* امير روحپرور

برخي از پژوهشهاي انجام شده بيانگر اين موضوع است كه بيش از 90 درصد خاك ايران در معرض خشكسالي قرار دارد. از اين رو

 

ادامه پديده خشكسالي در جنوب، جنوب شرق و شمالشرق ايران مورد توجه رسانه هاي جهاني قرار گرفته و براين اساس تحليلهايي نيز ارائه داده اند. توجه به اين پديده از اين نظر حائز اهميت است كه ايران در سالهاي اخير جهشهاي قابل توجهي در عملكرد محصولات كشاورزي داشته است.
روزنامه الشرق الاوسط چاپ لندن در اخبار اقتصادي خود مي نويسد: ايران از سال 2004 گندم مورد نياز خود را از داخل تأمين مي كند و اين در حالي است كه تا يك دهه پيش ايران بالاترين رقم وارد كننده گندم در آسيا را به نام خود ثبت كرده بود. اين معادله در سال زراعي ايران در سال 2006 ميلادي روند معكوس گرفته و احتمالاً ايران ناچار خواهد شد كه حداقل يك ميليون تن گندم وارد كند و اين موضوع به دليل ادامه روند خشكسالي در جنوب آسيا مي باشد كه ايران نيز از آن متضرر شده است.
الشرق الاوسط مي افزايد: خشكسالي ايران بيشتر زيانها را به استانهاي جنوب شرق وارد كرده و در استانهاي شمال شرق ايران (خراسان رضوي، شمالي و جنوبي) كه مركز توليد زعفران ايران و يكي از اقلام مهم صادرات ايران را تشكيل مي دهد پديده خشكسالي به زيرساختهاي اين محصول مهم صادراتي ضربه زده و اين استانها كه ساليانه رقم بسيار قابل توجه حدود 200 تن زعفران را توليد مي كردند امسال با مشكل مواجه شده اند.
روزنامه Economic Midle East نيز به بررسي آمار نزولات جوي در استان خراسان پرداخته و مي نويسد: خبرنگار ما از راه دريايي كويت به جنوب ايران اعزام و پس از عبور زميني از 8 استان جنوب شرقي به شمال شرق وارد شده است.
تمامي اين استانها با مشكل كاهش لگاريتمي نزولات جوي مواجه بوده و كاملاً مشخص است كه كشاورزان سال زراعي سختي را پشت سر خواهند گذاشت و احتمال اينكه فائو به كمك كشاورزي ايران بشتابد زياد است.خبرنگار اكونوميك ميدل ايست مي افزايد: شرايط ايران به گونه اي است كه كشاورزان خرده پا عمده محصولات ايران را توليد مي كنند اين كشاورزان كه در قالب تعاوني هاي تخصصي فعاليت مي كنند هميشه به كمك دولت چشم دوخته و دولت نيز كه برنامه هاي اقتصادي خود را براساس تلاش كشاورزان طراحي كرده است در معامله اي مستمر به كمك كشاورزان مي شتابد و خريد تضميني محصولات كشاورزي در اين راستا تعريف مي شود و از اين رو دولت در زمان وقوع خشكسالي به ياري كشاورزان شتافته و آنها را كمك مي كند.دارالحيات چاپ بيروت نيز در رابطه با خشكسالي مي نويسد: ايران اگر چه در منطقه نيمه خشك قرار دارد اما در برخي از سالها ميزان بارندگي كه از 280 ميلي متر كمتر باشد با پديده خشكسالي مواجه مي شود حادثه اي كه بيش از 6 تا 10 سال است كه ايران با آن درگير بوده و اقتصاد ملي آن ضربه خورده است اما با وجود اين مشكل ايران توانست در سال 2004 به خودكفايي گندم رسيده و خود را از واردات اين محصول استراتژيك رهايي دهد.
و اگر فائو خودكفايي ايران به گندم را مدت 4 سال پياپي تأييد كند اتفاق مهمي در منطقه رخ خواهد داد و آن چيره شدن ايران بر خشكسالي است. روزنامه نگار الحيات كه از مشهد و سرخس نيز ديدن كرده مي نويسد: آب در دشتهاي خراسان به راستي حيات را رقم مي زند و شيوه هاي استحصال سنتي آب در اين مناطق واقعاً شگفت انگيز است. رشته هاي قنات در كويرهاي اين استان به منزله شاهرگ زندگي در دل كوير است. خراساني ها كه به قنات از ديدگاه تقدس مي نگرند رشته هاي قنات را مهريه زنان خود قرار مي داده و تا اين حد به آب ارزش مي دهند. به نظر مي رسد خراسان بيشتر از اينكه از كمبود آب رنج ببرد از مديريت توزيع صحيح محروم است و اين نكته اي است كه در مصاحبه با چند تن از كارشناسان كشاورزي به آن رسيده ام.
منابع:
روزنامه الشرق الاوسط (عربي)، چاپ لندن شماره 18244 
مجله اكونوميك ميدل ايست، شماره 822 
روزنامه دارالحيات، چاپ بيروت شماره 10056

 

* مهناز خجسته نيا

اول كه از خشكسالي سخن گفته مي شود ذهنيت به سمت همان حرفهاي تكراري منحرف مي شود، حرفهايي كه بيش از يك دهه است از زبان مسؤولان و كشاورزان بيان مي شود.
حرفهايي كه تاكنون نه تنها در جهت رفع مشكل راه به جايي نبرده، بلكه نتوانسته اند چهره اي واقعي از آنچه نمود دارد را بيان كنند.
واقعيت امر اين است كه خشكسالي اكنون زمين، دام و زندگي در آباديها را از بين برده و تعطيلي بخش كشاورزي و تخريب هويت روستا را نشانه گرفته است.
در اين راستا به سراغ يكي از نمايندگان مردم خراسان رضوي در مجلس شوراي اسلامي رفته ايم. او تنها عضو كميسيون كشاورزي مجلس از اين استان است.
نماينده مردم درگز در مجلس شوراي اسلامي از رويه كنوني كشاورزي به رغم اذعان به خشكساليهاي پياپي دل پردردي دارد.
محمدعلي دلاور در گفتگو با گزارشگر ما مي گويد: اولين اقدام در برابر خشكسالي اين است كه به سراغ راهبردهاي گذشتگان خود برويم و از همان مدلهاي آنها متناسب با روز الگوبرداري كنيم.
وي با بيان اينكه بايد بپذيريم بخش اعظمي از استان ما در عرصه خشك و نيمه خشك قرار دارد، مي افزايد: بايد خودمان را با زندگي در اين اقليم وفق دهيم، همان طور كه بزرگان ما وفق دادند.
وي خراسان رضوي را دومين استان گرفتار كشور در بحران خشكسالي اعلام مي كند و اظهار مي دارد: در استان فارس خوشبختانه به راحتي با معضل خشكسالي كنار آمدند و به سرعت اقدامهايي انجام دادند كه ما هنوز به دنبال اجرايي كردن آنها هم نيستيم.
وي با اشاره به هماهنگيهاي بين دستگاهي در فارس مي گويد: اوايل سال جاري دستورالعمل اجرايي پرداخت تسهيلات در اين استان به بانكها ابلاغ شد، اما در خراسان رضوي هنوز پرداخت اين تسهيلات عملي نشده است.
وي با اظهار تأسف از تعطيلي اتاق خشكسالي در خراسان رضوي مي افزايد: ما قبلاً از اتاق خشكسالي به عنوان مركز فرماندهي در استان بهره مند بوديم، اما مشخص نيست بر اساس چه سياستي از يكي دو سال پيش تعطيل شد.
عضو كميسيون كشاورزي مجلس با بيان اينكه در اغلب كشورها مانند ايتاليا با وجود 60 تا 70 ميلي متر بارندگي باز هم براي خشكسالي اقدامهاي ويژه اتخاذ مي شود وبذرهاي مقاوم به كم آبي كشت مي شود، مي گويد: متأسفانه در ايران هيچ كسي در انديشه اقدامهاي پيشگيرانه نيست، به گونه اي كه بذر مورد نياز كشاورزان را از فرانسه وارد مي كنند، در حالي كه آب زيادي نياز دارد و با خشكسالي حاكم بر ايران هم هيچ گونه همخواني ندارد.
دلاور با تأكيد بر اينكه بايد خودمان را براي توليد پايدار آماده كنيم، مي افزايد: براي اين كار نقدينگي نداريم، بانكها را بسته اند و كشاورزي را تعطيل كرده اند.
وي با انتقاد از عملكرد وزير جهاد كشاورزي طي سه سال اخير مي گويد: بايد از وزير كشاورزي پرسيد چه ميزان از هدفها و برنامه هايي كه سه سال پيش مطرح كرديد محقق شده است و خودكفايي در گندم، برنج، ذرت، جو، دانه هاي روغني و گوشت كه وعده سال 84 بود به كجا رسيده است؟
وي خواستار طرح سؤال از وزير جهاد كشاورزي براي برنامه هاي خشكسالي مي شود و مي افزايد: بايد از مهندس اسكندري پرسيد به رغم گذشت بيش از يك دهه از خشكسالي و تكرار پياپي آن با شدت بيشتر در سالهاي اخير چه برنامه اي براي تداوم بخش كشاورزي دارند؟
دلاور با تبرئه نمايندگان مجلس از اين امر مي گويد: ما فقط وظيفه نظارت را داريم و دولت امور اجرايي را بر عهده دارد.
وي ادامه مي دهد: اگر ما به مجلس طرح ارايه كنيم بودجه آن را بايد از جايي ببينيم كه طبق قانون آيين نامه داخلي بار مالي براي دولت دارد و شوراي نگهبان رد مي كند، در صورتي كه ارايه اين طرحها از سوي دولت به راحتي امكان پذير است.
وي با رد اقدام دولت در برداشت اعتبار از صندوق ذخيره ارزي مي افزايد: متأسفانه اكنون هر جا اعتبار كم مي آوريم بي درنگ از اين صندوق برداشت مي شود، در حالي كه اين چاره و درمان موانع پيش روي ما نيست.

