زعفران با نام علمي «كركوس ساتيوس» (Crocus Sativus) از خانواده «زنبقيان» (Iridaceae) مي باشد. در برخي منابع، مثلا در دايرة المعارف آمريكانا Americana Encyclopedia ذكر شده است كه اين كلمه از «كريكوس» (Corycus) كه نام منطقه اي در «سيليسيا» (Cilicia) واقع در شرق مديترانه مي باشد، گرفته شده است.
* در سرزمين مادها
عده اي مبدأ زعفران را ايالت قديم ماد ايران مي دانند، برخي از محققان نيز خاستگاه زعفران را در منطقه وسيع تري از كره زمين شامل يونان، تركيه، آسياي صغير و ايران مي دانند.
ايرانيان با صدور زعفران به بسياري از نقاط جهان باستان، خواص آن را به يوناني ها، رومي ها، چيني ها و اقوام سامي از جمله عربها معرفي كردند و شيوه زراعت آن را در سده هاي اول تا چهارم هجري به ملتهاي اسلامي پيرامون مديترانه آموختند.
به اين ترتيب، ايرانيان تبعيد شده توسط معاويه نخستين زعفران زارها را در نواحي شام داير كردند، سپس كاشت زعفران در شمال آفريقا و اندلس (اسپانياي اسلامي) وصقليه (سيسيل) رواج يافت و اقوام ايراني همچون «رستميان» و «بنوطبري» در انتقال فرهنگ زعفران كاري مؤثر بودند.
مستندات تاريخي بيانگر اين واقعيت است كه ايرانيان از روزگاران كهن به زر و زعفران علاقه زيادي داشته اند، به طوري كه در جشنها و سرورها و مجالس بزم و نشاط مانند عروسي ها و اعياد، يا استقبال از بزرگان و زايران زر و زعفران نثار قدمها مي كردند.
در برپايي باشكوه تر اين گونه آيينها، ضمن آذين بندي و آينه بندان، سكه هاي زرين و سيمين را به همراه زعفران و گل و نقل بر سر عروس و داماد يا شخصيتهاي موردنظر و گاهي همه حاضران در اين گونه مراسم مي ريختند.
در برخي از مراسم، زعفران را به تنهايي يا همراه با مشك وعنبر و عود دود مي كردند و گلاب مي پاشيدند.
* دوره پارتها
درعصر هخامنشيان زعفران براي تزيين گرده هاي نان و معطر كردن خوراكها به كار مي رفته است.
در دوره پارتها زعفران ايران به يونان و روم مي رفت، بعداً چين هم از مشتريان زعفران ايران شد.
در عصر ساسانيان كاشت زعفران در «قم» و «بون» نيز رايج گرديد و مرغوبيت محصول آنها شهرت يافت.
در همان روزگار، زعفران در پرداخت كاغذهاي گران قيمت كاربرد پيداكرد، اما پيشتر از آن، محلول زعفران به عنوان مركب تحرير استفاده مي شد و تا قرنها بعد در تركيب مركبهاي تحرير مرغوب به كار مي رفته است.
* مركب سلاطين
از انواع مركب زعفراني كمرنگ و پر رنگ (از زرد كمرنگ تا قرمز خونين) براي نوشتن عنوان فرمانها و نامه هاي سلاطين و خليفگان و امرا، و همچنين در تحرير عنوانها و سرفصلهاي كتابها و رساله ها و نيز در تذهيب و تشعير ، و در تصويرها و نقوش حواشي و متن استفاده مي شده است.
كشت زعفران در گذشته اي بسيار دور در اغلب مناطق مركزي ايران متداول بوده است. شهرت زعفران قم در زمان قبل از اسلام حكايت از پيشينه كشت اين گياه در ايران قديم دارد. در قرن دهم ميلادي كشت زعفران توسط اعراب (كه خود اعراب نيز آن را از ايرانيان آموخته بودند) در اسپانيا متداول گرديد و متعاقب آن در قرن هجدهم در ناحيه اي به نام «والدن» (Walden) در «اسكس» (Essex) انگلستان رواج داشته و امروزه اين محل به نام «زعفران والدن» (Saffron Walden) معروف است .
همان طور كه از نوشته هاي ادبي و پزشكي هندوستان برمي آيد ، زعفران از ديرباز براي مردم آن سرزمين شناخته شده بود. همچنين زعفران نزد مردم مصر، يونان، كليميان، هندوها و مسلمانان از توجه خاصي برخوردار بوده است.
در ايران معمولاً زعفران توليدي به چند شكل تقسيم بندي مي شود. يكي از اصطلاحاتي كه از ديرباز در اين زمينه مورد استفاده قرار مي گرفته زعفران دخترپيچ است. اين نوع زعفران شامل قسمت كلاله و خامه، (قسمت سرخ و قسمت سفيد يا زردرنگ زعفران) مي باشد كه در فارسي به آن زعفران دسته اي نيز گفته مي شود و در خارج از كشور آن را به عنوان زعفران «Bunch» (دسته اي) يا «Red & White» (سرخ و سفيد) مي شناسند. در واقع قسمت قرمز در اين نوع زعفران بايد بين 75-70 درصد باشد و قسمت ريشه يا كنج آن حدود30-25درصد است.
از نامهاي جديدتري كه بعداً مرسوم شد، زعفران سرگل يا به اصطلاح عاميانه زعفران سرقلم بود .

