|
*حسن كدخداي عرب
امسال برخلاف تصور كارشناسان كه سال پر باراني را بعد از يك دوره هفت ساله خشكسالي پيش بيني كرده بودند، سالي بسيار

خشك از آب درآمد !به طوري كه ميزان بارندگي نسبت به سال گذشته 29 تا 36 درصد كاهش يافته است.
اين كاهش بارندگي و تداوم خشكسالي، طرحي را به يادمان آورد كه 10 سال پيش در كشور در قالب يك طرح ملي طراحي شد و به اجرا درآمد. طرحي كه مردم اكنون بيشتر از گذشته مشتاق اطلاع از كم و كيف آن هستند.
در اين راستا گفتگويي را با مهندس مهدي سالاري، مدير مركز و نماينده مجري طرح ملي باروري ابرها كه يكي - دو ماه پيش جانشين دكتر سمسار يزدي شده است، انجام داديم.
* آقاي مهندس سالاري لطفاً به عنوان اولين سؤال سابقه باروري ابرها در ايران و ميزان موفقيت آن را در دوره هاي انجام شده، بگوييد؟
** باروري ابرها در ايران در سالهاي 53 تا 57 در حوزه آبريز سد كرج و جاجرود انجام شد و پس از آن با انتقال تجهيزات به استان يزد، اين پروژه طي سالهاي 68 تا 75، در حوزه شيركوه اجرا شد كه به صورت محدود و با استفاده از ژنراتورهاي زميني به اجرا درآمد.
پس از آن پروژه باروري ابرها از سال 77 تاكنون در قالب يك طرح ملي اجرا شده به نحوي كه در سال اول محدوده استان يزد تحت پوشش عمليات بود و هم اكنون اين پروژه تقريباً در نيمي از كشور ايران اجرا مي شود. طي سالهاي 81 تا 85 عمليات پروازهاي باروري ابرها صورت نگرفت، ولي طي اين مدت نسبت به احداث سايتهاي راداري، خريداري تجهيزات مخصوص هواپيماي باروري ابرها و نصب آن بر روي دو فروند هواپيما و آموزش كارشناسان ايراني اقدام شد.
در پروژه هاي باروري ابرها درصد افزايش بارش (راندمان) گوياي ميزان تأثير عمليات باروري ابرها مي باشد، ولي حجم بارش تابع آب و هوايي و خشكسالي و ترسالي مي باشد و در صورتي كه ابر مناسبي وجود نداشته باشد امكان اجراي عمليات فراهم نمي گردد. طي 5 پروژه اجرايي باروري ابرها طي سالهاي 77 تا 86، بيش از 7/8 ميليار متر مكعب بارش اضافي ناشي از اجراي پروژه باروري ابرها بود و تنها در پروژه سال گذشته (86-85) بيش از3.15 ميليارد متر مكعب بارش اضافي داشته ايم.
* در ايران از چه قابليت باروري ابرها استفاده مي شود؟
** امروز بيش از 40 كشور جهان نسبت به اجراي پروژه هاي باروري ابرها اقدام مي نمايند و اين فناوري به عنوان يكي از روشهاي نوين استحصال منابع آب مطرح مي شود.
افزايش بارش،جلوگيري از ريزش تگرگ،جلوگيري از بروز سيل،انتقال زماني و مكاني بارش،پراكنده كردن ابرها كانوكتيو (جوششي)،پراكنده كردن مه در اتوبانها و فرودگاه ها و مقابله با سرمازدگي محصولات كشاورزي از جمله قابليتهاي طرح باروري ابرهاست، اما در ايران بيشتر طرح مطالعه و اجراي باروري ابرها به منظور افزايش بارندگي در مناطق مركزي كشور اجرا مي گردد.
* جايگاه ايران در پروژه باروري ابرها كجاست و معمولاً از چه روشي استفاده مي كند؟
** در حال حاضر بيش از 40 كشور دنيا مبادرت به انجام پروژه عملياتي و تحقيقات باروري ابرها مي نمايند، طبق گزارش رسمي سازمان هواشناسي جهاني در سال 2001 ميلادي بيش از 100 پروژه تعديل آب و هوا در دنيا اجرا شده است.