 

از مطالعه اساطير و آيينها، مناسك و رسوم مختلف مردم سراسر جهان بر مي آيد كه آب همواره به عنوان يكي از شگفتي هاي آفرينش مورد توجه خاص بوده است.
در جاي جاي ايران كهن نيز به تناسب ميزان منابع آب موجود، آيينها و باورهايي در اين مورد وجود دارد. در اين راستا هر چه به طرف مناطق خشك و كويري پيش برويم، آب ارزش بيشتري مي يابد.با توجه به اينكه فلات ايران و بسياري از مناطق كشورمان را نواحي خشك و كم آب تشكيل مي دهد، از گذشته هاي دور يكي از دغدغه هاي مردم ساكن در اين مناطق مسأله تأمين آب بوده است.بي گمان باران يكي از اصلي ترين منابع تأمين كننده آب در نواحي خشك بوده و هست.ارزش حياتي باران براي كشاورزان و دامداران كه بشدت متكي به آن است، سبب شده كه آنان هميشه چشم به آسمان دوخته و در انتظار آمدن ابرهاي باران زا باشند و همين امر موجب برگزاري مراسمي براي طلب باران بويژه در زمان وقوع خشكسالي شده است.آنچه در تمامي اين مراسم مشابه است، طلب نعمت است. به نشانه بركتي كه قرار است از طبيعت نازل شود و معمولاً در همه آنها سرودهاي دسته جمعي براي طلب باران خوانده مي شود.
در بحث آب، باران يكي از مباحث مهم آن است، از اين رو آيينهاي باران خواهي و بند آمدن باران- يعني آفتاب خواهي- در گذشته نه چندان دور در همه مناطق ايران رايج بوده است و هنوز هم در برخي از نقاط ايران وجود دارد.اين آيينها چه در لرستان و آذربايجان و چه در خراسان، كرمان، قزوين و مازندران نشانه اهميت و بركت آب است و باران.
بسياري از آيينهاي باران خواهي يا باران كاهي همچنان در مناطق دور افتاده ايران بيش و كم اجرا مي شود كه برخي از آنها با اقامه نماز باران و اجراي آييني مذهبي و نيايش همراه است.در اين آيينها مردم ساكن در اين مناطق با ايمان راسخ به رحمت الهي، از درگاهش پايان ايام بي باران را طلب مي كنند.
خشكسالي در عهد امام رضا(ع)
در اين باره نقل شده است، در يكي از سالهاي حضور امام علي بن موسي الرضا(ع)، خراسان را خشكسالي فرا گرفت.مدتي باران نباريد، به طوري كه مردم هراسان بودند. مأمون از امام خواست كه نماز استسقا بخواند و از خدا طلب رحمت كند.
امام رضا(ع) پذيرفت و از مردم خواست سه روز روزه بگيرند و روز سوم كه روز دوشنبه بود، با جمعيت انبوهي به بيابان رفت. دست به دعا برداشت و عرض كرد: «خدايا !تو حق زيادي از ما اهل بيت بر مردم قرار داده اي و همان طور كه دستور داده اي آنها به ما متوسل شده اند و به فضل و رحمت تو اميدوارند و چشم به احسان و نعمت تو دارند.
پروردگارا !باران رحمت بر آنها نازل كن و در اين عنايت تأخير مفرما، تنها به آنها فرصت ده كه به خانه هاي خود برگردند.»پس از مدتي آسمان دگرگون و قطعات ابر نمايان شد، صداي غرش رعد و برق برخاست و باران بسياري باريد و همه جا را سيراب كرد.
چولي قزك
و اما خراساني ها هم شيوه خود را در باران خواهي دارند. گاهي به مصلي مي روند و آنجا دو ركعت نماز استسقا مي خوانند و گاهي يك سطل آب در پاشنه در امامزاده محل مي ريزند. گاهي هم آش مي پزند و ميان فقرا تقسيم مي كنند.
اما مهمتراز اينها گاه مراسمي مفصل تر برگزار مي كنند، كه به طور گروهي انجام مي شود. كودكان و اغلب پسران، در اين مراسم نقش اساسي دارند.
بين راه همه مي خوانند:
« چولي قزك » بارون كن/ بارون بي پايون كن/ گندم به زير خاكه/ از توشنگي هلاكه/ گلهاي سرخ لاله/ از توشنگي مناله/ چولي قزك، بيا بيا/ با ابراي سيا سيا/ بارون بيا جر جر/ تو نودونا شرشر.
چمچه گلين
باران خواهي در ميان مردم كوير رواج ويژه اي دارد و به دليل كم آبي در اين مناطق، آيينها در اين زمينه به دو شيوه فردي و گروهي برگزار مي شود.
اين مراسم از فراگيرترين و رايج ترين مراسم آيين نمايشي باران خواهي در نقاط مختلف ايران و حتي ديگر كشورها از جمله تركيه، بلغارستان، يوگسلاوي، سوريه، تركمنستان، تاجيكستان و پاكستان رواج دارد.
«چمچه گلين» با هدف طلب باران در خشكسالي ها در نواحي مختلف اجرا مي شده است و هنوز هم گاهي اجرا مي شود.
اين مراسم با كار بچه هايي شروع مي شود كه يكي از آنها «چمچه» يا قاشق بزرگ چوبي را در دست دارد. بچه ها لباس عروسكي را كه از قبل آماده كرده اند، به تن چمچه مي پوشانند و آن را «چمچه گلين»(عروس باران) مي نامند. يكي از بچه ها «چمچه گلين» را به دست مي گيرد و همراه بچه هاي ديگر در حالي كه اشعار عروس چمچه و تمناي باران را مي خوانند، براي گرفتن هديه به در خانه ها مي روند. بر در هر خانه بزرگ خانه سطل يا ظرفي آب روي عروس چمچه مي ريزد و مقداري حبوبات، مواد خوراكي يا پول به بچه ها مي دهد. در پايان بچه ها با موادي كه گردآوري كرده اند، آش مي پزند و آن را ميان خود و نيازمندان تقسيم مي كنند.
حليم باران
مردم برخي از مناطق زماني كه خشكسالي مي شود، دست به دعا برداشته و گوسفند قرباني مي كنند.
آن گاه گوشت قرباني را تقسيم مي كنند.
گاهي نيز با جمع آوري پول از مردم، گاوي را خريداري كرده و حليم باران مي پزند و در ميان مردم خيرات مي كنند.
*مراسم روستا
تربت جامي ها معتقدند اگر در زمان خشكسالي و كم آبي مراسم ويژه اي انجام شود، باران خواهد باريد. در اين روز لباسهاي مخصوصي مي پوشند و اين رسم را به اجرا درمي آورند.
در اين مراسم مي خوانند:
ابر سياه هند
وخود را كشيده يك س
وبارون بباره هو ه
وا... بده تو بارون

گندم به زير خاكه
از تشنگي هلاكه
از چوب چوپانان ده
از بيل دهقانان ده

گل هاي سرخ لاله
در زير خاك مي ناله
ا... بده تو بارون
به حق ديمه كارون

ابر سياه مرمر
خود را كشيده يك ور
بارون بباره جرجر
ا... بده تو بارون

 

*هاشم رسايي فر

پسته به عنوان يكي از محصولات مهم و استراتژيك كه سهم قابل توجهي از صادرات غير نفتي كشورمان را شامل مي شود، جايگاه



ويژه اي در سبد محصولات كشاورزي داراست. شهرستان «مه ولات» نيز منطقه اي مناسب براي ثمردهي اين محصول صادراتي در استان خراسان رضوي به شمار مي آيد كه با توليد سالانه حدود 50 هزار تن از مرغوبترين ارقام پسته، جايگاه بسزايي در استان و كشور دارد.
نكته قابل توجه اينجاست كه با وجود سرمازدگي سال گذشته و تغييرات جوي ماههاي ابتداي سال جاري كشاورزان مه ولات سال كم محصولي را در پيش دارند. به طوري كه در برخي از مناطق اين شهرستان كه تأثيرات سرمازدگي بيشتر بوده است، باغهاي پسته افت شديد محصول داشته اند ضمن اينكه گرماي بي سابقه بهار گذشته نيز تقريبا تمامي باغهاي مه ولات را متأثر از خود كرده است.
مهندس غلامحسين ساربان، رئيس اداره جهاد كشاورزي مه ولات در خصوص وضعيت پسته در سال زراعي پيش روي كشاورزان اين شهرستان اين گونه توصيف مي كند: سال زراعي براي كشاورزان پسته كار اين منطقه با توجه به سرماي بي سابقه اي كه زمستان گذشته شاهد آن بوديم سال چندان خوبي نيست تا جايي كه توليد اين محصول با افت 30 درصدي رو به رو شده است .
وي با اشاره به اينكه پسته محصولي است كه توانايي تحمل سرما را تا منهاي 20 درجه دارد، اظهار داشت: برودت هوا در زمستان سال گذشته به حدود منهاي 27درجه در اين شهرستان رسيد كه بسياري از درختان باغهاي مه ولات را يا به كلي و يا قسمتي از آن را از بين برد و باغات پسته نيز از اين قاعده مستثنا نشدند و با وجود سرماي 6تا 7 درجه بيشتر از توان درختان پسته، بسياري از سرشاخه ها دچار آسيب شد و افت توليد محصول را در پي داشت.
رئيس اداره جهاد كشاورزي شهرستان مه ولات يكي ديگر از عوامل افت محصول پسته را گرماي شديد چند ماه گذشته مي داند و مي افزايد: اين گرما كه اواخر فروردين گذشته به اوج خود رسيد، ريزش بي سابقه اين محصول را از درختان در پي داشت، به گونه اي كه نگراني برخي از كشاورزان در اين خصوص و آسيبي كه از اين بابت به محصولشان وارد شد بيشتر از زمان سرمازدگي بود.
ساربان در ادامه افزود: چنانچه افت توليد در محصول امسال اتفاق نمي افتاد انتظار داشتيم توليدي بيش از 40 هزار تن را شاهد باشيم، اما با روند كنوني گمان نمي كنم توليد پسته امسال مه ولات از 30هزار تن فراتر رود.
وي همچنين با اشاره به خسارت شديد باغهاي پسته در ساير نقاط كشور از جمله كرمان و رفسنجان اظهار داشت: در سال جاري زراعي به واسطه سرما زدگي زمستان گذشته ميزان خسارتها در استان كرمان خيلي بيشتر از منطقه ما بوده است كه اين امر نيز باعث شده قيمتهاي اين محصول در ابتداي برداشت امسال در شهرستان مه ولات نسبت به سالهاي گذشته بهتر باشد كه اميدواريم اين روند ادامه داشته باشد تا حداقل قسمتي از خسارتهاي ناشي از تغييرات جوي براي كشاورزان جبران شود.
رئيس اداره جهاد كشاورزي شهرستان مه ولات خسارت وارد شده به كشاورزان پسته كار اين شهرستان را رقمي بيش از 150ميليارد ريال دانست و گفت: دولت براي جبران خسارتهاي سرمازدگي به محصولات كشاورزي مه ولات سرفصلهايي را تعريف كرده، اما هنوز اختصاص نيافته است كه البته مشخص شدن اين بودجه قسمت عمده آن به بخش دام و نيز باغهاي انار كه خسارتها در آن بخشها بيشتر بوده است، تعلق خواهد گرفت.
ساربان در ادامه همچنين از راه اندازي آزمايشگاه تخصصي پسته كه در آن فعاليتهايي از جمله آناليز خاك و برگ زير نظر مستقيم كارشناسان انجام مي شود، خبر داد و گفت: در نظر داريم با همكاري شهرداري فيض آباد سايت بازار پسته شهرستان را راه اندازي كنيم كه به عقيده من، كمك بزرگي به كشاورزان و فعالان بخش پسته مه ولات در جهت عرضه و بازاريابي اين محصول در آينده خواهد كرد.
محمد رضا پناهنده، مسؤول ترمينال ضبط و فراوري پسته مه ولات نيز در خصوص وضعيت اين محصول با توجه به خشكسالي گفت: اگر چه ميزان خسارتهاي ناشي از تغييرات جوي در اين منطقه به اندازه ساير نقاط پسته خيز كشور نبوده، اما توليد امسال اين محصول نسبت به سالهاي گذشته دچار افت محسوسي بوده است.
وي كاهش توليد را در رقم پسته فندقي نسبت به ساير ارقام اين محصول بيشتر عنوان كرد و افزود:به دليل اينكه پسته فندقي نسبت به ساير ارقام در برابر سرما مقاومت كمتري دارد، افت توليد اين رقم بيشتر بوده است.