 

علاقه و دلبستگي ايرانيان به گل و گياه و به طور كلي رستني ها، و از آن جمله زعفران، پيشينه اي فراتر از تاريخ مدون و مكتوب دارد. لطافت و صفا و زيبايي گل و گياه اثري ژرف و گسترده در انديشه و فرهنگ و هنر و ادب ايراني داشته است.
بازتاب اين علاقه و تاثير را مي توان به گونه اي بارز و آشكار در سنگ نگاره هاي تخت جمشيد و همچنين نقاشي هاي گل گياه در آثار شوش و تيسفون و بيستون ملاحظه كرد، و در تصويرها و ترسيم هاي روي گچ و چوب و چرم و سفال، آيينه و آبگونه و گوهرها و ظروف زرين و سيمين و مسين و گونه هاي مختلف فرش و بافتني ها، و همچنين نقشهاي گل و گياه بر روي كاغذ و پشت و روي جلد و متن و حواشي كتابها و رساله ها و فرمانها و اسناد و قباله ها تا زمان حاضر پيگيري نمود.
اما گل و گياه جلوه اي بسيار بديع تر و زيباتر در ادبيات ايراني پيدا كرده، بخصوص زعفران در آثار نظم و نثر فارسي به گونه اي شيواتر متجلي شده است. به نظر مي رسد زعفران به لحاظ زيبايي ها و ويژگي ها و خواص و شگفتي هايش مورد علاقه و توجه ايرانيان بوده است.
به همين لحاظ نه تنها در كشاورزي و بازرگاني و تغذيه ايرانيان، بلكه در انديشه و فرهنگ ايراني و به ويژه در شعر و ادب پارسي جايگاهي والا پيدا كرده است.
اسطوره پارسي، حكيم ابوالقاسم فردوسي در كتاب بزرگش شاهنامه چنين آورده است:
تنش پر نگار از كران تا كران
چو داغ گل سرخ بر زعفران

وز سيمين و زرين شتروار سي
طبق ها و از جامه پارسي
همه صد سبد مشك و صد زعفران
همي رفت گلشهر با خواهران
مولانا جلال الدين محمد بلخي، شاعر و عارف بزرگ ايران زمين نيز در اشعار خويش اشارتهاي بسيار به زعفران دارد كه يكي از آنها چنين است:
عشق چو ابر گران ريخت بر اين و بر آن
شد طرفي زعفران ، شد طرفي لاله زار
از سوي ديگر، در قديم از زعفران به عنوان رنگي طبيعي و پايدار استفاده مي شده و در هنرهاي اصيل ايراني همچون تذهيب، تحرير، تزيين نسخ خطي، ترسيع، تشعير و قالي بافي كاربرد فراواني داشته است.
در كتابهاي خطي و در خوشنويسي هاي مختلف استادان بزرگ از زعفران به عنوان يك مركب ارزشمند و بادوام استفاده مي كردند، علاوه بر اين، در نوشتن ادعيه مورد اعتقاد مردم بر پارچه و پوستهاي مختلف به كار مي رفته است. در عصر حاضر نيز از زعفران در نقاشي و مجسمه سازي و ... استفاده مي شود.
همچنين از ميان هنرهاي بسياري كه نزد ايرانيان يافت مي شود، در حال حاضر حداقل به دو هنر بسيار قديمي مي توان اشاره كرد كه در آنها از زعفران استفاده شده است. اين دو عبارتنداز، تذهيب و فرشبافي .
در فرشهاي ابريشمين كه با رنگهاي طبيعي توسط استادان بزرگ ايران از قرنهاي مختلف بافته شده، به اقصي نقاط دنيا رفته و شهرت جهاني دارند، از زعفران به عنوان يك رنگ طبيعي و با ثبات استفاده گرديده، همين طور در كتابهاي خطي در خوشنويسي هاي مختلفي كه استادان اين هنر انجام داده اند، از زعفران به عنوان يك مركب يا جوهر ارزشمند و بادوام استفاده شده و برخي از سلاطين به دليل اعتقادي كه به يمن زعفران داشتند، دستور مي داده اند كه فرامين، احكام و ساير موارد مهم با زعفران نوشته شوند، همچنان كه اين باور در ذهن بسياري از مردم عادي نيز ريشه دوانيده است.

 

* سيدحبيب قاآني

اشاره:
«بايد تلاش كنيم محصول زعفران جايگاه واقعي خود را در كشور و منطقه پيدا كند.»




اين بخشي از صحبتهاي موسي قرباني، نماينده مردم قاين به خبرنگار ماست كه بيانگر خواسته اي است كه در چند سال اخير نه تنها وي، كه بيشتر مسؤولان و دست اندركاران محصول با ارزش زعفران در كشورمان بدان تأكيد و اشاره داشته اند، اما متأسفانه در اين بخش هيچ گاه روزنه هاي اميدوار كننده اي ديده نشده است !زعفران يا همان طلاي سرخ كه سابقه كشت آن به 700 سال قبل در جنوب خراسان بازمي گردد، يكي از محصولات باارزش و استراتژيك در اقتصاد كشاورزي اين مرز و بوم است كه متأسفانه چندي است به دليل نبود برنامه ريزي و تدبير درست، بازار صادراتي آن دچار آشفتگي شده است، به طوري كه به گفته مديركل تعاون خراسان رضوي 90 درصد زعفران دنيا در خراسان رضوي بويژه تربت حيدريه توليد مي شود، ولي متأسفانه سود اصلي نصيب اسپانيا مي شود كه از طريق افغانستان زعفران را به صورت فله اي با قيمت ناچيزي خريداري مي كند.




همچنين خشكسالي كنوني نيز مانع رشد مقداري از پيازهاي زعفران شده كه در نتيجه توليد اين محصول را تا 50 درصد با كاهش رو به رو كرده است، به طوري كه كاهش 77 درصدي صادرات زعفران ايران به بازارهاي جهاني، زنگ خطري است كه به صدا درآمده و بايد جدي گرفته شود.

* رضايي: مسؤولان از ارزش صادراتي زعفران غافلند
نماينده مردم تربت حيدريه و مه ولات كه يكي از مناطق بسيار مهم در كشت و توليد زعفران است، در همين باره به خبرنگار ما مي گويد: متأسفانه مسؤولان از ارزش صادراتي زعفران در برنامه ريزيهاي كلان كشور غافل مانده اند.




محمدعلي رضايي تصريح كرد: مشكل اصلي محصول زعفران در كشور عدم توليد كيفي اين محصول و بسته بندي صادراتي آن است.
وي با اشاره به حضور واسطه ها و دلالان تأكيد كرد: دست واسطه ها زماني از بازار زعفران ايران كوتاه خواهد شد كه در مناطق زعفران خيز كشور تمام مراحل تهيه و بسته بندي زعفران را در اختيار داشته باشيم.
رضايي با انتقاد از ضعف فعلي در بسته بندي اين محصول ارزشمند ادامه داد: در مذاكراتي كه با يك شركت مستقر در شهرستان تربت حيدريه داشته ايم، مقرر شد تا در قالب شركتي جديد اقدامي جدي براي بسته بندي و صادرات زعفران آغاز شود تا چرخه توليد، فرآوري و صادرات اين محصول در شهرستان تربت حيدريه نهادينه شود.
وي خواستار برنامه ريزي دولت براي واردات دستگاه هاي بسته بندي زعفران گرديد و افزود: بيشترين حجم زعفران ايران و جهان در تربت حيدريه توليد مي شود كه بايد به همت مسؤولان استان با بازشدن قفل تسهيلات بانكها، صنعت بسته بندي زعفران را در سطح منطقه فعال كنيم.

