رسيد، آن فرد مي تواند عضو قطب شود. با گرد آمدن هفت تن از اين افراد در يك زمينه خاص، يك قطب علمي تشكيل مي شود.
* آقاي دكتر! بفرماييد علاوه بر امتيازهاي فردي و گرد آمدن هفت نفر حايز امتياز، چه ملاكهاي ديگري در اعطاي جواز تشكيل قطب لحاظ مي شود، آيا سنجش و نظارت مداوم وجود دارد؟
** چارچوب برنامه نيز بسيار حايز اهميت است. قطبها علاوه بر دارا بودن هفت عضو حايز امتياز، بايد هدف، برنامه منسجم و روشهاي اجرايي داشته باشند. حتي منابع قطب نيز بايد مشخص باشد. همواره اعلام شده فقط بيست درصد منابع مورد نياز براي اجراي برنامه قطبها از محل وزارت علوم تأمين مي شود و بقيه را قطبها بايد خارج از حوزه وزارت علوم تأمين نمايند. درصد پيشرفت كار و برنامه ها، مقالات علمي بين المللي، نگارش و تدوين كتاب، قراردادهاي پژوهشي كه با خارج از سازمان منعقد مي كنند، جوايز، طراحي درسهاي جديد و تعداد دانشجويان هدايت شده كارشناسي ارشد و دكتري، از معيارهاي ارزيابي سالانه قطبهاي علمي هستند. اين امتيازها با امتيازهاي پيشين تشابه دارند، البته، اگر در بحث نظريه پردازي قطبي بتواند در دوره كار خود نظريه جديدي ارايه دهد و آن نظريه مورد تأييد مراكز علمي و رسمي قرار گيرد، براي رشته هاي علوم انساني امتياز شمرده خواهد شد. جدولهايي وجود دارند كه براي ارزيابي سالانه به كار مي روند و بر اساس نظر داوران و گزارشهاي آنها تنظيم مي شود.
مهمترين مسأله در شناسايي اوليه و نيز ارزيابي سالانه قطبها، اعمال مؤثر كنترل كيفيت است.
* تركيب اعضاي شوراي قطبهاي علمي كشور به چه شكلي است و چگونه انتخاب مي شوند؟
** شوراي قطبهاي علمي كشور متشكل از وزير علوم به عنوان رئيس شورا، چهار معاون وزارتخانه و 6 شخصيت حقيقي است. اين 6 نفر با دقتي خاص و طي فرآيندي طولاني، براي مدت سه سال انتخاب مي شوند و در طول اين سه سال ثابت هستند. دليل مشروط يا اصولي بودن برخي قطبها اين است كه تشكيل اين شورا به طول انجاميده است. علت تشكيل نشدن شورا هم اين بود كه در تعيين اين 6 نفر، حساسيت بالايي وجود داشت. تلاش كرده ايم آنان از رشته ها و دانشگاههاي مختلف كشور تعيين شوند و شايد نياز باشد از علوم ديني هم افرادي در اين شورا حضور داشته باشند، اما علت اينكه كسي از اين حوزه در شورا حضور ندارد، اين است كه قطبي در اين زمينه وجود نداشته و درخواستي به دست ما نرسيده است. نظر تخصصي را فقط كميسيون تخصصي اعلام و شورا فقط تأييد نهايي را برعهده دارد و نيز سالي بيش از دو بار تشكيل جلسه نمي دهد.
* كميسيونهاي تخصصي شوراي قطبهاي علمي كدامند؟ با چه معياري اين كميسيونها تشكيل مي شوند؟
** ما ابتدا درخواست را دريافت مي كنيم و بر اساس آن كميسيون تخصصي تشكيل مي دهيم. براي مثال، در رشته فني و مهندسي قطب رايانه وجود ندارد، اما به تازگي يكي از دانشگاهها درخواست تشكيل قطب رايانه كرده و ما هم براي ارزيابي اين قطب، كميسيون تخصصي مربوطه را تشكيل داده ايم. تا به امروز در علوم انساني فقط براي قطبهاي درخواست شده كميسيون تشكيل شده، اما براي تشكيل يا جلوگيري از تشكيل يك قطب هيچ اقدامي صورت نگرفته است. پس از دريافت درخواست، افراد صاحب نظر در آن زمينه فراخوانده مي شوند و كميسيون مربوط، براي ارزيابي، هدايت و ادامه كار قطب تشكيل مي شود.
