|
* رضا اخوان
بر اساس گزارشهاي سازمان بهداشت جهاني کم خوني به عنوان يک مشکل مهم بهداشتي بويژه در کشورهاي در حال توسعه به
شمار مي آيد، به طوري که دو ميليارد نفر از مردم جهان دچار کم خوني هستند. در بسياري از اين کشورها، تعداد زيادي از افراد به آن مبتلا مي باشند. مهمترين و شايع ترين علت کم خوني، کمبود آهن است. اين امر ممکن است ناشي از مصرف پايين آهن موجود در مواد غذايي يا به علت افزايش خون از دست داده در بدن باشد که در هر صورت به کم خوني ناشي از فقر آهن مي انجامد.
* کم خوني
کم خوني حالتي است که در آن تعداد اندازه گلبولهاي قرمز و يا ميزان هموگلوبين موجود در خون تغيير مي يابد و تبادل اکسيژن و دي اکسيد کربن بين خون و سلولها دچار اختلال شود. از علل ايجاد کننده کم خوني مي توان کمبودهاي تغذيه اي ، خونريزي، ناهنجاريهاي ژنتيکي، بيماريهاي مزمن و يا مسموميتهاي دارويي را نام برد.
منظ__ور از کم خوني هاي تغذيه اي، کم خوني هايي هستند که به علت دريافت ناکافي مواد مغذي به وسيله سلولها ايج______اد مي شوند.
از مهمترين موادمغذي جهت خونسازي که کمبود آنها موجب بروز کم خوني مي شود، مي توان به آهن، مس، ويتامين 6B ، ويتامين 12B و اسيد فوليک اشاره کرد که از بين آنها کم خوني ناشي از فقرآهن يکي از شايع ت________رين کم خوني هاي تغذيه اي است.
در کم خوني ناشي از فقر آهن که بيشتر در کودکان و زنان در سنين باروري به وجود مي آيد، گلبولهاي قرمز کوچک و ميزان هموگلوبين به کمتر از 11 ميلي گرم در دسي ليتر کاهش مي يابد. اگر چه پيامدهاي اقتصادي و اجتماعي کم خوني فقرآهن به صورت کمي محاسبه نشده، ولي به اين نکته بايد توجه شود که اين بيماري سبب اتلاف منابع و مراقبته_____اي بهداشتي، کاهش بهره وري بر اثر افزايش ميزان مرگ و مير، ابتلا به بيماري در مادران و کودکان و سرانجام کاهش ظرفيت جسمي و رواني در بخش بزرگي از جامعه مي شود.
*ميزان نياز به آهن
ميزان نياز به آهن بر اساس سن، جنس و وضعيت فيزيولوژيکي افراد متفاوت است؛ مثلاً زنان باردار به علت افزايش حجم خون، رشد جنين و جفت و ساير بافتها به آهن بيشتري نياز دارند، به همين دليل بيش از ديگران در معرض خطر کم خوني قرار دارند. در شيرخواران در صورت سلامت مادر، ميزان ذخاير آهن و آهن موجود در شير مادر تا 6 ماه اول زندگي کافي است، ولي در مورد نوزاداني که با وزن کم متول____د مي شوند، ذخاير آهن کم بوده و بايد از زمان دو برابر شدن وزنشان آهن به صورت قطره خوراکي خورانده شود. ميزان آهن مصرفي، روزانه 50 تا 200 ميلي گرم براي بالغين و 6 ميلي گرم به ازاي هر کيلوگرم وزن بدن براي کودکان زير 6 سال و يک تا 2 ميلي گرم به ازاي هر کيلوگرم وزن بدن براي کودکان زير 2 سال مي باشد.
* دلايل فقر آهن
دلايل گوناگوني براي کمبود آهن در کودکان وجود دارد که از آن جمله مي توان به علل زير اشاره کرد:
_ دريافت ناکافي آهن: با توجه به اينکه ذخاير آهن موجود در بدن شيرخوار بعد از 4 تا 6 ماهگي تقريباً تهي مي شود، نياز است که شيرخواران با شروع غذاي کمکي آهن اضافي دريافت کنند، در غي_______ر اين صورت مبتلا به کم خوني فقر آهن مي شوند که اين موضوع بويژه در مورد شيرخواران نارس از اهميت بيشتر برخوردار است (که بايد بعد از دو برابر شدن وزنشان آهن اضافه دريافت کنند). در کودکان بزرگتر کمبود دريافت آهن به علت رژيم غذايي با آهن کم و يا دريافت رژيم با آهن هم ناکافي به وجود مي آيد که در به وجود آوردن و گسترش کم خوني مؤثر است.