* دلاور: زعفران، نيازمند بازاريابي پايدار است
اما از سوي ديگر، رئيس كميته كشاورزي مجلس شوراي اسلامي در خصوص مسايل و مشكلات حوزه زعفران به خبرنگار ما مي گويد: زعفران كشور نيازمند بازاريابي پايدار است نه به صورت گذرا.
محمدعلي دلاور افزود: بايد با استفاده از فناوري روز، بازاريابي پايدار را درخصوص طلاي سرخ انجام داد؛ زيرا بازاريابي مقطعي بازار ثابتي را به دنبال نخواهد داشت.
وي در ادامه افزود: دولت بايد با ارايه طرح و برنامه هايي جامع اين محصول را پشتيباني و از بخش خصوصي حمايت مادي و معنوي داشته باشد.
عضو كميسيون كشاورزي مجلس به نقش مؤثر بخش خصوصي در رونق صادرات زعفران اشاره كرد و گفت: 96 درصد بخش كشاورزي زير نظر بخش خصوصي است، ولي صادرات و واردات اين محصول عملاً زير نظر دولت است و بخش خصوصي نقش كمرنگي در اين عرصه دارد.
وي افزود: تبليغات كافي درخصوص آشنايي با محصول زعفران براي ديگر كشورهاي جهان صورت نمي گيرد. همچنين هنوز در صنعت بسته بندي زعفران با معضلات متعددي رو به رو هستيم.
دلاور با اشاره به اينكه تعامل دولت و مجلس با يكديگر مي تواند در صادرات اين محصول با نام ايران رونق دهد، تصريح كرد: اين امر از دلالي در اين بازار جلوگيري كرده و ارتقاي صادرات زعفران را در عرصه جهاني به دنبال خواهد داشت.
رئيس كميته كشاورزي با بيان اينكه دولت با ارايه تسهيلات مي تواند كمك بسزايي براي رشد و به دست آوردن بازارهاي جهاني انجام دهد، گفت: دولت بايد با استفاده از اهرمهاي آموزشي به ترويج، تهيه و توليد اين محصول بپردازد و به لحاظ مادي با ارايه وامهاي دراز مدت به كشاورزان كمك كند.
وي در ادامه تأكيد كرد: دولتمردان بايد وارد كار شوند و منافع ملي آن را در نظر بگيرند تا بتوانيم شاهد رشد و شكوفايي باشيم.
دلاور تصريح كرد: بسته بندي مرغوب و ورود فناوري روز بسته بندي به جنوب خراسان و كاشت پياز اين محصول در ساير نقاط كشور كه توانايي كاشت آن را دارند، مواردي مؤثر در راستاي حمايت از اين محصول است.

 

* هادي مرادي

اشاره:
بخش توليد كشورمان همواره با فراز و نشيبهاي فراواني همراه بوده و تمام فعالان آن با تلاشهاي خود سعي داشته اند كه حداقل بعد

 

همه ما تربت حيدريه را به عنوان قطب توليد زعفران در دنيا مي شناسيم، اما چه شده كه بخش زيادي از اهالي آن به ويژه روستاييان



كه نقش اصلي را در اين بين ايفا مي كنند، چندان دل خوشي از اين قضيه ندارند و به واقع تمام ناراحتي آنها از همين است كه چيزي به جز يدك كشيدن اين عنوان عايدشان نمي شود.
بسياري از زعفران كاران تربت حيدريه معتقدند كه بهترين نقطه براي توليد و فرآوري زعفراني مرغوب و با كيفيت، همين ناحيه است، اما برخي سياستهاي نادرست و عدم حمايت جدي از آنها منجر شده كه به تازگي حرف و حديثهايي مبني بر ايجاد خاستگاهي جديد و معتبرتر براي توليد اين محصول در كشور همسايه يعني افغانستان به گوش برسد.
اين نكته را به طور مشترك همه زعفران كاران اين شهرستان تأييد مي كنند، اما بايد ديد كه چرا مردم اينقدر نسبت به آينده اين محصول نااميد هستند و پيش بيني هاي دور از انتظار و تكان دهنده اي مي كنند.
طبق آمار، توليد زعفران تربت حيدريه طي سالهاي اخير به شدت تحت تأثير عوامل آب و هوايي و از طرف ديگر بازاريابي نادرست و مهمتر از همه نامهرباني نهادهاي حمايتي از جمله بيمه و صندوق حمايت از توليدكنندگان و... كاهش محسوسي يافته است.
زعفران محصول شماره يك كشاورزي در اين منطقه محسوب مي شود، يعني از حدود 100 تن زعفران توليدي كشور، چيزي حدود 70 تن آن در تربت حيدريه توليد مي شود و كشتهاي ديگر از جمله گندم و پنبه همتراز آن نمي باشد.
اين در حالي است كه كشاورزان با مشكلات متعددي مواجه هستند كه مسؤولان بايد چتر حمايتي خود را گسترده تر پهن كنند تا آنها هيچ گاه به دليل نياز، مجبور به ريشه كني پياز زعفران و فروش پرحجم آن به برخي كشورها نگردند.

روستاييان چه مي گويند
كمبود آب، كاهش سطح زيركشت و ناتواني در تأمين نهاده هاي مورد نياز به دليل افزايش قيمت نيز بحث مشتركي است كه تقريباً كشاورزان به آن واقف هستند.