 

* هادي مرادي

در سالهاي اخير با استمرار خشكسالي، بسياري از اراضي مستعد در شهرهاي مختلف استانهاي خراسان به بيابان تبديل شده

است، اين در حالي است كه بنا به گفته كارشناسان با گسترش بيابان، كويرزايي نيز بشدت افزايش يافته است.همچنين عرصه هاي طبيعي نيز از خشكسالي در امان نبوده، به طوري كه بسياري از مراتع موجود با فقر پوشش گياهي مواجه شده است.از سوي ديگر وجود كانونهاي بحراني متعدد در شهرها و مناطق مختلف توجه به اين مقوله را دو چندان نموده است.اما براستي براي جلوگيري از گسترش بيابان كه يكي از پيامدها و عوارض مهم خشكسالي است چه بايد كرد؟براي پاسخ به اين پرسش و ده ها سؤال ديگر به سراغ يكي از كارشناسان و مسؤول بيابان زدايي اداره كل منابع طبيعي خراسان رضوي رفتيم.مجيد داورپناه در اين گفتگو ضمن پاسخگويي به پرسش هاي قدس، عوامل مؤثر در رشد بيابان، راه هاي مقابله با آن و تأثير خشكسالي بر عرصه منابع طبيعي را تشريح كرد كه از نظر مي گذرد.
***

* اصولاً بيابان چه منطقه اي است و بيابان زايي چه زماني روي مي دهد؟
** بيابان سرزميني است كه در مناطق خشك، نيمه خشك و خشك نيمه مرطوب واقع شده و از پوشش گياهي بي بهره است. اما زماني كه توان توليد بيولوژيكي سرزمين هاي خشك اعم از مراتع، چراگاه ها، اراضي ديم و اراضي آبي به سبب عوارض ناشي از تغييرات فيزيكي، شيميايي و هيدرولوژيكي كاهش مي يابد بيابان زدايي روي مي دهد.
دو عامل تغييرات اقليمي و فعاليتهاي انساني اصلي ترين عوامل ايجاد بيابان است كه در مناطق خشك كاهش ميزان ريزشها و خشكسالي عمدتاً سبب تضييع اراضي مي شود و در بحث دخالتهاي انساني، استفاده بيش از حد از اراضي و چراي بي رويه دامها نيز در گسترش بيابان نقش دارد.
در سطح خراسان رضوي حدود 6 ميليون هكتار اراضي بياباني وجود دارد كه يك ميليون و 700 هزار هكتار آن تحت تأثير فرسايش بادي قرار دارد و حدود 700 هزار هكتار آن در كانونهاي بحراني فرسايش هستند و اين مناطق بيشترين تأثير را از خشكسالي مي گيرد، اما وضعيت خشكسالي در شهرستانهاي كاشمر، تربت جام، خليل آباد، سبزوار، نيشابور، بردسكن، خواف، رشتخوار، بجستان، گناباد ، سرخس و تايباد حاد مي باشد.