هر ساله 40 پروژه باروري ابرها در كشور ايالات متحده آمريكا اجرا مي شود علاوه بر آن كشورهايي مانند روسيه، استراليا، چين، كانادا و بسياري از كشورهاي پيشرفته و داراي فناوري باروري ابرها، پروژه هايي را در دست اجرا دارند، همچنين پروژه هاي زيادي حتي در كشورهاي خشك و نيمه خشك از جمله ايران، مراكش، ليبي، سوريه، فلسطين اشغالي، اندونزي، تايلند، آفريقاي جنوبي و غيره در حال اجراست.
در ايران اجراي اين طرح با استفاده از هواپيماي مخصوص از بهمن سال 1377 آغاز شده و تاكنون 4 پروژه در مركز ايران و استانهاي گيلان، مازندران، گلستان به اجرا درآمده است. اجراي اين طرح موفقيتهايي را براي افزايش نزولات جوي به طور ساليانه به دنبال داشته است. در اين راستا علاوه بر استحصال آب، امور تجهيز هواپيماهاي ايراني به تجهيزات باروري ابرها، ايجاد شبكه رادار هواشناسي، آموزش نيروي انساني و انتقال فناوري اجراي پروژه هاي باروري با هواپيما با هدف افزايش بارش انجام شده است.
از جمله روشهاي اجراي باروري ابرها مي توان استفاده از شبكه ژنراتورهاي زميني، اجراي عمليات با هواپيما و استفاده از مشعلهاي پيروتكنيك و ژنراتورهاي يدور نقره نصب شده بر بالهاي هواپيما و سامانه پرتاب راكت را مي توان برد كه هم اكنون در ايران از هواپيماهاي مخصوص باروري ابرها مجهز به سيستم پرتاب پاترونهاي يدور نقره و تزريق نيتروژن مايع استفاده مي شود.
* چه مطالعات و تحقيقاتي در اين زمينه در كشور انجام شده است؟
** طرحهاي تحقيقاتي باروري ابرها شامل فيزيك ابر، ديناميك ابر، مواد باروري و ميزان تأثير آن، ميزان آئروسل هاي موجود در هوا، ميزان آب و يخ موجود در ابر، تغييرات سيستم هاي ابري در كشور و نقش ارتفاعات بر روي آن در اين مركز انجام شده و با توجه به در اختيار داشتن آزمايشگاه هوايي و زميني، رادارهاي هواشناسي و گستردگي ايستگاه هاي جو بالا (راديو سوند) و همچنين توان اجرايي و تجربيات در اين مدت، ما آمادگي داريم تا با سازمان هواشناسي در خصوص انجام پروژه هاي تحقيقاتي مشترك همكاري نماييم.
در اين زمينه طي توافقات انجام شده، تحقيقات باروري ابرها به عهده سازمان هواشناسي كشور بوده و مطالعه و اجراي پروژه باروري ابرها بر عهده وزارت نيرو قرار دارد. بنابراين وزارت نيرو طي سالهاي گذشته غير از انجام پروژه هاي متعدد مطالعاتي و اجرايي باروري ابرها، نسبت به انجام مطالعات امكان سنجي باروري ابرها اقدام نموده است و سازمان هواشناسي نيز مطالعاتي در خصوص امكان سنجي باروري ابرها در استان خراسان ارائه نموده است.
* آيا باروري ابر در يك منطقه باعث كاهش بارش در مناطق همجوار هم مي شود؟
** تحقيقات نشان داده است تأثير باروري بر روي ابرهاي يك منطقه بر مناطق پايين دست بسيار ناچيز و قابل چشمپوشي است.
* آيا باروري ابرها به جز مناطق مركزي ايران در استانهاي ديگر بويژه استان خراسان انجام شده يا خير؟ آيا در اين خصوص برنامه اي داريد؟
** پروژه باروري ابرها بر اساس برنامه پيش بيني شده طي آذرماه تا ارديبهشت هر سال در مناطق مركزي، شرقي و جنوبي كشور شامل استانهاي يزد و بخشهايي از استان كرمان، اصفهان، چهار محال و بختياري، فارس، كهگيلويه و بوير احمد، قم، سمنان، خراسان رضوي، سيستان و بلوچستان و هرمزگان اجرا مي شود. در صورت فراهم شدن امكانات لازم، برنامه باروري ابرها در استان خراسان اعم از رضوي و جنوبي قابل اجرا خواهد شد.