عباس مؤمني از زعفران كاران روستاي اسدآباد تربت حيدريه در اين باره مي گويد: دو سال قبل كه هنوز قيمتها به اين ميزان افزايش نيافته بود و هم اينكه سرمازدگي و كمبود آب جدي نبود، 10 هكتار زمين را به كشت زعفران اختصاص داده بودم، اما وقوع مسائل ذكر شده باعث شد كارگر دستمزدش بيشتر شود قيمت بذر و كود و سم كهكشاني شود و مهمتر از همه سهم آبي كه از چاه عميق كشاورزي داشتيم، قطع و يا كمتر شود و در حال حاضر مجبوريم آب را چند برابر خريداري نماييم يا اجاره هاي سنگيني بابت آن بدهيم، اما ديگر از آن 10 هكتار خبري نيست و فقط قادريم سه هكتار كشت داشته باشيم.
وي ادامه مي دهد: اگر مشكل آبرساني اراضي زير كشت رفع شود، در واقع بزرگترين كمك به كشاورزان شده و جلوي آبياري با تانكر گرفته مي شود، چون از اين طريق، گلهاي زعفران پرنشاط مي رويند و مرغوب تر مي شوند، در غير اين صورت به مرور مرغوبيت و كيفيت سرگلها كاهش يافته و در نهايت چيزي براي كشاورز باقي نخواهد ماند كه براي آن زحمت بكشد و به اين ترتيب اسم تربت حيدريه در توليد زعفران، با منطقه اي ديگر عوض خواهد شد.

پياز كيلويي 600 تومان
عليرضا مددي كشاورز اهل تربت حيدريه نيز مي گويد: براي كاشت يا نوكاري مزارع، قيمت پياز زعفران با توجه به كمبود و يا سرمازدگي سال قبل افزايش چشمگيري داشته، به طوري كه هر كيلو پياز قبل از سرمازدگي 150 تومان بوده، اما اكنون به حدود 600 تومان رسيده و از رشد 400 درصدي برخوردار شده است حال اگر كشاورزي بخواهد براي كشت زمين خود، بذر تهيه كند، چون سرمايه اي ندارد مجبور است كه در همان ابتدا با بدهي هاي زيادي مواجه شود، اما به دليل اينكه از زمان كاشت پياز تا موقع باروري و برداشت، بين دو تا سه سال طول مي كشد، او طي اين مدت نمي تواند كاري بكند و فقط بايد صبر نمايد.
او از كمبود كارگر در زمان برداشت محصول به عنوان معضل جدي نام مي برد و مي افزايد: برخي از كشاورزان مجبورند چند ماه قبل از فصل برداشت براي خود، كارگر فراهم كنند و چون كل منطقه نيازمند كارگر ماهر است، بنابراين از مناطق دور و نزديك به دنبال كارگر مي گردند.
از سويي چون بيم سرقت مي رود، كشاورز مجبور است با پرداخت هزينه هاي بيشتر محصولش را برداشت كند و از سوي ديگر به دليل فساد پذير بودن زعفران در صورت حتي يك روز تأخير در برداشت بايد متحمل اين هزينه ها شود.

به كام دلالان
كاوه معلمي اهل شهر دولت آباد است كه در كنار كشاورزي مشغول به تحصيل در دانشگاه نيز مي باشد و به گفته خودش بخشي از هزينه هاي دانشگاه را از ناحيه فروش زعفران تأمين مي كند، اظهار مي دارد: از آنجايي كه گل زعفران طبعي بسيار گرم دارد، يعني خود مولد حرارت است، بايد ظرف 24 ساعت يا به فروش برسد و يا اينكه قسمت مهم و اصلي آن يعني ريشه يا همان پوشان، از گل جدا شده و رطوبت آن گرفته شود كه انجام به موقع و مناسب اين كار، خود مشكلات ديگري دارد، از جمله اينكه چون بازار خريد و فروش زعفران كساد است و هيچ گاه به قيمت مطلوبي كه مد نظر ماست، نمي رسد، بنابراين دست دلالان و بازار سياه باز مي شود كه آنها بدون نظارت مسؤولان هر روز به قيمت گذاري دلخواه خود اقدام مي كنند وكشاورز نيز براي اينكه محصولش از بين نرود، بايد به قيمتهاي تحميلي آنها تن دهد.
وي تصريح مي كند: پولي كه خريدار در قبال اين محصول مي پردازد، بسيار ناچيز است و جوابگوي هزينه هاي كشت، بارآوري، جداسازي و ممتاز كردن و از آن مهمتر مراقبت در مقابل سرقت نمي باشد و اين در حالي است كه خريدار با ناديده گرفتن كل اين هزينه ها و مسؤوليتها، باز هم حرف خود را مي زند.
حجت دواني كه از فروشندگان زعفران در تربت حيدريه است با انتقاد از سياستهاي اشتباه مسؤولان و كم كاري آنان كه منجر به خروج بي رويه پياز زعفران از مبدا اين شهرستان به كشور افغانستان شده، مي گويد: اكنون مدت سه يا چهار سال است كه عده اي سودجو يا دلال در حوالي فصل كشت يا برداشت بر سر مزارع كشاورزان مي روند و با صبحتهايي مبني بر خشكسالي، هزينه بر بودن اين محصول و اينكه پول ما نقد است، آنها را تحريك به فروش پياز كه عنصر اصلي توليد زعفران است، مي كنند و بدين ترتيب هر ساله شاهد خروج كاميونهاي حامل بار پياز زعفران از شهرستان هستيم، اما به نظر مي رسد كه رشد اين قضيه و تضمين خريد نقدي آنها باعث شده كه اكنون خود كشاورزان اقدام به فرستادن كاميونهاي پياز به اين مقاصد كنند.