* آيا رشد بيابان به ايجاد كوير كمك مي كند؟
** در نهايت بله - وقتي پوشش گياهي از بين رفت، بيابان توان توليد بيولوژيكي خود را از دست مي دهد و اين منطقه كه فاقد هرگونه موجود زنده و پوشش گياهي است كوير ناميده مي شود.
يعني خاك اين مناطق شور و قليايي مي شود و با افزايش نمك سيل قهقرايي و انتهاي نقطه بهره برداري آن فرا مي رسد.
* پس قابل بازيافت نيست؟
** متأسفانه نه - البته با انجام برخي بهره برداريهاي خاص بخشي از آن قابل استفاده است، اما از نظر پوشش گياهي بسيار فقير خواهد بود.
* بارندگي چه ميزان در رشد بيابان و خشكسالي تأثير دارد؟
** عمده بحث خشكسالي از بارش ناشي مي شود، يعني كمبود بارندگي و رطوبت در يك دوره مشخص سبب ايجاد خشكسالي مي شود، اما بعضي از مناطق به دليل طول و عرض جغرافيايي و ويژگي هاي اقليمي بيشتر در معرض خشكسالي قرار دارند و اينجاست كه بايد با اعمال مديريتهاي خاص اثرات خشكسالي را تعديل كنيم.
* آيا طرحي براي بازيافت مناطق تجزيه شده اعم از مناطق كوير شده و بياباني و مناطق رو به بحران وجود دارد؟
** طرح مبارزه با كانونهاي بحراني در دست اجراست، اما به علت وسعت زياد عرصه ها و همچنين كمبود اعتبارات كاري كه انجام مي دهيم به نسبت عرصه ها كم است. يعني چيزي حدود 700 هزار هكتار كانون بحراني داريم و با اين اعتبارات ناچيز، هر سال تنها قادر به فعاليت در 10 هزار هكتار هستيم.
* كيفيت خاك اين مناطق چگونه است و آيا كمبود اعتبار و هم مغفول ماندن آن قسمت هاي باقي مانده كيفيت و نوع خاك در آنجا افت نمي كند؟
** كيفيت خاك در مناطقي كه عمليات احيا انجام مي شود با توجه به استقرار مجدد پوشش گياهي، حفظ مي شود، اما در مناطقي كه هيچ پوشش گياهي وجود ندارد به دليل وجود فرسايش بادي، متأسفانه خاك حاصلخيز از دست مي رود.
* در بحث حفاظت از اراضي و احياي خاكها، مديريت حفاظت چگونه صورت مي گيرد؟
** ما عمدتاً به دنبال اين هستيم كه با اعمال يك نظام مديريتي و با تهيه الگويي كه با ظرفيت اين مناطق مطابق باشد، اثرات خشكسالي را تعديل و مديريت كنيم.
عامل مهمي كه باعث حفظ منابع آب و خاك مي شود، ايجاد پوشش گياهي است، يعني چنانچه بتوانيم پوشش گياهي اين مناطق را به حد مطلوبي برسانيم به هدفهايمان نايل شده ايم، البته در اين راستا از پروژه هاي مكانيكي، پخش سيلاب و احداث بند خاكي نيز استفاده مي كنيم.
در حال حاضر 17 كانون بحران را در سطح استان مطالعه كرديم و پروژه هاي قابل اجرا هم پيش بيني شده است و به مرور و با تخصيص اعتبار عمليات اجرايي آن آغاز مي شود.
* بعضي از روستاها در دامنه بيابان قرار دارند و فرسايش بادي، شنهاي روان را به سمت اين روستاها مي كشاند، براي جلوگيري از مدفون شدن آنها چه اقدامهايي لازم است؟
** در تعدادي از اين روستاها كه پيشروي شنها سبب خسارت شده به صورت موقت به مالچ پاشي اقدام كرديم و همزمان با آن پروژه هاي بيولوژيك را اجرا مي كنيم.
* با توجه به خشكسالي و تشديد اوضاع بحراني بيابانهاي استان، براي ايجاد موانع بر سر راه كويرزايي، آيا اجراي پروژه هاي بيولوژيك كافي خواهد بود؟
** در مناطقي كه با مشكل شنهاي روان مواجهند، مشكل كاشت نهال نداريم و با كاشت نهال و بذركاري شنها را تثبيت مي كنيم، اما مالچ پاشي را در جايي كه وضعيت بحراني داشته باشد مثل پالايشگاه اجرا مي كنيم كه اگر اين كار صورت نگيرد خسارت زيادي به تأسيسات وارد مي شود.
* بزرگترين مشكلي كه در مقوله بيابان زدايي بر سر راه شما قرار دارد چيست؟
** مشكلات متعدد است. نخست سطح زياد عرصه ها و كمبود اعتبارات و سپس مشكلاتي كه در كارهاي اجرايي داريم كه ضروري است ساير دستگاه هاي اجرايي به كمك ما بيايند وگرنه منابع طبيعي به تنهايي نمي تواند تمام كارها را انجام دهد.
* چه سازمانهايي را در اين زمينه دخيل مي دانيد؟
** سازمانهاي مختلفي هستند. ما طرحي داديم كه اگر سازمان جهانگردي در بخش بيابان با ما همكاري كند مي توانيم بيابان را آباد كنيم.
مثلاً در كوير بجستان در حالت طبيعي به جز ما هيچ كس به آنجا نمي رود و خشكسالي باعث مهاجرت مردم از آنجا شده است. مي خواهيم در اين منطقه احياي بيولوژيكي داشته باشيم،اما هيچ كس آنجا نيست، اما اگر به هر دليلي در آنجا زمينه هاي اشتغال به وجود بيايد و دستگاه ها حضور پيدا كنند خود به خود احياي بيابان، كويرزدايي و كاهش اثرات خشكسالي را شاهد خواهيم بود.
* چرا ميزان مشاركت مردم كم شده است؟
** به دليل اينكه بعضي اوقات دستگاه هايي كه مرتبط با فعاليتهاي كشاورزي و يا دامداري هستند در مقطعي به ارائه تسهيلات دست مي زنند، اما چون مطالعه كافي صورت نگرفته بعد از مدتي كار با شكست مواجه مي شود، اما با اين حال نيز مردم آن مناطق براي اخذ تسهيلات بانكي به منظور جبران خسارات ناشي از ورشكستگي وقتي مراجعه مي كنند و با جواب منفي رو به رو مي شوند، رغبت ماندن در بيابان و سرمايه گذاري در آنجا را از دست مي دهند.
* در مورد احيا، چرا به جاي كارهاي مقطعي به صورت ريشه اي برخورد نمي شود.
** از چه نظر؟
* همين كه مردم راضي به مشاركت نمي شوند.
** متأسفانه اين ضعف را نمي توان ناديده گرفت. در كشور ما در مقطعي افرادي مي آيند و براساس سليقه هاي شخصي كارها را انجام مي دهند مثلا در چند سال گذشته با همكاري سازمانهاي بين المللي برنامه اقدام ملي بيابان زدايي تصويب شد و ايران هم عضو كنوانسيون بين المللي بيابان زدايي شد، اما متأسفانه در عمل آن برنامه ها اجرا نشد كه بخش عمده آن به همكاري دستگاه هاي دولتي و كمبود امكانات در بخش منابع طبيعي برمي گردد. ببينيد ما نيامده ايم با تدوين قانوني جامع، مشخص كنيم مثلاً در بخش بيابان بايد چه كنيم، در واقع به جاي اينكه به اصل بپردازيم به مسائل تشكيلاتي و فرعي مي پردازيم و با تغيير مديريت ممكن است مدير بعدي بر خلاف قبل رفتار ديگري در پيش بگيرد و نارضايتي مردم برآيند اين گونه رفتارها باشد.
* تصور نمي كنيد اين نوع عملكرد به مهاجرت افراد به نقاط بزرگتر منجر شود؟
** همين طور است - ببينيد بيشتر روستاها در اين نقاط خالي از سكنه است و يا تنها افراد سالخورده ساكن آنجا هستند كه اين به نبود اشتغال و سرمايه گذاري و همين طور كمبود اعتبارات بستگي دارد كه روي اينها مطالعه هم صورت گرفته، اما به نظر مي رسد يك گره كور بر سر راه برنامه ريزي و اجرا، پس از مطالعه وجود دارد و اين نارضايتي ها را ايجاد كرده است.
* اينكه كار ريشه اي بكنيد يعني به گونه اي كه مردم به ماندن در آن مناطق دلگرم شوند،اين چه جايگاهي در برنامه ريزيهاي توسعه اي شما دارد؟
** متأسفانه در اين زمينه كاري نشده و ما تاكنون بر مبناي استعداد مناطق برنامه ريزي نكرده ايم و فقط زماني كه مثلاً خشكسالي اتفاق مي افتد، فرياد ما بلند مي شود كه برويم و در مجلس اعتبار تصويب كنيم، اما با گذشت مدتي، باز فراموش مي كنيم.
بايد بپذيريم كه ايران، كشوري خشك و بياباني است وبراي همين بايد ببينيم كه كشورهاي ديگري مثل آمريكا و استراليا كه اوضاعي نظير ما و حتي به مراتب دشوارتر از ما دارند چگونه توانسته اند جلوي اين اوضاع را بگيرند و در مواقع زيادي بهترين بهره برداريها را از آن شرايط مي كنند. در واقع بيشتر مشكلات ما به نبود طرح و برنامه اي جامع برمي گردد.
* زمستان پرباري داشتيم، اما تابستان برعكس شده، چرا نتوانستيم با اقدامهاي ذخيره سازي از هدر رفتن آن منابع جلوگيري كنيم؟
** در خصوص زمستان بايد بگويم كه بيشتر سرما بود تا بارش و متوسط بارندگي نسبت به سالهاي گذشته پايين بود.
* نوع بارش هم مهم است؟
** مهم است، اما در مجموع ميزان بارندگي مهم است كه نسبت به سال گذشته پايين بود و گذشته از اين سرماي زيادي زمستان گذشته مزيد بر علت شد و به بخش كشاورزي خسارتهايي وارد كرد، اما از آنجا كه در مديريت منابع آب ضعيف هستيم نمي توانيم بهره برداري مناسبي از آنها بكنيم.
در مورد كوير و اوضاع كنوني هم با اينكه منابع آب شور به مقدار فراوان در مناطق بياباني موجود است، اما توان بهره برداري از آن وجود ندارد.
* آيا اين عدم مديريت فقط به زمستان گذشته برمي گردد؟
** خير، ما در بهره برداري از آبهاي شور مناطق كويري براي توليد گونه هاي مستعد كه مي توانند نقش بادشكن هم داشته باشند كاري نكرده ايم. براي توسعه سامانه هاي آبياري جهت بهره برداري بهتر از آن هم همين طور.
* بيشتر آب اين مناطق شور است؟
** عمده آب شور است و آن مقدار آبهاي شيرين هم كه هست به دليل بهره برداري نادرست به سمت شور شدن مي روند.
* چگونه مي توان از اين منابع استفاده مطلوب كرد؟
** با ايجاد شبكه هاي پخش سيلاب - احداث بندهاي خاكي و اجراي عمليات آبخيزداري مي توان استفاده قابل توجهي در زمينه بهره برداري بهتر از منابع داشت، اما اين به كار گسترده نياز دارد. تفاوتي كه بين ما و كشورهاي پيشرفته وجود دارد اين است كه وقتي با اوضاعي نظير خشكسالي مواجه مي شويم به فكر چاره مي افتيم، اما كشورهاي پيشرفته با تحقيقات و اعمال سيستم هاي جديد مشكلات را كم كرده اند.
همين چگونگي اعمال روشهاي پخش سيلاب، استفاده از آبگيرهاي كوچك و ... كه در استان زمينه زيادي براي اين كارها وجود دارد مثلاً استفاده از آب شور براي كاشت گونه هاي مستعد در مناطق كويري و همچنين توليد چوب.
* كه اين كارها صورت نگرفته!
** خير، اما در مناطقي كه مشاركت مردمي بوده كارهايي انجام شده، ولي چون حمايتي از سوي دستگاه ها نبوده و از طرف ديگر ضعيف بودن ساكنان اين مناطق از نظر مالي اين كارها موفقيت آميز نبوده است.
* آيا در برقراري تعادل بين دام و مرتع موفق بوده ايد؟
** ببينيد تعداد دامها در كشور ما بيش از چهار برابر مساحت مراتع است و اين مسأله در مناطق بياباني با پوشش گياهي اندك و با هجوم گسترده دامها باعث تخريب آن مي شود، بنابراين ما سعي كرديم در مناطق بياباني عمليات بيولوژيك و ايجاد جنگلهاي دست كاشت داشته باشيم، بدين ترتيب كه تحت شرايط خاص و براي حفظ تعادل، اجازه چرا مي دهيم و اين با استقبال خوب دامداران همراه بوده است.
اين امر در بعد نخست جلوگيري از هجوم شنهاي روان و در بعد مهمتر توليد علوفه براي دامها را به دنبال دارد.
* اما گاهي اوقات شاهد آن هستيم كه عده اي به صورت غيراصولي وارد اين مناطق دست كاشت مي شوند.
** بحث تخلف را نمي شود انكار كرد، اما بايد ديد كه اين تخلف نسبت به 10 سال پيش آيا كمتر نشده؟ اين از ضعف برنامه ريزي برخي از دستگاه هاست كه مثلاً مردم يك روستا براي تأمين سوخت مورد نياز به تخريب منابع ارزشمند طبيعي رو مي آورند.
* نياز به سوخت در آن مناطق وجود دارد و بايد به آنها هم حق داد.
** بحث برخورد بحث قانوني است كه منابع طبيعي ملزم به برخورد مي باشد، اما ضعف دستگاه هاست و منابع طبيعي وظيفه تأمين سوخت را ندارد.
* احداث سد چه تأثيري در جلوگيري از رشد بيابان دارد؟
** ما وقتي سد احداث مي كنيم در واقع سيلاب را مهار و از آبهاي سطحي بهره مي بريم در نتيجه ديگر در بيابان چاه نمي زنيم و آب زيرزمين اين مناطق را استحصال نمي كنيم، اين كار در نهايت از شور شدن آب بيابان جلوگيري مي كند و در واقع آبي كه از بالا دست سد به پايين دست مي آوريم نه تنها باعث تخريب اراضي نمي شود، بلكه باعث شستشوي نمك و بهبود اراضي مي شود.
* گفتيد كه مردم مناطق كويري از نظر مالي ضعيف ترند و بنابراين از زندگي شان مايه مي گذارند و مشاركت مي كنند، اما در صورت غلبه عوامل اقليمي براي اين مناطق، باز هم اين مردم هستند كه آسيب مي بينند؟
** ببينيد، ما بارها براي ايجاد و تقويت همكاري مردم و منابع طبيعي طرحهايي ارائه كرديم مثل بيمه طرحهاي بيابان زدايي يعني مي خواستيم اعتمادسازي كنيم كه در صورت بروز وضعيتي مثل خشكسالي، مردم از همكاري و مشاركت با ما عقب نشيني نكنند، البته حق هم دارند مثلاً يكي از اهالي منطقه گناباد با ارائه طرحي، توانست منطقه بياباني را به جنگل تبديل كند كه اين كار باعث شد به عنوان مجري نمونه كشوري معرفي شود تا اينكه در سال گذشته بر اثر سرما اين عرصه از بين رفت و هيچ حمايتي از اين شخص نشد تا بتواند دوباره آن عرصه را احيا كند.
مسائلي اين چنين باعث مي شود ميزان رغبت افراد براي همكاري در بيابان زدايي كمتر شود.
* چرا اهميت اين موضوع احساس نشده است؟
** به خاطر ضعف در اجراي قانون.
* در شرايط كنوني خشكسالي، آيا كشاورزي در اين مناطف فقير از نظر خاك و آب، البته در عين نياز كشاورزان، توصيه مي شود؟
** در بسياري از مناطق، كشاورزي توجيه اقتصادي و فني ندارد و كشاورزي در اين شرايط يعني نابودي منابع آب و خاك و آسيب به اقتصاد كشور، اما مردم چاره اي ندارند و اين مسؤولان و برنامه ريزان هستند كه بايد با ارائه الگوي مناسب كشت و تعيين نوع كيفيت خاك براي كشت و زراعت، براي اين معضل چاره اي بينديشند.
در بسياري از اين عرصه ها كيفيت آب زيرزميني به گونه اي است كه استفاده زياد از آن باعث شوري آب مي شود.
* به نظر شما آيا الگوي مناسب كشت را به مردم داده ايم؟
** نه تنها الگوي مناسب نداريم كه استفاده اصولي و درست از منابع آب و خاك را نيز به آنها آموزش نداده ايم.
* يعني در مسير درستي حركت نمي كنيم؟
** البته اكنون به اين مورد توجه مي شود . چون الگويي كه گفتم به سالهاي گذشته مربوط است كه بدون مطالعه و در سطح گسترده زير كشت رفت و آسيب زيادي به آب و خاك كشور وارد كرد، اما چند سالي است جلوي اين روند گرفته شده است.
* در بعضي از مناطق استفاده از آب زياد است مثل مناطقي كه چاه كشاورزي در آن وجود دارد. آيا اين مصرف بالا مي تواند به كم آبي و خشكسالي منجر شود؟
** مطمئن باشيد اين مناطق در آينده به بيابان تبديل خواهد شد و حتي شهرهايي مثل مشهد را به دليل بهره برداريهاي بي رويه از آب، بايد در حوزه بيابان قرار دهيم كه متأسفانه به اين مشكل كمتر توجه شده است.
* پس چه بايد كرد؟
** اينجاست كه بخش تحقيقات و مديريت بايد وارد عمل شود.
* آيا تا آن زمان آبي باقي خواهد ماند؟
** مي شود كارهايي كرد مثل طرحهاي ضربتي كه اكنون هم وجود دارد، اما پراكنده كاري باعث انحراف از مسير درست و اصولي مي شود.
* تأكيد من بر اين است كه آيا تاكنون به اهميت اين مسأله پي نبرده ايد؟
** در خيلي از مواقع، مسائل حاشيه اي زياد است، سودجويي، زمين خواري و ... كه مانع اجراي درست طرحها مي شود.
* براي افزايش يا حفظ كيفيت خاك در زمان خشكسالي بايد چه كاري انجام داد؟
** عمده ترين كار جايگزيني با پوشش گياهي مصنوعي است.
* چرا قبلاً به اين موضوع فكر نشد، يعني دو سه سال پيش كه در توليد گندم خودكفا شديم، بحث فاصله گرفتن از خشكسالي مطرح شد، اگر همان موقع كشت جايگزين مي كرديم، اكنون اثرات خشكسالي كمتر نبود؟
* * دقيقاً درست است. بيشتر به خاطر اين بود كه ما آن زمان سرگرم جشن و شادماني بوديم و به فكر اين روزهاي كم آبي و خشكسالي نبوديم، بنابراين هيچ ذخيره اي انجام نداديم و منابع موجود به همان شيوه هاي سنتي مصرف مي شود و بحث اينكه روزي خواهد رسيد كه همان اراضي پر محصول به بيابانهاي خشك تبديل شود مطرح نبود، به همين دليل نيازي حس نمي شد، اما با اينكه دير است ولي بايد با استفاده از همان آبهاي شور بيابانها را بارور و توليد علوفه را بالا ببريم تا در زمان خشكسالي، دامداري نيز دچار مشكل نگردد.
* با تمام اين تفاسير، آيا خشكسالي كه با آن مواجه هستيم رو به افزايش است؟
** با اين روند تخريب كه داريم و نبود اعمال مديريت صحيح، احتمال اينكه خشكسالي ها در سالهاي آينده افزايش يابد بالاست.
* و هيچ برنامه جامع و طرح تبيين شده اي در دست نداريد؟
** متأسفانه خير، به دليل اينكه مسائل متعدد است و ما جامع نگري نداريم، مثلاً طرح آمايش سرزمين از چندين سال قبل مطرح است، ولي هنوز اجرايي نشده كه اگر اين طرح، تصويب و به اجرا گذاشته شود، چراي بي رويه نداريم، تخريب نداريم و ديم كاري غيراصولي هم نداريم. از منابع آب زيرزميني هم، استفاده بهينه صورت خواهد گرفت.
* پس اين وضعيت به نبود تعامل ميان بخش تحقيقات و اجرا برمي گردد؟
** همين طور است، ببينيد اين ارتباط بسيار ضعيف است يعني بخش تحقيقات، مشكلات و راهكارها را در اختيار بخش اجرا قرار نمي دهد و بخش اجرا هم بدون مطالعه به فعاليت اقدام مي كند كه نتيجه اش را ذكر كرديم. البته تحقيقاتي هم به صورت كليشه اي انجام مي شود، اما نتايج آن به شكل فايل در بايگاني ذخيره مي شود.