_ جذب ناکافي آهن: به علت اسهال مزمن ، تغذيه شيرخواران با شيرمصنوعي، کاهش ترشح اسيد معده، مشکلات گوارشي و تداخلات داروي_____ي به وجود مي آيد و يا ممکن است علت کم جذب شدن آهن مصرف زياد مواد غذايي سرشار از سبزيها و حبوبات (به علت وجود فيتات، اگزالات و فسفات) و مصرف ناچيز پروتئين حيواني باشد.
خاک خواري نيز مي تواند باعث ايجاد ترکيبات غيرمحلول در روده و مانع جذب آهن شود.
خاک خواري بويژه در زنان باردار و کودکان شايع است و برداشت ناکافي آهن اغلب در اختلالات سؤ جذب و اسهال مزمن رخ مي دهد، همچنين تب شديد و عفونتهاي مزمن و بيماريهاي انگلي مثل ژيارديا و... مي توانند منجر به کاهش جذب آهن و سپس کم خوني ناشي از آن شوند.
افزايش نياز در زمان رشد: در دوران شيرخواري و کودکي به علت رشد سريع بافتها، نياز به آهن افزايش مي يابد. اغلب، نرخ سريع رشد در س___ال اول رخ مي دهد، در اين مدت وزن بدن و حجم خون تقريباً سه برابر و ميزان هموگلوبين خون دو برابر مي شود. بيشترين نرخ رشد در شيرخواران نارس و شيرخواران رسيده با وزن کم هنگام تولد، رخ مي دهد، در بدن اين کودکان حجم خون و ميزان ذخيره آهن در هنگام تولد کم است و چون به سرعت وزن اضافه مي کنند، نيازمنديشان به آهن افزايش مي يابد که اگر اين نيازمندي برآورده نشود، در مدت سه ماه دچار کمبود آهن مي شوند.
_ از دست دهي مزمن خون: در 50 درصد شيرخواران خونريزي دستگاه گوارش ممکن است نقش مهمي در ايجاد کمبود آهن داشته باشد؛ احتمالاً حساسيت شيرخواران به پروتئيني که در شيرتازه گاو وجود دارد، علت از بين رفتن مخاط روده و خونريزي گوارشي در آنها باشد و يا ابتلاي کودکان به انگلهاي روده اي باعث از دست دهي خون و کمبود آهن شود.
*علايم کم خوني ناشي از فقر آهن
علايم کمبود آهن معمولاً به آهستگي بروز مي کند، از اين رو اغلب بيماران کم خون بدون نشانه هستند. به طور کلي بي اشتهايي، رنگ پريدگي زبان و مخاط داخل لب و پلک چشم، سردرد، خستگي و بي حسي، بي تفاوتي، تنگي نفس، از بين رفتن بافت پوششي زبان همراه با سوزش و درد، تپش قلب، التهاب و زخم گوشه دهان، خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دست و پاها، التهاب مزمن معده که باعث کاهش ترشح______ات معده مي شود و در کم خوني هاي شديد قاشقي شدن ناخنها از نشانه هاي باليني کم خوني ناشي از کمبود آهن مي باشند.
همچنين همه چيز خواري، خوردن مواد غير معمول مثل يخ، خاک، نشاسته در کمبود آهن مشاهده شده و معمولاً با درمان آهن معالجه شده است. در موارد نادر در کم خوني ناشي از کمبود آهن بزرگ شدن طحال نيز ديده شده است.
* عوارض بهداشتي، اجتماعي و اقتصادي کم خوني ناشي از فقرآهن:
عوارض کمبود آهن بويژه در شيرخواران و کودکان 6 ماهه تا 9 ساله متعدد هستند، به طوري که اختلال در تکامل و هماهنگي سيستم عصبي، اختلال در تکامل گفتاري، کاهش قدرت يادگيري و افت تحصيلي، اثرات نامطلوب فيزيولوژيکي و رفتاري و کاهش مقاومت بدن در برابر عفونتها از مهمترين عارضه ها هستند.
در دوران شيرخوارگي معمولاً اثرات و اختلالات ذهني ناشي از کم خوني، غيرقابل جبران هستند، به طوري که ضريب هوشي کودکان کم خون 5 تا 10 امتياز کمتر از حد طبيعي برآورده شده است.
* پيشگيري و درمان کم خوني ناشي از فقر آهن
در سالهاي اخير براي برطرف کردن مشکل کم خوني آهن، غني کردن موادغذايي که روزانه به طور معمول مصرف مي شوند، توصيه شده است. به طور کلي براي پيشگيري از کم خوني ناشي از کمبود آهن در انسان بويژه در گروه هاي آسيب پذير، غني کردن مواد غذايي، تجويز املاح آهن در مواقع لزوم (مثل زمان افزايش نياز در دوران شيرخواري و دوران رشد 5 ) و توصيه مصرف بيشتر از موادغذايي که منابع بسيار خوبي از آهن مي باشند (جگر، گوشت قرمز و 5 ) را مي توان پيشنهاد کرد.