خروج پياز، چرا؟
وي مي افزايد: كشاورز به دليل محروميت و ناتواني در رسيدگي به موقع به محصولش به ناچار مجبور به اين كار مي شود، اما اگر خريدار داخلي يا دولت وارد عمل نشوند، در آينده اي نزديك انحصار توليد زعفران از دست ما خارج مي شود.
وي با اشاره به اينكه اين محصول استراتژيك در انحصار ماست و ارزآوري زيادي از اين ناحيه نصيب كشور مي شود، پس دليلي ندارد كه آن را به كشوري ديگر انتقال دهيم و يا صادر كنيم، خاطر نشان مي كند: با اين كار با دستان خود مواد اوليه آنها را تأمين و رقيب بسيار قدري براي خودمان درست مي كنيم، پس دولت نبايد اجازه دهد كه حتي يك دانه پياز از كشور خارج شود.
يك فروشنده ديگر كه زماني صادركننده زعفران نيز بوده، معتقد است: سود اصلي صادرات نصيب صادركنندگان مشهد و تهران مي شود و چون در تربت حيدريه هيچ مركز و تشكلي، متولي سامان دادن به توليد، فروش و يا بازاريابي آن نمي باشد، بنابراين به جز يكي دو مورد، صادركننده اي در شهرستان نداريم و اكثر كشاورزان محصولشان را به شكل سنتي به خريداران شهر مي فروشند.وي در مورد بيمه محصول زعفران در مقابل خطر خشكسالي، سرمازدگي، سيل و سرقت خاطر نشان مي كند: بسيار در مورد اينكه محصولات را در مقابل اين خطرات بيمه و خيال خود را راحت كنيد، شنيده ايم، اما واقعاً اينگونه نيست، چون بيمه گر فقط به فكر سازمان خودش است و وقتي كارشناسان براي بررسي خسارت به اينجا مي آيند اولاً تا بتوانند آن را از گردن خود رد مي كنند و افت ميزنند، بعد هم اگر خيلي دلشان بسوزد، تنها دو درصد از كل خسارات را تقبل مي كنند.
توطئه خبرنگاران اسپانيايي
رضا هاشمي، زعفران كار با سابقه شهرستان رشتخوار در مورد تأثير حضور دلال و واسطه در اين بازار پر جنب و جوش، وجود آن را به فال نيك مي گيرد و مي گويد: در فروش زعفران حتماً شخصي كه خريد آن را تضمين كند لازم و اجتناب ناپذير است كه در غير اين صورت كشاورز به تنهايي قادر به فروش و بازاريابي نخواهد بود، همچنين به دليل ازدياد واسطه ها، از انحصارگرايي نيز جلوگيري خواهد شد.
وي با اشاره به ضعف در اطلاع رساني و نبود تبليغات براي زعفران ايراني مي افزايد: سال قبل عده اي در پوشش خبرنگار از كشور اسپانيا آمدند و از وضعيت برداشت، شرايط نگهداري و عرضه آن تصاويري ضبط كردند و به شكل دلخواه خود تلاش كردند تا تمام اين مراحل را به نوعي مغاير با اصول بهداشتي و استانداردهاي جهاني نشان دهند كه تا حدودي موفق هم شدند.
وي با اظهار تأسف از وجود اين گونه مشكلات، آن را نتيجه غافل ماندن كارشناسان و مسؤولان ذي ربط مي داند و تصريح مي كند: چون كشاورزان خرده مالك تربت حيدريه كه اكثراً روستايي و كم بضاعت مي باشند، سرمايه چنداني براي ايجاد كارگاه مناسب يا آزمايشگاهي ابتدايي و تهيه دستگاههاي نگهدارنده زعفران براي جلوگيري از فساد ندارند، اين مشكلات پيش مي آيد و از آن طرف مسؤولان نيز اگر كمكي نمي كنند، اجازه ندهند كه فردي بيايد و خود را خبرنگار جا بزند و تصاويري ناموزون از جامعه ما نشان دهد.
بحران تشنگي
ساربان، مدير جهاد كشاورزي تربت حيدريه نيز اين قضيه را تصديق مي كند و با اشاره به وجود قاچاق پياز زعفران در اين شهرستان، رسيدگي به آن را جزو وظايف تعريف شده سازمان متبوعش نمي داند و مي گويد: شايد عده اي سرمايه دار اقدام به اين كار مي كنند كه البته وجود چنين واسطه هايي كه داراي نقدينگي كافي نيز هستند، براي رونق اقتصاد شهرستان لازم است، چون حداقل آنها پول نقد در اختيار زعفران كاران مي گذارند.
وي در حال حاضر سطح زير كشت زعفران را در شهرستان تربت حيدريه 1235 هكتار عنوان مي كند و مي افزايد: اكنون به اين ميزان كشت زعفران صورت نمي گيرد، چون با كمبود منابع آبي مواجهيم و پيش بيني مي كنيم كه امسال توليد زعفران در شهرستان از 37 تن تجاوز نكند.
ساربان با بيان اينكه كم آبي و در نتيجه عدم آبياري مناسب مزارع، مهمترين مشكل زعفران كاران شهرستان است، ادامه مي دهد: نبود تشكلهايي منسجم در امر خريد، فرآوري و بسته بندي زعفران، وجود واسطه ها و دلالان در خارج از شهرستان، كمبود نقدينگي تعاوني هاي موجود براي ورود به اين پروسه نيز از ديگر مسائلي است كه كشاورزان در تربت حيدريه با آن دست به گريبان هستند.
رئيس اتحاديه زعفران فروشان تربت حيدريه نيز معتقد است: اصلي ترين موضوعي كه بايد به آن پرداخته شود توجه به مركزيت زعفران يعني تربت حيدريه است كه وجود مراكزي نظير بورس زعفران، مركز تحقيقات و پژوهشكده، آزمايشگاههاي متعدد و... را ضروري مي سازد، اما به اين جايگاه بي اعتنايي مي شود، چنانكه مي بينيم بورس زعفران در مشهد ايجاد شده است.
هادي موحدان مي گويد: با مكاتبه هايي كه با رئيس جمهور و نمايندگان مجلس داشتيم، مبلغ يك ميليارد تومان براي احداث بازار زعفران و آزمايشگاه در تربت حيدريه تصويب شد، اما به دليل پيچ و خمهاي اداري و نبود تضمين، اين پول هنوز به دست ما نرسيده است و حتي به دليل مشكلات پيش آمده، شنيديم كه اعتبار تصويب شده به خزانه برگشت خورده است.
وي همچنين در مورد رشد واسطه گري زعفران در تربت حيدريه مي افزايد: برخي از تاجران آمدند و قبل از فصل برداشت محصول، آن را خريداري كردند تا از نوسانات بازار در امان باشند، چون مي دانند به خاطر افت محصول و كاهش سطح زير كشت آن، امكان پيدا شدن رقباي جديد بالاست و در نتيجه قيمتها افزايش پيدا خواهد كرد، بنابراين اگر تمام كشاورزان و اعضاي اتحاديه تحمل بيشتري به خرج دهند و محصول خود را زود به فروش نرسانند، بعد از مدتي كوتاه خواهيم توانست قيمت واقعي زعفران را در خود شهرستان تعيين كنيم.
* هادي مرادي

 

اشاره:
خيلي از محققان به نقش داروهاي گياهي در سلامت انسان پي برده اند و ايران جزو اولين كشورهايي است كه استفاده از داروهاي گياهي را به اثبات رسانده است.