 

* امير روحپرور

خشكسالي محصول استراتژيك خراسان را هم تحت تأثير خود قرار داده است.




به دليل بارش كم باران در سال زراعي جاري، بسياري از مناطقي كه به كاشت زعفران اختصاص يافته دچار مشكل شده است.
از اين رو برخي از دست اندركاران معتقدند امسال صادرات زعفران به دليل خشكسالي و يخبندان سال گذشته تا 40 درصد كاهش مي يابد.
اين در حالي است كه طلاي سرخ تنها وسيله ارتزاق خيلي از روستاييان بويژه كشاورزان خراسان جنوبي به شمار مي آيد.
محمدي يكي از توليدكنندگان زعفران با اشاره به گراني اخير زعفران در اين بازار گفت: بارش كم باران در مناطق توليد زعفران خشكسالي را به وجود آورد.
وي اظهار داشت: به دليل خشكسالي بسياري از كشاورزان، امسال اميدي به برداشت زعفران ندارند زيرا اغلب مزارع در اثر بي آبي سوخته است.
وي با اشاره به قاچاق پياز زعفران در سالهاي گذشته، افزود: اين در حالي است كه شاهديم كشورهايي چون افغانستان اقدام به كشت وسيع اين محصول كرده اند.وي با انتقاد از رسيدگي نكردن به مشكلات كشاورزان تصريح كرد: هر چند كه شاهد تصميمات مفيد دولت در اين خصوص بوده ايم اما نمي دانم چرا مزارع زعفران به حال خود رها شده اند.
در اين رابطه اسدا... عسكر اولادي، رئيس كنفدراسيون صادرات اتاق بازرگاني ايران نيز با بيان اينكه توليدات پسته در سال جاري به دليل خشكسالي به 120 هزار تن رسيده است، اظهار داشت: به دليل كاهش 50 درصدي توليد پسته، صادرات اين محصول در سال جاري نصف خواهد شد.
عسكر اولادي با اشاره به صادرات محصول زعفران اظهار داشت: صادرات اين محصول نيز با 40 درصد كاهش روند عادي خود را طي خواهد كرد.
وي با بيان اينكه عده اي زعفران را از بازار خريداري و احتكار مي كنند اظهار داشت: به همين دليل قيمت زعفران توسط اين دلالان افزايش يافته و قدرت رقابت را در بازار جهاني از دست داده ايم.
عسكر اولادي با بيان اينكه امسال محصول زعفران به دليل خشكسالي با كاهش 40 درصدي توليد مواجه شده است، خاطرنشان كرد: به همين دليل ميزان صادرات زعفران نيز به مانند ساير محصولات كشاورزي با كاهش صادرات مواجه خواهد شد.
رئيس هيأت مديره صندوق توسعه صادرات زعفران هم از كاهش 30 درصدي توليد زعفران در سال زراعي آينده به دليل تأثيرات سرمازدگي و خشكسالي خبر داد.
علي شريعتي مقدم گفت: در سال جاري حدود 120 تا 130 تن زعفران در كشور توليد مي شود و پيش بيني شده اين ميزان در سال زراعي آينده (از 20 مهر ماه سال جاري تا 20 مهرماه سال آينده) به حدود 100 تن كاهش يابد.
رئيس هيأت مديره صندوق توسعه صادرات زعفران با اشاره به كاهش 20 تا 30 تني توليد زعفران در سال زراعي آتي بيان كرد: كاهش توليد زعفران در سال زراعي جاري در حالي است كه امسال نيز آسيب ديدگي مزارع به دليل سرمازدگي و خشكسالي، كاهش توليدي در حد 30 درصد را به دنبال داشته است.
وي قيمت معاملات زعفران در بازارهاي كنوني را بين يك ميليون و 850 هزار تومان تا دو ميليون و 100 هزار تومان در نوسان خواند.

