|
* مصطفي شوشتري
نتايج تحقيقات روان شناختي نشان مي دهد عذرخواهي مي تواند به افزايش سطح اعتماد بين فردي منجر شود. اعتماد، حالت
ارزشمندي است که در روابط بين فردي بخصوص در روابط افراد خانواده هميشه مورد جستجو و ارزيابي قرار مي گيرد.
انگيزه هاي مهم براي عذر خواهي چيست؟
روانشناسان معتقدند: بازسازي يا حفظ رابطه اي که در حال ويران شدن است، رايج ترين انگيزه براي عذرخواهي به حساب مي آيد. فرقي نمي کند که اين رابطه چگونه باشد. چه يک رابطه دوستانه باشد، يا رابطه با يک همکلاسي، همکار و يا اعضاي خانواده. گاهي اوقات، همين که کسي را آزار مي دهيم، نيرويي از درونمان ما را وادار مي کند از آن شخص عذرخواهي کنيم- هر چند هيچ رابطه اي با او نداشته باشيم- تنها انگيزه مان در اين موقع، از بين بردن نگراني و رنجش آن شخص است و اين انگيزه والايي است.
در روابط بين اعضاي خانواده، نقش معذرت خواهي بسيار پررنگ است و تأثير بسزايي در تحکيم روابط و تقويت عواطف جاري در فضاي خانواده مي گذارد. عذرخواهي صميمانه اگر بين زوجين وجود داشته باشد، در ايجاد حس اعتماد، عشق و محبت تأثيري شگرف دارد و بدين معناست که «مسؤوليت رفتار اشتباه خود را به عهده مي گيرم و هيچ برتري بر تو ندارم.» واضح است، چنين پيامي چه نقش بزرگي در ايجاد احساس اعتماد به نفس زوجين خواهد داشت و منتهي به رضايت از زندگي زناشويي خواهد شد. اما معمولاً دو دليل ديگر هم براي معذرت خواهي وجود دارد که البته شأن و منزلت انگيزه هاي قبلي را ندارند.
يکي، تخفيف در مجازات است و ديگري، رهايي از عذاب وجدان. خيلي ها هستند که معذرت خواهي مي کنند فقط براي فرار از تنبيه. براي مثال، قاتلي را در نظر بگيريد که از قاضي يا خانواده مقتول معذرت خواهي مي کند، فقط براي اين که در مجازات او تخفيف قايل شوند و...
به هر حال، فارع از اين که انگيزه و علت عذرخواهي چه باشد، آنچه باعث تأثيرگذاري يک معذرت خواهي مي شود، جا به جا شدن احساس شرم و احساس قدرت بين دو طرف است. ما با عذرخواهي، شرمي را که در وجود يک شخص ديگر تزريق کرده بوديم، از او مي گيريم و آن شرم را به خودمان برمي گردانيم. در عوض، به کسي که مورد رنجش و آزارمان قرارگرفته بود، اين قدرت را مي دهيم که ما را ببخشد يا نبخشد.
* چرا معذرت خواهي سخت است؟
- احساس غرور و تصور اينکه معذرت خواهي، نشانه ضعف شخصيت و سبب شکستگي ماست.
- يک اجبار فکري غلط که به ما مي گويد يک انسان کامل و خوب نبايد هيچ گاه اشتباه کند!
- اين مسأله که اگر معذرت خواهي کنم حتماً طرف گستاخ و جسور خواهد شد!
- چون بزرگتر اين جمع يا خانواده هستم، مايه شرمندگي و آبروريزي است اگر معذرت خواهي کنم!
در صورتي که تحقيقات نشان داده و عقل سالم مي گويد تمام اين افکار نادرست است.
عذرخواهي مناسب چيست و چگونه انجام مي شود؟
عذرخواهي در واقع جبران يک خسارت روحي، جسمي يا مالي است. براي اين جبران، معذرت خواهي کننده بايد احساس شرمندگي اش را به زبان بياورد. در عذرخواهي، اگر چه کلمات خيلي مهم هستند، اما معمولاً کفايت نمي کنند. بيان صريح اين که: به من بگو چه کار کنم تا از من بگذري و مرا ببخشي؟ در خيلي موارد لازم است. گاهي از اوقات، ممکن است جبران خسارتهاي مالي که به شخصي وارد آورده ايد، ضرورت پيدا کند. مثلاً ظروفي را که در عصبانيت شکسته ايد يا... البته در بيان چنين کلماتي هم بايد خيلي احتياط کنيد تا به فرد مقابلتان برنخورد: به من اجازه بده اين خسارت را جبران کنم.
مي خواهم اين احساس شرم لعنتي، دست از سرم بردارد. تهيه يک هديه مناسب هم تأثير يک عذرخواهي شفاهي را چند برابر مي کند.
عذرخواهي، خيلي مهمتر از آن چيزي است که اغلب ما فکر مي کنيم. حفاظت حرمت اشخاص و حفظ حرمت خودمان به جاي خود؛ اما بايد قبول کرد که عذرخواهي مي تواند از ارزشهاي انساني هم پاسداري کند. چه بين دو نفر، چه بين چند نفر، چه بين اعضاي خانواده و چه بين افراد جامعه.