در اين راستا ايرانيان از گذشته دور خاصيت نشاط بخشي زعفران را باور داشتند و اكنون تحقيقات نشان داده است كه عصاره اين گياه باعث بهبود بيماريهاي عصبي و رواني مي شود و به ويژه تأثير شگفت انگيزي در بهبود وضعيت مبتلايان به افسردگي دارد.

زعفران، گياه ناشناخته
زعفران گياهي است با نام علمي Sativus Crocus از خانواده زنبق (lridaceae).
اين گياه چند ساله، داراي پياز كوچك، تقريبا كروي، و پوشيده شده از غشاي قهوه اي رنگ مي باشد. اين گياه، بومي نواحي مختلف آسيا به ويژه جنوب غربي آسيا، جنوب اروپا و جنوب اسپانياست، ولي در حال حاضر در نقاط ديگري از دنيا كشت و برداشت مي شود. ارتفاع قسمت هوايي و بيروني گياه حدود 10تا 30 سانتي متر بوده كه داراي ساقه و تعدادي برگ هاي باريك است. از وسط برگها، ساقه توليد شده، گل خارج مي شود و در ماههاي مهر تا آذر گلها به تعداد يك تا سه عدد بر روي هر ساقه ظاهر مي شوند.
زعفران در فارماكوپه اروپا (كتاب رسمي داروسازي) قيد شده و به شكل تنطوري با نام OpiiCrocata Tinctura وجود دارد.
هم چنين عصاره آن به صورت محصولي به نام Bitters Swedish توسط كارخانجات مختلف تهيه و جهت مصارف دارويي مختلف عرضه مي شود.
بر حسب آزمايشهايي كه در اروپا انجام شده است، زعفران خاصيت كاهش چربي و كلسترول خون و افزايش نفوذ اكسيژن در پلاسما را در موش آزمايشگاهي از خود نشان داده است.
در طب عوام نقاط مختلف جهان، زعفران به عنوان آرام بخش، ضد اسپاسم، اشتها آور و مقوي معده استفاده مي شود و در كشور آلمان زعفران به عنوان آرام بخش، درمان درد معده و شكم و آسم مصرف مي شود.
مهمترين تركيبات موجود در زعفران شامل تركيبات زرد رنگي است كه به خوبي در آب محلولند. (مشتقات كروستين )، تركيبات تلخ از جمله پيكروكروسين كه به ويژه مقوي معده مي باشند، مواد معطر (اسانس ) كه مهمترين تركيب آن سافرانال مي باشد كه گاهي تا يك درصد زعفران را تشكيل مي دهد، روغن ثابت به ميزان حداكثر 10درصد، رطوبت حدود 1310 درصد و تركيبات معدني حدود  5 درصد مي باشد.
اصلي ترين و مهمترين تركيبات زعفران همان تركيبات زرد رنگ، تلخ و معطر هستند كه اثرات درماني زعفران مربوط به آنهاست.

زعفران نسخه شفابخش بيماري ام.اس
استاد دانشگاه چيباي ژاپن مي گويد: گياه زعفران مي تواند براي درمان بيماري ام. اس مورد استفاده قرار گيرد و ما فعاليتهايي براي رسيدن به داروي بيماري ام.اس انجام داده ايم.
پروفسور ايكاگامي افزود: بيماري ام.اس بيماري است كه از هر 100 هزار نفر يك نفر به آن مبتلا مي شود و اكنون دارويي قطعي براي درمان آن وجود ندارد و تنها داروي موجود براي آن، داروي شيميايي به نام رلوزول است.
ايكاگامي همچنين آرام بخش بودن و تسكين دادن را از خواص مهم زعفران ذكر كرد. وي با اشاره به اهميت داروهاي گياهي گفت: استقبال ژاپني ها از گياهان دارويي زياد است و ژاپني ها به گياهان دارويي توجه زيادي دارند.
اين پژوهشگر ژاپني تصريح كرد: آموختن دانش داروهاي گياهي همچون داروهاي شيميايي ضروري است و در حال حاضر در كشور ما كلينيك و داروخانه داروهاي گياهي وجود دارد.
او اظهار داشت: ژاپن فقط 15 درصد گياهان دارويي مورد نياز خود را توليد مي كند و بيشتر داروهاي گياهي مورد نياز ژاپن از كشور چين به ميزان 80 درصد و ساير كشورها پنج درصد تأمين مي شود.
استاد دانشگاه چيباي ژاپن افزود: با توجه به محدوديت صادرات كشور چين در زمينه گياهان دارويي، ايران مي تواند جايگزين مناسبي براي تأمين 80 درصد چين در زمينه گياهان دارويي باشد.
وي استفاده از داروهاي گياهي را بخشي از فرهنگ كشورها ذكر كرد و گفت: گياهان دارويي ژاپن و همچنين ايران برخاسته از فرهنگ كهن آنان است و بايد در تحقيقات مان توجه كنيم كه چگونه از گياهان دارويي كشورمان براي درمان استفاده كرد و نيز داروهاي گياهي كشورمان را پيدا و تحقيقات و مطالعات گوناگون در زمينه علمي و سم شناسي انجام دهيم.

