|
* مليحه پژمان
دكتر اكبر عالمي، استاد دانشگاههاي تهران، تربيت مدرس (گروه انيميشن) و كارشناس و منتقد سينماست. اگر بيننده برنامه سينما

ماوراء شبكه چهارم سيما باشيد، دكتر عالمي را به عنوان مجري و كارشناس در اين برنامه مي بينيد. او سالهاست كه در حوزه سينما مطالعات و تحقيقات گسترده اي دارد و ديدگاههاي جالبي را در خصوص سينماي جهان مطرح مي كند و سينماي ديني و معناگرا حوزه اي است كه دكتر عالمي با جديت به آن مي پردازد.
او در مورد سينماي ديني و تقسيم بندي آن به عنوان يك ژانر مي گويد: اين تقسيم بندي درست است، اما بايد يك فيلمساز چرتكه بيندازد و خيلي حسابگرانه به ميدان وارد شود. نه اينكه با خودش فكر كند كه من مي خواهم بروم سراغ آثار معنا گرا چون بازار گرمي دارد و جامعه به من احترام مي گذارد !در اين شرايط، بوي ريا از همان اول به مشام مي رسد، يعني ما بايد خودمان باشيم نه اينكه تقليد كنيم.
در سالهاي خيلي دور و در كتاب «حقوق زن» شهيد مطهري مطلب جالبي خواندم كه خيلي به دلم نشست و در آن زمان تحولي عجيب در من ايجاد كرد.
سينماي ديني ما به اين كتابها و تحقيقات گسترده احتياج دارد. ما مسلمانان از دوره دبستان اين حديث را از قول امام حسين(ع) شنيده ايم كه فرموده اند: «اگر دين نداري لااقل آزاده باش» و در ادامه هم در اسلام مساله «لا اكراه في الدين» را داريم، يعني اينكه به زور نمي تواني كسي را وادار به خدا پرستي كني. سينماي ديني ما بايد سرشار از معاني و محتواهاي تازه باشد، چرا كه فرهنگ غني ديني كه در اختيار ماست، نبايد به واسطه بي دقتي ما دچار تحريف شود و آثار سينماي ديني ما بايد مبين شعائر ديني و انساني مورد توجه دين باشند.
وي در خصوص ژانر سينماي ديني در غرب مي گويد: اگر بخواهيم بگوييم سينماي ديني يك واژه يا ژانر رسمي در فرهنگ واژگان غرب دارد يا خير؟ بايد بگويم غربي ها دو واژه را خيلي استفاده مي كنند: اسپريچووال سينما يعني روح كه قابل لمس نيست و ما آن را حس مي كنيم، اما نمي توانيم آن را ببينيم و ديگري متافيزيك است. اين دو واژه در فرهنگ لغت غرب به راحتي پيدا مي شود، اما وجود واژه معنا گرا در سينما براي من قابل هضم نيست، چرا كه به عقيده من نمي شود گفت برخي فيلم ها معنا دارند و برخي ديگر ندارند !به نظرم، اين واژه جعلي است، چرا كه همه چيزها در دنيا معنايي به همراه دارند، حتي اگر پوچ باشند. در غرب هنري به وجود آمد به نام «پوچي» و اين نشان مي دهد كه در پوچ هم معنايي وجود دارد.
اين استاد دانشگاه با اشاره به ترويج بي بندو باري و فساد از طريق سينما در غرب مي گويد: برخي سينما گران غربي فيلم به اصطلاح ديني مي سازند و در جهت ترويج فساد و اين آثار از شبكه هاي تلويزيوني دنيا هم با وقاحت پخش مي شوند كه حتي مورد اعتراض واتيكان هم قرار گرفته است. اين به منزله استفاده نادرست از سينماست و سينما هم نبايد تا اين اندازه وقاحت داشته باشد كه به خلوت و تنهايي آدمها راه پيدا كند. البته گاهي در اين زمينه استثنا هم ديده مي شود، اما اين استثنا هم نمي تواند به قاعده تبديل شود و من مي خواهم بگويم سينماي بي معنا وجود ندارد و هر چيزي به اندازه ظرف و اندازه اش معنايي دارد.
اين كارشناس سينما خاطرنشان مي كند: همه اديان الهي احترام دارند و در سينما بايد به اين مساله خيلي توجه شود. من فيلم هاي مذهبي «برادر خورشيد، خواهر ماه» و «مارتين لوتر» را بسيار دوست دارم.
مارتين لوتر، كسي است كه پايه گذار مكتب پروتستانيزم در قرن 16 بود. در اين فيلم نكته هاي عجيبي نهفته است، نكته اي كه همه جوانان ايران بايد به آن افتخار كنند. شيعه اصلاً تمام آن ضرورتي را كه دكتر مارتين لوتر چهار قرن پيش براي پايه گذاري مكتب پروتستانيزم احساس كرده بود، با وجود حضرت علي (ع) در دل خودش دارد. مارتين لوتر آمد و گفت كه دين نكته سختي نيست و شما مي توانيد، انجيل را به زبانهاي ديگر ترجمه كنيد و بعد از آن انجيل را به آلماني ترجمه كرد و البته مجازات شد.