 

* سرور هاديان

ايران كشوري است با متوسط بارندگي 250 ميلي ليتر در سال كه اين ميزان يك سوم متوسط جهاني است و اگر بدانيم كه در ايران متوسط ميزان تبخير سه برابر متوسط جهاني است و از طرفي اين كشور بر روي كمربند خشكيهاي جهان قراردارد آن گاه درمي يابيم كه چرا ايران در زمره كشورهاي گرم و خشك جهاني قرار گرفته است و از طرفي خشك ترين كوير جهان يعني كوير لوت در ايران قرار گرفته و در واقع اين واقعيت تلخ را بايد پذيرفت كه «خشكي» واقعيت كشور و اقليم ماست. اما مي توان در همين شرايط كاري كرد كه دنيا به كاممان تلخ نشود.
مي توان با خشكسالي كنار آمد و خسارتهاي آن را به حداقل رساند و توليد داشت، همان گونه كه نياكان ما اين كار را انجام داده اند.
دولت با تشكيل ستاد خشكسالي و بسيج 7 وزارتخانه اقدامهاي اوليه خويش را در خصوص مبارزه عليه خشكسالي انجام داده است و در مجموع 2480 ميليارد تومان اعتبار براي مقابله با خشكسالي و كاهش خسارتهاي ناشي از آن تخصيص داده است كه در جاي خود رقم قابل توجهي مي باشد و نشان دهنده اين امر است كه دولت به طور جدي براي كاهش و جبران خسارتهاي خشكسالي در تلاش است اما متأسفانه گاه از اين موضوع غافل شده ايم كه خشكسالي به هيچ وجه يك پديده نيست و با آن نبايد به شكل يك حادثه برخورد كرد.
خشكسالي و خشكي، واقعيت سرزمين ايران بويژه خراسان است و برخوردهاي تسكين دهنده علاج درد نيست اين موضوع ديدگاه حسين سليمي، عضو سازمان نظام مهندسي كشاورزي و مديرعامل اتحاديه دامداران خراسان است.
وي مي گويد: خشكسالي را ما نه بحران و نه پديده بلكه يك تهديد مي دانيم و يك واقعيت است كه هميشه در طول تاريخ با آن دست به گريبان بوده ايم و تمام تلاش ما اين بوده  كه اين انديشه را به دامداران و تعاونيهاي زيرمجموعه اتحاديه و همگان منتقل كنيم.
اما هر وقت از خشكسالي نامي به ميان آورده شده است، بحث روستا، كشاورزي و دام نيز به ميان آمده است؛ از سليمي درباره تنها وسيله امرار معاش روستائيان بعد از كشاورزي مي پرسم.
خشكسالي، تورم، كمبود و افزايش قيمت خوراك دام را به دنبال داشته است و اين مسأله در كنار قيمتهاي كنوني گوشت و شير، دامدار ما را خسته و در بعضي موارد نيز از صحنه خارج كرده است.
وي ادامه مي دهد: با توجه به خشكسالي چند ساله، عملاً كشاورزان فاقد محصولات كشاورزي هستند، از طرفي به دليل عدم كشاورزي در كنار آن نيز صنعت دامداري دچار مشكلات فراواني شده است. سليمي اظهار مي دارد. اگر چه تلاشهاي زيادي توسط دامداران، تشكلها و دولتمردان براي رفع مشكلات صورت گرفته اما كافي نبوده است و مي بايست جدي تر سعي و تلاش كرد و در صورت حفظ سرمايه هاي ملي و استمرار صنعت دامداري و دامپروري كوشيد.
وي مي گويد: با توجه به شرايط امروز صنعت دام(بخصوص واحدهاي كوچك و متوسط) بسيار شكننده شده و مورد تهديد است در اين راستا اقدامهايي در سطح مجلس و دولت و جهاد كشاورزي انجام گرفته كه به طور قطع مي بايست، ادامه يابد. وي در خصوص كشتار زودرس دام، اظهار مي دارد: در واقع سياست دولت مبارزه با خشكسالي، تأمين خوراك و آب دامهاي روستايي و خريد دامهاي مازاد و حذفي بوده است كه البته برخي مصوبات انجام شده و يا در حال انجام است، اما در برخي مناطق به دليل نبود خوراك كافي، دامهاي مولد(ميش ها) و بره ها با وضعيت بدني بسيار نامطلوب و با وزن بسيار كم روانه كشتارگاه گرديده است.
وي هشدار مي دهد كه اگر صنعت دام را از روستائيان بگيريم چه آينده اي را مي توان براي آنان متصور شد. كاملاً وضعيت روشن است؛ آوارگي، بيكاري، مهاجرت و بسياري مشكلات ديگر...
وي مي افزايد: با توجه به خشكسالي و سرماي سال گذشته به طور قطع آمار توليد در صنعت دامپروري سير نزولي و كاهشي داشته است. همچنين در بخش واحدهاي گاوداري صنعتي كوچك و متوسط نيز شاهد روند كاهش بوده ايم اما واحدهاي بزرگ در حال توسعه و افزايش ظرفيت هستند.
وي مي گويد: تقاضاي ما از دولتمردان، ادامه واردات جو، تثبيت نرخ جو تا پايان سال و تخصيص يارانه بيشتر و اجراي مصوبات هيأت وزيران در خصوص تمديد تسهيلات بانكي و دريافت نكردن اقساط وام دامداران تا يك سال آينده به دليل خشكسالي است كه بارها آن را مطرح كرده ايم.

 

ايران در كمربند خشك دنيا با ميانگين بارش سالانه در حدود 240 ميلي متر كه معادل يك سوم ميانگين بارش جهاني است قرار دارد.
سالهاست كه پديده خشكسالي چهره خود را نمايان كرده و در اين بين كشاورزان و دامداران بيش از همه دچار مشكل شده اند.
كارشناسان دامپزشكي معتقدند، اتخاذ تدابير پيشگيرانه و انجام اقدامهاي مناسب سبب خواهد شد تا نه تنها خسارات و ضايعات خشكسالي به حداقل برسد. بلكه مي تواند باعث افزايش پوشش ايمني و اثر بخشي بهتر برنامه هاي بهداشتي شود.
در اين رابطه، دكتر سيد محسن دستور مدير كل دامپزشكي خراسان رضوي، معتقد است: اگر چه از نظر بهداشتي و اقتصادي تغذيه با كميت و كيفيت مناسب مهمترين نقش را در پرورش دام دارا مي باشد، اما ساير عوامل نيز روي حساسيت دامها نسبت به عفونتها و بيماريها در زمان خشكسالي دخيل هستند.
وي برخي از اين عوامل را ابتلا به بيماريهاي انگلي، تجمع جمعيت دامي در مكانهاي باز و بسته و نيز تجمع ناقلين بالقوه بيماريها در اطراف منبع آب و غذاي حيوانات و ايجاد بيماريهاي تنفسي مي داند.
وي عوارض سوء تغذيه را نيز به صورت كمبودها و اختلالات متابوليك، ايجاد بيماريهاي گوارشي در نتيجه مصرف خوراكهاي جديد نظير غلات، كاهش مراتع و تغذيه دامها از علوفه سمي، تغذيه با ريشه هاي گياهان خشك شده كه منجر به زخم و خراشهايي در اطراف دهان و بيني شده و زمينه ساز ورود عوامل بيماري زا مي شود، دانسته و يادآور مي شود: با توجه به اين موارد احتمال بروز بيماريهاي خاص ايام خشكسالي نيز بيشتر خواهد شد.
دكتر دستور عمده اين بيماريها را بيماريهاي متابوليك، اسيدوز، نفخ تغذيه اي، مسموميت آبستني، بيماريهاي كبد چرب در گاوها، كاهش رشد و كاهش باروري، كمبودهاي مواد معدني، مسموميت ها به علت مصرف علوفه سمي، مسموميت با جلبك سبز موجود در منابع آبي، بروز و شيوع بيماريهاي ويروسي و باكتريايي نظير تب برفكي، طاعون نشخوار كنندگان كوچك، هاري، شاربن و لپتوسپپروز ذكر كرده و خاطرنشان مي سازد. در چنين وضعيتي، با توجه به ضعف سيستم ايمني دامها، احتمال بروز بيماريهاي نهفته نيز بسيار بيشتر خواهد شد.
وي معتقد است: با وجود تمام موارد ياد شده، جهت مقابله و يا كاهش مخاطرات بهداشتي ناشي از خشكسالي در جمعيت دامي راهكارهاي مناسبي وجود دارد.
وي يكي از مهمترين عوامل را واكسيناسيون و پوشش كامل واكسنهايي نظير شاربن، تب برفكي، هاري و طاعون نشخوار كنندگان كوچك دانسته و انجام آن را ضروري مي داند.
مدير كل دامپزشكي استان با اشاره به مخاطرات اقتصادي زيانبار بيماريهاي انگلي كه در زمان خشكسالي به اوج خود مي رسند، به عنوان راهكاري ديگر، خوراندن داروهاي ضدانگلي داخلي و مبارزه با انگلهاي خارجي از طريق حمام دادن به موقع دامها و سمپاشي اماكن استقرار دامها را توصيه مي كند. دكتر دستور مديريت منابع آب مورد استفاده در دامداريها را نيز مهم خوانده و بر سالم و بهداشتي بودن آن و جلوگيري از آلودگي منابع آب با باقيمانده غلات تأكيد دارد.
وي معتقد است: در اين زمينه بايد تسهيلات لازم جهت خوراك و آب براي دامداريها فراهم شود.
وي ضمن تأكيد بر اهميت تغذيه مناسب دام در دوران خشكسالي اظهار مي دارد: اتخاذ تصميمات سريع شامل كاهش تعداد دام و انتقال آنها به مكانهايي كه امكان تغذيه مناسب وجود دارد، از جمله راهكارهاي مقابله با خشكسالي است.
نگهداري تعداد زياد دام به صورت گرسنه يا نيمه گرسنه را در دوران خشكسالي يكي از بزرگترين اشتباهات مي داند.
وي به تأثير خشكسالي بر پرورش زنبور، ماهي و طيور نيز اشاره كرده و يادآور مي شود: با توجه به از بين رفتن پوشش گياهي مناسب و مطلوب، زنبورداران بايد با رعايت دستورالعملهاي بهداشتي دامپزشكي كندوهاي خود را به محلهاي داراي پوشش گياهي بهتر انتقال دهند.
وي همچنين پرورش دهندگان ماهي را ، جهت پيشگيري از خشكسالي بر توليد آبزيان، ايجاد تعادل بين ماهي ريزي و حجم آب ورودي استخرها فرا مي خواند.
مدير كل دامپزشكي خراسان رضوي با اشاره به وابستگي شديد صنعت طيور به آب شرب مطلوب فراهم آوردن اين مورد را نيز عاملي ضروري جهت تقويت اين صنعت و كاهش خسارات احتمالي در ايام بروز خشكسالي مي داند.