براي درمان و پيشگيري از چند روش استفاده مي شود که بهترين و کم خطرترين آنها استفاده از مکملهاي خوراکي است. درمان با نمکهاي ساده آهن؛ چون سولفات فرو خوراکي کاملاً مؤثر است و به شکل قرص، کپسول، شربت و يا قطره است و بايد مصرف آنها چندين ماه ادامه يابد.
چنانچه اين قرصها با معده خالي مصرف شوند جذب آنها بهتر و بيشتر صورت مي گيرد، ولي در اين حالت ممکن است سبب تحريک معده و بروز مشکلات گوارشي شود. مي توان عوارض گوارشي ناشي از مصرف آهن مانند تهوع، دل پيچه، سوزش قلب، اسهال يا بيوست را به حداقل رساند، به شرطي که آهن را با ميزان بسيار کم مصرف کرد و به تدريج به ميزان آن افزود تا به حد مورد نياز بدن برسد؛ همچنين بهتر است قرص آهن در آخر شب قبل از خواب استفاده شود تا عوارض ناشي از آن کاهش يابد.
ويتامين C جذب آهن را افزايش مي دهد، به همين دليل معمولاً مصرف ويتامين C به همراه آهن پيشنهاد مي شود، علاوه بر درمان دارويي بايد به ميزان آهن قابل جذب در غذا نيز توجه کرد.جذب آهن اغلب تحت تأثير شکل آهن موجود در غذا مي باشد. آهن موجود در پروتئينهاي حيواني (آهن) مثل گوشت گ__او، ماهي، گوشت پرندگان، (مرغ و 5 ) بيشتر جذب مي شود، در صورتي که جذب آهن در پروتئينهاي گياهي مثل سبزيها و ميوه ها کمتر مي باشد. ميزان جذب آهن غير هم بين 3 تا 8 درصد است. اسيد آسکوربيک (ويتامين C ) جذب آهن غير هم را زياد مي کند.
عواملي مثل کربنات ها، اگزالات ها، فسفات ها و فيتات ها (که در حبوبات، نان سبوس دار غيرتخمير شده موجود است مانع جذب آهن مي شوند.
مواد موجود در سبزيها ممکن است از جذب آهن غير هم جلوگيري کنند. مصرف چاي همراه يا بلافاصله بعد از غذا مي تواند تا 50 درصد جذب آهن را کاهش دهد؛ زيرا تشکيل ترکيبات غيرمحلول آهن مي دهد. جذب آهن موجود در زرده تخم مرغ به علت وجود فسويتين کم مي باشد.
* منابع غذايي آهن
منابع غذايي آهن عبارتند از: جگر، کليه، گوشت بويژه گوشت گاو، زرده تخم مرغ، سبزيها برگ سبز تيره، ميوه هاي خشک شده (برگه ها) بخصوص برگه زردآلو ، لوبيا چشم بلبلي، نخود خشک شده و دانه هاي روغني مثل پسته ، بادام ، فندق و...
به طور کلي توصيه هاي زير را مي توان انجام داد:
- غذاي کمکي کودک را به موقع و در 6 ماهگي شروع کنيد.
- غذاهايي که ميزان آهن رژيم غذايي را افزايش مي دهند، مصرف کنيد.
- در هر وعده غذايي از ميوه ها و سبزيهاي حاوي ويتامين C مثل مرکبات، گوجه فرنگي و... استفاده کنيد.
- در برنامه غذايي خود و کودکان، گوشت قرمز يا ماهي يا گوشت مرغ و سبزيهاي برگ سبز و حبوبات را بگنجانيد.
- از خوردن چاي يا قهوه با غذا ، قبل از غذا و بلافاصله بعد از آن بپرهيزيد.
-در تمام دوران شيرخوارگي شيرمادر را ادامه دهيد.
- به کودکان زير دو سال بعد از 6 ماهگي قطره آهن داده شود.
- به کودکان علاوه بر مواد غذايي حاوي آهن روزانه 3 ليوان شير بدهيد.
- به درمان عفونتهاي انگلي کودکان توجه خاص داشته باشيد.
- از آب بهداشتي سالم و تميز استفاده کنيد.
- قبل از غذا دادن به کودک دستهاي خود و کودک را تميز بشوييد.
-گوشتها را به خوبي بپزيد و از دادن گوشت به شکل کباب به کودک بپرهيزيد.
- از دادن تنقلاتي مثل کاکائو، شکلات و... به کودک اجتناب کنيد.
- در برنامه غذايي کودکان، غلات را در کنار حبوبات بگنجانيد (عدس پلو).
- در برنامه غذايي کودکان بالاي يک سال چهار گروه اصلي مواد غذايي شامل لبنيات، ميوه ها ، سبزيها، گوشت و غلات و حبوبات را بگنجانيد. |