* كاركردهاي قطبهاي علمي كدامند؟
** قطبها مي توانند دو وظيفه مهم را به انجام برسانند. مي توانند مرجعيت علمي كشور را برعهده داشته و پايگاه خوبي براي مشاوره كشور باشند، همچنين مي توانند با اتحاد و انسجام و همكاري با يكديگر، حركت ويژه اي در توليد علم ايجاد كنند. اگر قصد داشته باشيم در علوم انساني برتر باشيم، قطبهاي علمي وسيله اي براي ايجاد اين تحول و تحرك هستند. بايد گروهها را دور هم جمع كرد، آنها را مورد شناسايي قرار داد، تشويق نمود و تسهيلات در اختيارشان قرار داد تا به جايگاهي كه در علوم انساني شايسته ماست، دست پيدا كنيم.
* مهمترين دستاورد قطبها در كشور چيست؟
** ايجاد فضاي رقابتي سالم براي ايجاد قطب علمي، مهمترين دستاوردي است كه طي اين چند سال به دست آمده و اين رقابت موجب رشد قابل توجه توليد علم در كشور شده است. بازسازي و نوسازي آزمايشگاههاي علوم پايه، فني و مهندسي و علوم كشاورزي، توسعه همكاريهاي بين المللي، ايجاد بسترهاي سخت افزاري و نرم افزاري، تلاش براي ارتباط مؤثر با بخشهاي اجتماعي و اقتصادي، الگو و مرجع واقع شدن براي مسايل علمي، جذب و حفظ نيروهاي انساني، انتشار نتايج كار و همكاريهاي مؤثر بين رشته اي از ديگر دستاوردهاي قطبهاست. تعداد قطبها نيز رشد چشمگيري داشته است. قطبها پس از تشكيل، غير از حمايتهاي معنوي از حمايتهاي ويژه مالي نيز برخوردار مي شوند.
* وضعيت علوم انساني به طور كلي در تشكيل قطبها به چه شكل است؟
** در علوم انساني 18 قطب وجود دارد و هر ساله قطبهاي علمي فعالتر و برتر مشخص مي شوند، همچنين براي هر قطب كارنامه اي وجود دارد كه در آن اعضاي قطب، تعداد مقالات، جوايز، تعداد دانش آموختگان و امتياز آنها مشخص شده است. تعداد زيادي هم قطب تأييد نشده وجود دارد. البته به نظر من علت اين مسأله فعال نبودن افراد علوم انساني نيست، بلكه علت پراكنده و قديمي بودن اطلاعات و ناآگاهي از آن است.
* به نظر مي رسد شوراي قطبهاي علمي منفعل عمل مي كند، يعني منتظر مي ماند تا درخواستهايي را دريافت كند. آيا نمي تواند عكس اين قضيه صادق باشد و به صورت قطب ايجاد كند؟
** ما تنها سعي مي كنيم پژوهشگران، محققان، متخصصان و معاونان پژوهشي دانشگاهها را تشويق كنيم تا در پي كشف تواناييها و نيز استعدادهاي خود در همكاري با هم باشند و در راستاي تواناييهاي گروهي خود درخواست تشكيل قطب ارائه كنند. حتي در حوزه علميه نيز چنين كاري انجام داده ايم و اميدواريم افراد برجسته رشته ها و تخصصهاي مختلف با همكاري هم به تشكيل قطب در تخصص خود اقدام كنند و ما هم در اين زمينه همكاري و حمايت همه جانبه خواهيم داشت. |