كشف رموز درماني زعفران
نتايج تحقيقات گسترده محققان دانشگاه علوم پزشكي مشهد در كشف رموز درماني زعفران تأثير شگفت انگيز اين گياه را در كنترل برخي بيماريها نظير سرطان، فشارخون، افسردگي و برخي بيماريهاي مغزي همچون آلزايمر به اثبات رسانده است.انجام اين مطالعات بازتاب گسترده اي در محافل علمي و رسانه اي جهان داشته است. دكتر حسين زاده عضو مركز تحقيقات علوم دارويي پژوهشكده بوعلي و استاد فارماكودينامي سم شناسي اين مركز با اشاره به سه بيماري مطرح دنيا يعني سرطان، بيماريهاي قلبي و عروقي و عصبي و رواني مي گويد: زعفران مي تواند تأثيرات بسيار مثبتي در بهبود انواعي از اين بيماريها داشته باشد. از جمله ما به سه روش علمي ثابت كرده ايم كه اين گياه تأثيرات سودمندي در جلوگيري از گسترش سرطان دارد.
وي تصريح مي كند: تحقيقاتي كه برروي زعفران در ديگر كشورها انجام شده نشان داده است كه زعفران باعث پايين آوردن و كاهش چربي و فشار خون مي شود.
وي با اشاره به تأثيرات مشابه آسپرين در زعفران مي گويد: احتمال انسداد مجدد رگ در افرادي كه سكته مغزي يا قلبي مي كنند، زياد است و زعفران با جلوگيري از تجمع پلاكتها و ممانعت از انعقاد خون، مانند آسپرين، مانع گرفتگي رگ مي شود.
وي با يادآوري اين نكته ادامه مي دهد: اين ويژگي زعفران در آزمايش بر روي مدلهاي غيرانساني (مانند موش) و انساني به اثبات رسيده است و طي تحقيقات انجام شده در مشهد و تهران مشخص شده است كه اين عصاره مانند دو داروي ضد افسردگي استاندارد يعني ايمي پرامين و فلوكسيتين، عمل مي كند و پس از حدود 6 هفته خاصيت ضد افسردگي اش در انسان نمايان مي شود.
وي مي افزايد: بر اساس تحقيقاتي كه ما انجام اده ايم سافرانال موجود در زعفران خاصيت ضد تشنجي هم دارد.
وي با اشاره به تأثير زعفران در بازسازي سلولهاي آسيب ديده در مغز مي گويد: ما با مسدود كردن رگهاي مغز، به طور مصنوعي، سكته مغزي ايجاد و مشاهده كرديم عصاره زعفران مي تواند ضايعات را بر طرف و سلولهاي آن بخش را بازسازي كند.
وي مي افزايد: همچنين ما نشان داده ايم كه اگر حافظه توسط عاملي تخريب شود، زعفران مي تواند جلوي اثرات تخريبي حافظه را بگيرد كه اين تحقيق خبر خوشي براي مبتلايان به آلزايمر محسوب مي شود.
وي مي افزايد: تحقيقات ما به صورت 16 مقاله فارسي و انگليسي در مجلات معتبر علمي به چاپ رسيده است و در بعضي سمينارها ارائه شده است. هر چند زعفران مي تواند به عنوان يك داروخانه طبيعي باشد، اما بايد توجه داشت كه افراط در مصرف آن سبب خونريزيهاي داخلي و سقط جنين مي شود و همچنين مصرف دارويي آن بايد تحت نظر پزشك باشد.

مقابله با افسردگي
بررسي جديد دانشمندان ايراني نيز نشان مي دهد، زعفران مي تواند در درمان دردهاي ناشي از اختلالات پيش از قاعدگي موسوم به سندرم «پي اس ام» موثر باشد.اين ادويه به طور سنتي براي درد شكم، مشكلات گوارشي و حتي افسردگي توصيه مي شود و تحقيقات اخير كلينيكي از اين مسأله حكايت دارد كه زعفران مي تواند در درمان افسردگيهاي خفيف مؤثر باشد.
گروهي از محققان ايراني با توجه به احتمال تغيير در ميزان فعاليت سرتونين در بروز افسردگي پيش از قاعدگي تصميم گرفتند اثر مصرف زعفران را به عنوان يك مكمل غذايي در كمك به درمان و از بين بردن علايم اين بيماري بررسي كنند.
دكتر آقا حسيني و همكارانش در دانشگاه علوم پزشكي تهران در اين بررسي، پنجاه زن را كه همگي از علايم سندرم پي ام اس شكايت داشتند، انتخاب و سپس آنها را به دو گروه تقسيم كردند به گروه اول مكمل غذايي زعفران و به گروه دوم ماده اي بي اثر داده شد و به آنها توصيه شد اين مكملهاي غذايي را روزي دوبار مصرف كنند.
همه افراد انتخاب شده كه بين بيست تا چهل وپنج ساله بودند، علايم پي ام اس يا افسردگي پيش از قاعدگي داشتند و از درد شكم، نفخ، زود رنج بودن و خستگي زود رس دست كم طي 6 ماه پيش از آن شكايت داشتند.
در پايان اين دوره درماني سه چهارم از زناني كه مكمل غذايي زعفران دريافت كرده بودند از كاهش دستكم پنجاه درصدي علايم بيماري پي ام اس خبر دادند.
اين ميزان در گروهي كه ماده اي بي اثر دريافت كرده بودند، تنها هشت درصد بود.
ايران سلامت در اين باره نوشت محققان ايراني همچنين دريافتند، شصت درصد از گروهي كه مكمل غذايي زعفران مصرف كرده بودند از بهبود افسردگي خبر دادند اين ميزان در گروه ديگر يك نفر بود.
محققان اعلام كردند، اين بررسي نقش زعفران در بهبود افسردگي و نيز بيماري پي ام اس را اثبات مي كند.با اين حال اعلام شده است، اين بررسي در زمينه نقش زعفران در درمان پي ام اس مقدماتي است و براي تأييد اين يافته ها بايد تحقيقات گسترده تر و طولاني تري صورت گيرد.

 

* عليرضا سابقي

كاربرد زعفران در صنايع غذايي و خواص اين داروي با ارزش باعث شده تا جنوب خراسان همچون نگيني در نقشه جغرافيايي