 

* حسن نيازي
بيشتر چشمه ها و قناتهاي منطقه نيگنان در فاصله 180 كيلومتري شهرستان فردوس و 80 كيلومتري بخش بشرويه به علت تحمل 10 سال خشكسالي خشك شده و در حال حاضر ساكنان اين مناطق نه تنها براي كشاورزي، بلكه براي آب شرب با مشكل جدي مواجهند، به طوري كه هم اكنون آب شرب بيش از 250 خانوار مردم روستاهاي منطقه با تانكر تأمين مي شود، ولي آنان به خاطر ماندن در منطقه و نبرد با پديده شوم خشكسالي «تشنگي» را تحمل مي كنند.
طي سالهاي گذشته قناتهاي روستاهاي صاحب آباد، عبدالحميدي، كلاته ملا، سردو، مهدي آباد، زيركوه و چاه آهن به كلي خشك شده و بقيه قناتها با افت شديد آب مواجه گرديده و در حال خشك شدن است.
به دنبال پديده خشكسالي و مهاجرت مردم، مدارس روستاهاي ده سفيد، بندان، زين آباد، چاه آهن، محمدآباد، نايگ چاه علي و كلاته حمام تعطيل گرديده و يكي دو مدرسه باقيمانده در منطقه با دو سه دانش آموز داير مي باشد.
جوانان اين روستاها بدون استثناء منطقه را ترك كرده و جمعيت حاضر در اين روستاها را اكثر پيرمردان و پيرزنان تشكيل مي دهند. كه تحت حمايت كميته امداد قرار دارند.
از اين رو مي توان ادعا كرد كه روستاهاي اين منطقه به يك خانه بزرگ سالمندان تبديل شده است.
اين در حالي است كه حضور مردم در اين منطقه كويري حتي براي امنيت منطقه لازم و ضروري است؛ زيرا اين روستاها تقريباً در قلب كوير و محل تردد اشرار و قاچاقچيان مواد مخدر قرار گرفته اند.
به طوري كه طي روزهاي گذشته درگيري نيروهاي انتظامي با اشرار كه منجر به كشته و زخمي شدن تعدادي از اشرار و كشف بيش از يك تن مواد مخدر گرديد، در 10 كيلومتري همين روستاها اتفاق افتاد.
بيشتر معادن موجود در بخش بشرويه در منطقه نيگنان قرار دارد كه تمامي آن توسط افراد غيربومي به ثبت رسيده و حتي يك معدن فعال نشده است، در صورتي كه صنعت مي توانست جايگزين كشاورزي شود و از مهاجرت مردم جلوگيري نمايد.
راه آهن بافق - مشهد از كنار روستاي يكصد خانواري نيگنان عبور مي كند و با وجود داشتن ايستگاه مناسب به دليل نبود دفتر فروش بليت بيش از 30 هزار نفر جمعيت منطقه بشرويه از امكانات مسافرت ريلي محروم مي باشند.
خشكسالي در كنار مشكلات ريز و درشت حسابي زندگي را براي مردمان روستا سخت كرده است، اما آنان مانده اند به اميد فردا و روزهاي پرباران...

 

* ملك محمد عليزاده

كاهش نزولات جوي و بارندگي هاي فصلي در كشور و استان خراسان شمالي در سال جاري از سويي و سرماي بي سابقه زمستان گذشته و يخبندان طولاني مدت همراه با كاهش بارش برف از سوي ديگر، موجب خشكسالي و وارد شدن خسارتهاي فراواني به بخشهاي مختلف بويژه بخش كشاورزي، دامداري و كاهش منابع آبي استان شد. كارشناسان معتقدند اثرات خشكسالي در بخش كشاورزي به دليل وابستگي آن به رطوبت خاك سريعاً از بين مي رود اما در ساير بخشها همانند دامپروري كه به ذخاير سطحي و يا زيرسطحي آب متكي هستند ممكن است تا ماهها طول بكشد. از آنجايي كه حدوداً 60 درصد از منابع آبي استان از منابع سطحي و 40 درصد توسط منابع زيرزميني تأمين مي شود، هر گونه تغيير در نزولات جوي بر روي ميزان آب قابل استحصال و استفاده بخش دامپروري تأثيرگذار خواهد بود. از سوي ديگر از ابتداي سال زراعي جاري تا نيمه اول فروردين 87 نسبت به مدت مشابه سال قبل 54 درصد كاهش بارندگي در استان وجود داشته است.
براثر خشكسالي به بخش دامپروري در بخش دام سبك به هزار و 653 بهره بردار اين بخش بيش از 139 ميليون و 310 هزار ريال، در بخش دام سنگين به 814 بهره بردار اين بخش 97 ميليون و 690 هزار ريال خسارت و در بخش زنبورداري نيز ميزان خسارت وارده به 11 هزار و 703 كلني زنبور عسل 58 ميليون و 511 هزار ريال بوده است.
اكبرزاده، كشاورزي از روستاي جمعي بخش مركزي شهرستان بجنورد مي گويد: اكنون دو سال است كه خشكسالي چهره منطقه را دگرگون كرده است و با توجه به اينكه اكثر مردم روستاها ديم كار و باغات محدودي دارند، به علت عدم بارندگي، زراعتها از بين رفته و حتي در برخي از مناطق هزينه هاي انجام شده را هم برداشت نكرديم.
وي مي افزايد: به علت خشكسالي، مراتع نيز خشك شده است و براي تغذيه گوسفندان با مشكلات زيادي مواجه هستيم. از سوي ديگر قيمت كاه سر به فلك زده است و به كيلويي بالاي 200 تومان رسيده است و امكان خريد جو و كنسانتره را نيز با توجه به گراني آن نداريم. اين كشاورز ادامه مي دهد: به هر حال زندگي بسيار سخت شده است و بسياري از خانواده هاي روستايي حتي براي تهيه نان خود نيز دچار مشكل هستند. در همين رابطه زين العابدين زحمت كش از روستاي چناران بخش مركزي بجنورد نيز مي گويد كاهش بارندگي ها و خشكسالي تأثير زيادي در زندگي مردم گذاشته است. اكثر مزارع ديم روستاهاي اطراف به دليل خشكسالي، محصول خوبي نداشته اند و مراتع نيز كاملاً خشك شده، به طوري كه براي چراي گوسفندان با مشكل مواجهيم.
وي مي گويد: در حال حاضر بسياري از مردم روستا به دليل خشكسالي براي كار كردن به شهرهاي شمالي كشور مي روند تا در مناطق دور دست بتوانند زندگي خود را تأمين كنند. وي تصريح مي كند: دامداري و كشاورزي با توجه به خشكسالي، بسيار سخت شده است و تا امروز هم از طرف دولت كمكي براي جبران خسارتهاي ناشي از خشكسالي داده نشده است ولي وعده هايي براي كمك به جبران خشكسالي ها داده اند كه اميدواريم محقق شود.
مهديزاده از دامداران منطقه مرزي غلامان نيز مي گويد: نبود علوفه در مراتع- گراني علوفه و جو- خشك شدن مزارع منطقه كه اكثراً ديم كاري هستند، از جمله مشكلاتي است كه كشاورزان و دامداران با آن مواجهند.
وي مي افزايد: كشاورزان منطقه بخصوص منطقه تركمن نشين جرگلان كه به دليل عدم بضاعت مالي معمولاً محصولات خود را به صورت سلف مي فروشند، امسال به دليل خشكسالي دچار مشكل مضاعف شده اند، اين در حالي است كه مسؤولان نيز هنوز اقدام اساسي براي حمايت از دامداران و كشاورزان و جبران خسارتها به عمل نياورده و فقط شنيده ايم كه استان خراسان شمالي جزو استانهاي خشكسالي قرار گرفته است.
رضا شرفي باغدار روستاي چهارخروار بخش مركزي مي گويد: به دليل خشكسالي از ارديبهشت ماه سال جاري اغلب آب رودخانه ها خشك شده و همين مسأله آبياري باغات را با مشكل مواجه كرده است.
وي مي افزايد: اگر دولت براي استفاده از روشهاي نوين آبياري، كشاورزان و باغداران را مورد حمايت و تسهيلات مناسب در اختيار آنان قرار دهد، مي توان تا حدود زيادي از خشك شدن باغات و استفاده بهينه از منابع آب موجود استفاده كرد.
وي ادامه مي دهد: با خشك شدن رودخانه ها خيلي از روستائيان تنها منبع تأمين معاش زندگي خود را از دست دادند.
به هر حال كاهش بارندگي هاي فصلي در دو سال گذشته استان خراسان شمالي را نيز در معرض مشكلات و خشكسالي قرار داد و برخي از مناطق اين استان از جمله شهرستان جاجرم و مناطق راز و جرگلان وضعيت حاد و خشكسالي را دارند، كاهش 43 درصدي ميزان بارندگي 7 ماهه گذشته نسبت به مدت مشابه سال قبل از دوره دراز مدت 10 ساله بيانگر اين موضوع است كه بايد مسؤولان استان راهكارهاي لازم از جمله لوله گذاري در كانالهاي آب چاههاي عميق- بتني كردن كانالهاي آبرساني بين مزارع- اجراي طرحهاي آبياري تحت فشار- استخر ذخيره آب و تجهيز و نوسازي اراضي را در دستور كار خود قرار داده و تسهيلات لازم را در اختيار كشاورزان و باغداران بگذارند.