* با توجه به كمبود بارندگي در سال آبي 87-86 و خشكسالي حاصل از آن، چه تدابيري براي استفاده از باروري ابرها در جهت كاهش بحران انديشيده شده است؟
** باروري ابرها يكي از شاخه هاي علم تعديل آب و هوا مي باشد و اين فناوري شامل تأثيرگذاري بر سيستم هاي ابري موجود است، اما قابليت توليد ابر را ندارد. اولين شرط تأثيرگذاري بر يك سيستم ابري، وجود ابر است و بدون وجود آن، تأثيرگذاري مفهومي نخواهد داشت.
دومين شرط وضعيت ابر از لحاظ ارتفاع، گستردگي، تراكم، ميزان آب موجود در ابر، سمت و سرعت حركت سيستم است و با توجه به مشخصات دقيق ابر شامل دما، فشار، رطوبت، سرعت، ميزان آب موجود در ابر و ساير شاخصه هاي مورد نظر، مي توان اجراي عمليات را برنامه ريزي كرد.
بنابراين باروري ابرها، به عنوان راهي براي افزايش بارندگي است، ولي در شرايط خشكسالي، كل ميزان بارندگي محدود خواهد بود، هر چند باروري ابرها تا حدي شدت خشكسالي را در صورت وجود ابر مناسب، كم خواهد كرد. به عبارتي فناوري باروري ابرها توانايي انتقال ابر از نقطه اي به نقطه ديگر را ندارد و صرفاً چنانچه ابر از شرايط فيزيكي لازم برخوردار بوده و استعداد باروري داشته باشد، امكان تزريق هسته هاي اوليه در داخل آن و در نتيجه افزايش روند بارندگي وجود دارد. پس چنانچه در منطقه اي خشكسالي اتفاق بيفتد و ابر مناسب باروري وجود نداشته باشد، اجراي اين طرح نمي تواند منجر به افزايش قابل توجه بارش شود.
* در طول يك دوره پروژه باروري ابرها عملياتي حداكثر چند سورت پرواز انجام شده است؟
** در سال آبي 86-85 تعداد 89 سورت پرواز به طور كلي طي مدت اجراي طرح باروري 202 سورت پرواز انجام شده است.
* هزينه تمام شده باروري ابرها در هر متر مكعب باران توليدي، چقدر است؟
** باروري ابرها در مقايسه با ساير روشهاي استحصال آب، يكي از ارزانترين و اقتصادي ترين روشها مي باشد، اما عموم مردم قدر و قيمت آب را نمي دانند و به همين جهت در مصرف آب صرفه جويي نمي كنند.
هزينه اجراي پروژه باروري ابرها به صورت كلي محاسبه مي شود و شامل هزينه هاي اجاره هواپيما، تأمين مواد اوليه، شبكه رادار هواشناسي و نيروي انساني است و در مجموع بر اساس ميزان آب استحصال شده، مي توان هزينه تقريبي هر متر مكعب آب را محاسبه كرد. در پروژه هاي اجرا شده قبلي، هزينه هر متر مكعب آب استحصالي كمتر از يك دهم هزينه ساير روشهاي استحصال و تأمين آب بوده است.
* آيا براي مهار آبهاي استحصالي ناشي از باروري ابرها تمهيداتي انديشيده شده است؟
** اين مسأله به مديريت آبهاي سطحي شركتهاي آب منطقه اي استانهاي تحت تأثير عمليات مربوط مي شود.
* مركز باروري ابرها در اين شرايط در چه زمينه هايي از دانش كارشناسان خارجي استفاده مي كند؟
** در اين پروژه رصدخانه آب و هواشناسي روسيه (CAO) در زمينه هاي، اجراي پروژه هاي اجرايي بارندگي در مناطق مركزي ايران بر روي ابرهاي سرد منطقه، تجهيز هواپيماي ايراني به وسايل اندازه گيري پارامترهاي جوي سيستم تزريق مواد باروري، تأمين رادارهاي هواشناسي و راه اندازي سايت هاي راداري و انتقال دانش فني و آموزشي كارشناسان ايراني، با ايران همكاري مي كنند. |