معذرت خواهي در عمل آن قدرها هم که فکر مي کنيم، ساده نيست. عذرخواهي صحيح، راه و رسم خودش را دارد؛ يعني اجزاي مشخصي دارد که اگر حق هر کدام از اين اجزا به درستي ادا نشود، احتمال شکست خوردن و پذيرفته نشدن معذرت خواهي ما کم نيست. اول از همه بايد در درون خودمان بپذيريم که اشتباه کرده ايم و مسؤوليت اشتباه مان را قبول کنيم. اما پس از اين نکته ذهني، نکات عيني ديگري هم هستند که به کار بستن آنها تأثير عذرخواهي را دو چندان مي کند.
در معذرت خواهي، بايد از اشتباه مان اسم ببريم، مثلاً چنين کلماتي براي يک عذرخواهي مناسب نيستند: اگر باعث آزارتان شده ام، ببخشيد... اگر به هر دليلي از من دلخور شده اي، معذرت مي خواهم... بهتر است اشتباه تان را هم ذکر کنيد. مثلاً بگوييد: من واقعاً اشتباه کردم که پشت سرت حرف زدم. مرا ببخش...
اشاره به اين که ما خودمان هم متوجه شده ايم عملي که از ما سر زده، اشتباه بوده و باعث دلخوري فرد مقابلمان شده، مهم است. مثلاً: من مي دانم که خنديدنم در کلاس، باعث دلخوري ات شد، به همين خاطر، با تمام وجودم از تو معذرت مي خواهم. مرا ببخش...
* ابهامات ذهني فرد مقابل را از بين ببريد
عنصر ديگري که يک معذرت خواهي را مؤثر مي کند، توضيح اين مطلب است که چرا و چگونه اين رنجش خاطر به وجود آمده است. نبايد بگذاريم ابهامهاي ذهني فردي که از ما رنجيده است، باقي بماند. يک توضيح خوب و صادقانه مي تواند بسياري از اين ابهامهاي ذهني را مرتفع کند. مثلاً ممکن است توضيحات شما چيزهايي از اين قبيل باشد: خسته بودم، حالم خوب نبود، ذهنم به بيماري مادرم مشغول بود، حواسم نبود و... قول مي دهم چنين اتفاقي ديگر تکرار نشود.
بخش مهمي از توضيح ما بايد به همين نکته اشاره کند که آنچه مرتکب شده ايم، عمدي نبوده و قصد توهين و بي احترامي نداشته ايم. اين اشاره، به شخصي که از ما رنجيده، اجازه مي دهد در مقابل ما احساس راحتي کند و در برابرمان موضع خصمانه نگيرد.
يک معذرت خواهي خوب، همچنين بايد صادقانه و صميمانه مطرح شود تا اثربخش باشد. تا زماني که ما به شرم و احساس گناه و پشيماني خود اعتراف نکرده ايم، معمولاً طرف مقابل متوجه نمي شود که آيا ما از عملمان واقعاً پشيمانيم يا نه. حس نگراني و شرمندگي ما به هنگام عذرخواهي، به فرد مقابل مي فهماند که ما نگرانيم از اينکه مبادا رابطه دو طرفه مان به هم بريزد. اين اظهار شرمندگي، در واقع يک احترام مضاعف به شخصي است که از ما رنجيده است.
البته، زمان هم عنصر مهمي به شمار مي آيد. کي معذرت خواهي کنيم؟ براي يک رنجش ساده، مثلاً وقتي که حرف کسي را قطع مي کنيم و به اصطلاح وسط حرفش مي پريم، اگر بلافاصله عذرخواهي نکنيم، ممکن است ديگر دير شود و عذرخواهي مان تأثيرش را از دست بدهد. براي يک دلخوري شديد، مثلاً بابت اين که يک نفر را در جمع تحقير کرده ايم، بلافاصله عذرخواهي کردن صورت خوشي ندارد. حتي کار را بدتر مي کند. چون حواس حاضران، روي آن موضوع متمرکز مي شود و دلگيري فرد را از ما بيشتر مي کند. براي عذرخواهي در چنين مواردي، بايد سنجيده تر و حساب شده تر اقدام کنيم.
هنگام عذرخواهي به نکات زير توجه داشته باشيم:
- گذشته را يادآوري نکنيم: به چيزي که اکنون در حال روي دادن است، توجه کنيم.
- به همسر يا فرزندمان بگوييم که دشمن او نيستيم: اگر به آرامي در مورد موضوعي توضيح مي دهيد و فرزندتان به يکباره صدايش را بالا برده و از کوره در مي رود، کافي است به طرفش برويد و او را نوازش کنيد. دست خود را به آرامي در دستش قرار دهيد تا بفهمد که اين مجادله بي اهميت است.
- مشکل ترين کلمات را به زبان بياوريم: يک عذرخواهي واقعي مي تواند يکي از دشوارترين پيشنهادهايي باشد که ما ارائه مي دهيم !برخلاف تصور عموم، همه افراد قادر به زبان آوردن اين کلمه بوده و تا به حال هيچ کس پس از گفتن آن دچار خطر جدي نشده است.
- جمله اي دلپذير به او بگوييم: گاهي اوقات فراموش کردن حرفهاي آزاردهنده کسي که دوستش داريم مشکل به نظر مي رسد، اما اگر چيزي قابل تعريف را با آن بياميزيم، روبرو شدن با مسائل بسيار آسان تر خواهد شد.
- بگوييم که دوستش داريم: هنگامي که مي خواهيم به حالت آشتي و صلح برگرديم، به همسر يا فرزندان بگوييم که دوستشان داريم. اطمينان دادن در مورد اين موضوع که احساس ما نسبت به همسر و يا فرزندمان هيچ گاه و تحت هيچ شرايطي تغيير نخواهد کرد، بسيار خوب است. |