 

سرماي كم سابقه زمستان سال گذشته خسارتهاي بسيار شديدي را به بخش كشاورزي وارد كرد، به طوري كه آثار اين خسارتها در



برخي نقاط همچون باغهاي انگور و انار تا سالها محسوس خواهد بود، اما با طي شدن زمستان و ورود به سال جديد اميد آن مي رفت كه با بارشهاي مناسب بهاري، سالي پر رونق براي كشاورزان باشد، ولي از آنجا كه بخت با كشاورزان همراه نبود، غيرمعمول بودن بارندگي هاي بهاري نسبت به سالهاي قبل، پيش بيني هاي برخي كارشناسان را براي داشتن سالي مطلوب در بخش كشاورزي غلط از آب درآورد و سال زراعي 87-86 سالي خشك و كم باران پيش بيني شد.
از آنجا كه كشور ما كشوري خشك و نيمه خشك است و بارندگي در آن در مقابل خشكسالي نادر به نظر مي رسد، گمان مي رفت كه حداقل پيش بيني هاي لازم براي اين پديده طبيعي و كاهش خسارتهاي ناشي از آن در كشورمان صورت گرفته باشد، ولي با گذشت روزهاي بيشتري از اين سال زراعي، بحران خشكسالي بيش از پيش خود را نشان داد به طوري كه اكنون شاهد از بين رفتن مقادير بسيار زيادي از محصولاتي هستيم كه به صورت ديم كاشته شده اند كه البته در بين اين محصولات، بيشترين خسارت متوجه مزارع گندم ديم شده است.
در اين زمينه برخي كارشناسان امر عقيده دارند: در حال حاضر بحث روي قابل پيش بيني بودن يا نبودن خشكسالي هيچ دردي را از كشاورزان خسارت ديده درمان نمي كند، ولي آنچه مسلم است با وجود اينكه كشورمان سالهاي خشكسالي بسياري را تجربه كرده، ولي آمار بالاي خسارتها در اين بخش گواه اين مطلب است كه هنوز آمادگي لازم براي مقابله با اين پديده را نداريم.
از سوي ديگر خشكسالي يكي از پديده هاي طبيعي است كه طي دوره هاي مختلف كشورمان و بخصوص بخش كشاورزي را با خود درگير ساخته است.




به گفته برخي كارشناسان اين پديده طبيعي قابل پيش بيني نيست، ولي به دليل اينكه خشكسالي جزيي از ذات برخي كشورهاي خشك و نيمه خشك، همچون كشور ماست، بنابراين بايد حداكثر امكانات و تجهيزات براي كاهش خسارتهاي اين پديده به كار گرفته شود.

فال خوب، فال بد
تغيير الگوي كشت كشاورزان يكي از راهكارهايي است كه بيشتر كارشناسان براي كاهش خسارتهاي ناشي از خشكسالي پيشنهاد و بر اجراي آن تأكيد دارند.
با وجود اينكه وزير جهاد كشاورزي در گفتگويي خبري در مشهد عنوان كرده است كه «كشاورزان خود نوع كشتشان را انتخاب مي كنند، لذا با نظام تشويقي و ترويجي مي توانيم الگوي كشت را در كشور اجرا كنيم» اين سؤال مطرح مي شود كه تاكنون براي تشويق و ترويج الگوي كشت در كشور چه اقداماتي صورت گرفته است و آيا موفقيتي در اين زمينه حاصل شده است يا خير؟ و آيا تدابير كوتاه مدت در زمان خشكسالي مي تواند باعث شود كه خشكسالي را به گفته وزير جهاد كشاورزي به فال نيك بگيريم يا خير؟
برخي كارشناسان تأكيد دارند كه شايد عملكرد جمعي مسؤولان طي دوره هاي گذشته براي برخورد با مشكل خشكسالي مناسب نبوده است و در مقابل به دست آوردن تجربه هاي خشكسالي، بهاي بسياري را پرداخته ايم، اما لازم است كه از اين پس به طور جدي تر به اين موضوع براي سال هاي آينده فكر كرد و به طور علمي و با استفاده از متخصصان اين بخش به مديريت خشكسالي در كشور پرداخت.
در همين زمينه دكتر امين عليزاده- عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد- اظهار داشت: پيش بيني و تشكيل ستادهاي بحران نمي تواند اقدام مؤثري باشد، بلكه بايد به فكر راهكارهاي اساسي همچون تغيير مدلهاي كشت و برداشت بخشهاي درآمدزا از كشاورزي و منابع طبيعي بود.
وي با بيان اينكه نبايد با مديريت بحران، بحران خشكسالي را از سر گذراند، بر انجام مديريت ريسك تأكيد كرد و گفت: با مديريت ريسك و احتمالي هر لحظه اين احتمال را مي دهيم كه در صورت بروز خشكسالي چه اقداماتي بايد انجام دهيم و بايد براي زمان خشكسالي قانون داشته باشيم.
عليزاده با اشاره به اينكه در حال حاضر مي توان خشكسالي ها را با اطلاعات ماهواره اي دنبال كرد، ادامه داد: به محض اينكه تشخيص داده شد كه خشكسالي ممكن است پيش آيد بايد برنامه ريزي صورت گرفته را اجرايي كرد، در حالي كه اكنون چنين برنامه ريزي در كشور ما وجود ندارد.

گرما، باد، آفت
وي با اشاره به اينكه خشكسالي ها با خود افزايش دما، افزايش سرعت باد و حمله آفات را در پي دارند، تصريح كرد: با بروز خشكسالي و تشكيل ستاد بحران و دريافت اعتبار براي جبران خسارتها نمي توان به همه عوارض و پيامدهاي خشكسالي رسيدگي كرد.
در صورتي كه با تغيير الگوي كشت و الگوي غذاي مردم در مديريت ريسك مي توان از بيشتر خسارتهاي خشكسالي جلوگيري كرد.
اين متخصص آبياري با تأكيد بر اينكه بايد ماشين آلات كشورمان و باغهاي زراعي نيز متناسب با شرايط خشكسالي باشند، يادآور شد: متأسفانه در حال حاضر اين گونه نيست و ما در توهمي از آب زندگي مي كنيم و همين توهم ما را به بيراهه مي برد، در حالي كه توهم در پرآبي ها ما را به روزي مي رساند كه اگر باران نيايد، نمي دانيم كه چگونه رفتار كنيم.
وي بر شناخت خشكسالي و سازگاري با آن تأكيد كرد و گفت: ابزار و ادوات موجود در كشور با مناطق خشكسالي نمي خواند و هيچ يك از ماشين آلات، بذر و نهال، الگو و زمان كشت در كشورمان مناسب با شرايط خشك نيستند.
با وجود همه اين خسارتها، به عقيده بسياري از كارشناسان بايد به جاي مقابله با اين پديده با آن سازگار شد كه در اين باره نيز دكتر حسين انصاري- عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد- گفت: اگر اين نگاه عوض مي شد و ما خود را با اين پديده طبيعي سازگار مي كرديم، هيچ گاه اين خسارتها و صدمات متوجه كشورمان نمي شد.
اين متخصص آبياري با يادآوري اينكه در ايران هنوز يك شاخص مناسب براي پايش خشكسالي وجود ندارد، اضافه كرد: ما هنوز در كشور براي كارهاي ابتدايي پايش خشكسالي مشكل داريم، در حالي كه اگر بخواهيم اثرات ناشي از خشكسالي را كاهش دهيم، در ابتدا بايد آن پديده را به طور كامل بشناسيم و پايش كرده و در نهايت مديريت كنيم.

الگوهاي كشت
وي افزود: دولت بايد از محصولاتي كه مخصوص مناطق خشك هستند، حمايت كند و خريد تضميني آنها را در دستور كار خود قرار دهند و كشاورزان را به كاشت اين محصولات تشويق كند، زيرا اين محصولات در مقابل خشكسالي ها مقاوم هستند.
اين استاد دانشگاه با تأكيد بر اينكه محصولات كشاورزي بايد متناسب با شرايط اقليمي هر منطقه كشت شوند، ادامه داد: به دليل مشكل بودن تغيير الگوهاي كشت، بايد سياستهاي بيمه اي را اصلاح كنيم و نرخ بيمه محصولاتي را كه در شرايط نامتناسب كشت مي شوند بسيار بالا برد تا كشاورزان به كشت اين محصولات تمايل پيدا نكنند.
وي خاطرنشان كرد: سيستم هاي آبياري تحت فشار هيچ ربطي به مسأله خشكسالي ندارند و هيچ كمكي به كاهش اثرات خشكسالي نمي كنند، زيرا اين سيستم ها راهكاري براي افزايش راندمان سيستم هاي آبياري است و با توسعه اين سيستم ها در مناطق، بخش بيشتري از آب به صورت تبخير و تعرق از دسترس خارج مي شود.
وي گفت: بايد در زمينه الگوي كاشتمان به دانش بومي و تجربه پيشينيان توجه بيشتري داشته باشيم؛ چرا كه آنها بي دليل گياهاني مثل گندم و جو و زيره سبز را انتخاب نكردند، بلكه تجربه چندين هزار ساله به آنها اين مطلب را ديكته كرده كه اين گياهان در شرايط خشكسالي مي توانند با حداقل نياز آبي توليد داشته باشند.
اين كارشناس تأكيد كرد: بايد در سياستهاي خود از گياهاني استفاده كنيم كه درصد خسارتهايشان در شرايط خشكسالي كمتر باشد و انتهاي فصل رشد آنها به تابستان و هواي گرم برخورد پيدا نكند و حداكثر فصل رشد آنها به حداكثر فصل بارندگي منطبق باشد.