او 400 سال پيش گفت كه بايد دين را برابر با زمان درست تفسير كرد، در حالي كه قبل از اين فرضيه، شيعه اين مساله را مطرح كرده و حضرت علي(ع) به امت خودش مي گويد: «تربيت فرزندان بايد مطابق روز باشد» دكتر مارتين لوتر مي گفت، اين تفاسير غلط شما از دين مربوط به 1600 سال پيش است و شما همچنان در يك نقطه راكد باقي مانده ايد، در حالي كه در دين مباني عميقي مطرح شده كه بايد به ضرورت جامعه، مورد بررسي و بازنگري قرار بگيرد.
دكتر عالمي در ادامه به سينماي ديني كشور كه مي خواهد براي نسل امروز مسائل و مفاهيم ديني را به تصوير بكشد، اشاره مي كند و مي افزايد: قبل از هر چيز بايد به زبان تصوير بگوييم كه دين در تمام دنيا براي چه مطرح شده است؟ دين آمده تا انسان را به تعالي برساند و اين تعالي مي تواند از مجراي آخرين دين آسماني(اسلام) مطرح شود.
حالا با اين تعريف مي گويم كه ما در اين 28 سال، 70 درصد فيلمهايمان به سمت رستگاري و درست انديشيدن گام برداشته اند و 30 درصد به گيشه و پول فكر كرده اند.
تازه اين 30 درصد هم مجبور بوده اند، برخي از چارچوب هاي جامعه را رعايت كنند. اوايل انقلاب حسن جلاير كه در حوزه سينمايي بنياد مستضعفان فعاليت داشت، جمله خوبي را مطرح كرد مبني بر اين كه فيلم ديني، فيلمي نيست كه در آن دقيقه به دقيقه گلدسته و اذان و نماز به نمايش گذاشته شود، اما در برخي آثار مي بينيم كه هنوز به اين مسائل توجه دارند.
به عقيده من، برآيند بردار يك اثر سينمايي و آنچه كه در ته ظرف رسوب مي كند مهم است نه رنگ و لعاب ظاهري. يادمان باشد كه ممكن است فيلمي را ببينيم و مدتهاي طولاني تحت تاثير رفتارهاي انساني و دين گراي بازيگران آن باشيم. وي در ادامه مي گويد: فيلم «رابرت وايز» با عنوان «اشكها و لبخندها» يك فيلم ديني است كه غربي ها ساخته اند. در اين فيلم با وجود آوازهاي طولاني كه در آن وجود دارد، بسيار لطيف مباني ديني مثل احترام به نعمتهاي خداوند مطرح مي شود كه نه به معناي زهد فروشي، بلكه درصدد ترغيب و تشويق مخاطبان و مردم به شكرگزاري از نعمات خداوند است و يك الگوي كامل به زبان سينما را از معناي دين به نمايش گذاشته.
فيلم ديگري كه با سرمايه يهودي هاي مقيم هاليوود ساخته شده محصول 1960 به نام «ويولن زن روي بام» است كه به عنوان يك فيلم ديني سرشار از معنا مطرح است. يادم هست در كلاس درس جامعه شناسي سينما اين فيلم را براي برخي دانشجويان كه جانباز جنگ بودند به نمايش گذاشتم و وقتي فيلم تمام شد و چراغها را روشن كردم، ديدم كه گريه مي كنند. در اين فيلم مباني مهم سينما مثل روانشناسي تاثير، جمله پردازي، اصول دراما، جذابيت، همذات پنداري و .... به انضمام درك درست از مباني اخلاقي و انساني به نمايش گذاشته شده است.
دكتر عالمي كارشناس برنامه سينما ماوراء خاطر نشان مي كند: سينماي ماورايي، معنا گرا، ديني و هر اسمي كه مي خواهيم روي آن بگذاريم، بايد حال انسان را به حال بهتري برساند. يعني همان كاري كه 124 هزار پيامبر در خصوص انتشار اخلاق و انسان گرايي و توجه به توحيد و يگانگي خدا در ميان مردم انجام دادند، تا حال آدمها بهتر شود و به رستگاري برسند.
پس اين مساله چندان هم پيچيده نيست كه به دنبال اين باشيم كه كليسا، مسجد و يا معبد به نمايش بگذاريم، بلكه بهره برداري درست از دين مهم است، چون نگاه همه در دين رستگاري و توحيد است. و سينما با قدرتي كه دارد مي تواند تصويرگر واقعيتهاي دين باشد. |