زعفران بدرخشد. گلهاي بنفش زعفران اميد به زندگي را در حاشيه كوير حفظ نموده و بوي طرب انگيز كلاله هاي سرخ آن گرمي و نشاط را در وجود چهره هاي آفتاب سوخته كشاورزان جنوب خراسان به يادگار گذاشته است.
اما چند سالي است كه خشكساليهاي مكرر و به ويژه سرمازدگي سال گذشته باعث شده است كه ديگر مزارع زعفران آن نماي زيباي يكرنگ بنفش را نداشته باشند و مي رود كه ديگر اثري از اين محصول اختصاصي جنوب خراسان باقي نماند.يكي از كارشناسان كشاورزي در گفتگو با خبرنگار ما مي گويد: 95 درصد سطح زير كشت زعفران در جنوب خراسان بزرگ قرار دارد و اين مقدار نيز در حال افزايش است.مهندس محمدصبور بيلندي افزود: با نگاهي به متوسط زير كشت هر بهره بردار و مزيتهاي نسبي اين محصول به خصوص ايجاد اشتغال فصلي ملاحظه مي شود، زعفران ضمن تطابق با شرايط اقليمي منطقه، يكي از بهترين گزينه ها در الگوي كشت منطقه مي باشد.وي گفت: شهرستانهاي گناباد و بجستان با سطح زير كشت حدود 5 هزار هكتار، از مناطق عمده زعفرانكاري در خراسان رضوي مي باشد و بيش از 13 هزار خانوار به كار زراعت زعفران و توليد اين محصول اشتغال دارند كه حدود 38 درصد زعفرانكاران سهم درآمدشان از اين محصول بيش از 50 درصد است.
وي با بيان اينكه زعفران در تأمين معيشت و زندگي حدود 70 درصد از بهره برداران نقش اساسي دارد، افزود: زراعت زعفران در منطقه از جنبه هاي مختلف مانند بهره وري بهتر از آب در مقايسه با ساير محصولات، اشتغال روستاييان و جلوگيري از مهاجرت آنان قابل بحث و بررسي است، اما خشكساليهاي اخير باعث عدم بازدهي اقتصادي بسياري از مزارع گرديده و روند مهاجرت روستاييان تشديد شده است.
وي تصريح كرد: به هر دليلي كه زعفران از منطقه حذف گردد حدود 20 درصد از بهره برداران شهرستان، محصول جايگزيني براي آن نداشته و براي تأمين معيشت خود مجبور به ترك روستا و مهاجرت خواهند شد.وي با اشاره به نقش مهم اقتصادي زعفران گفت: در كشورهايي مانند ايران و در مناطقي مانند جنوب خراسان كه از مناطق كم باران و با اقليم خشك محسوب مي شوند، بقاياي زعفران به عنوان يك منبع تغذيه دام در فصلهاي بهار و تابستان است و از آنجا كه در ايران اراضي مرغوب براي كشت و توليد غذاي انسان استفاده مي شود، تأمين خوراك دام هميشه با مشكل مواجه بوده به طوري كه در شهرستان گناباد 80 درصد علوفه مورد نياز دام از خارج شهرستان تأمين مي گردد.
بنابراين اين محصول مي تواند به عنوان يك جايگزين و تأمين قسمتي از نيازهاي غذايي دام توصيه شود، اگرچه بايد در جهت افزايش كيفي و بالا بردن ارزش غذايي آن اقدام نمود.وي در عين حال پيشنهاد نمود به منظور حمايت از زعفرانكاران و حفظ اين محصول اختصاصي جنوب خراسان با اتخاذ تدابير قانوني از خروج پياز از مناطق زعفرانكاري جنوب خراسان به ساير نقاط كشور و يا احياناً خارج كشور به شدت جلوگيري شود. همچنين از خروج و صادرات فله اي زعفران جلوگيري و براي بالا بردن كيفيت محصول توليدي فرآوري و سورتينگ از طريق آموزشهاي لازم و تخصيص اعتبارات مورد نياز اقدام گردد.رئيس مركز ترويج و خدمات كشاورزي كاخك هم درباره كاهش شديد منابع آبي و تأمين آب مورد نياز زعفرانكاران گفت: حدود يك هزار هكتار مزارع زعفران در بخش كاخك وجود دارد اما بر اثر خشكساليهاي اخير و ضعف پياز زعفران و به علت عدم به موقع آبياري و با وجود افزايش قيمت آن سطح زير كشت افزايش نداشته است.وي افزود: اين در حالي است كه خشكساليهاي اخير علاوه بر خسارت به مزارع زعفران ساير محصولات باغي بخش را تحت تأثير قرار داده به طوري كه تمامي باغهاي ديم بادام بر اثر كرم سرشاخه خوار از بين رفته و اخيراً هم بر اثر طغيان آفت كرم خراط، درختان كهنسال گردو در حال نابودي است و عملاً كشاورزان و باغداران بخش كاخك در حال ورشكستگي هستند و چنانچه به اين قشر محروم كمك نشود در آينده نه چندان دور شاهد مهاجرت گسترده كشاورزان خواهيم بود.علي قرباني افزود: حدود 150 هكتار از اراضي زعفران بخش كاخك در 12 روستاي بخش در حالت بحراني هستند كه چنانچه با تانكر آبرساني نشوند از بين خواهند رفت.
مدير جهاد كشاورزي گناباد هم ضمن تأييد مشكلات زعفرانكاران گفت: با بررسيهايي كه در تابستان سال جاري بر روي تعدادي از مزارع زعفران در مناطق مختلف شهرستان صورت گرفته، مشخص شد بر اثر سرماي شديد زمستان سال گذشته و وجود برف به مدت طولاني (2ماه) بر روي مزارع، پيازهاي زعفران رشد نكرده و بسيار كوچك است كه قطعاً توليد گل در سال جاري به شدت كاهش خواهد داشت و پيش بيني مي شود نسبت به سال گذشته 50 درصد كاهش داشته باشد.
مهندس حسن احمدنژاد افزود: زعفرانكاران امسال اميد چنداني به محصول زعفران ندارند! اما به منظور حمايت از كشاورزان زعفرانكار و جلوگيري از خشكيدن كامل پياز زعفران (بنه) با هماهنگي ستاد حوادث غيرمترقبه شهرستان مقرر شد، مزارع زعفران در روستاهاي بخش كاخك كه از نظر آبياري با بحران مواجه هستند با تانكر آبياري شود.

 

با وجود ابراز رضايت مقامات محلي از رونق كشت زعفران در هرات، زعفران كاران اين ولايت، از نبود بازار مناسب براي اين محصول، گله مند هستند.




بشيراحمد احمدي، مدير ترويج اداره زراعت هرات مي گويد امسال در مجموع 145 هكتار زمين در سراسر ولايت هرات، زير كشت زعفران رفته است.
به رغم ناراضي بودن زعفران كاران از كم توجهي دولت به بازاريابي براي زعفران هرات، احمدي مي گويد: زعفران اين ولايت، بازار خوبي داشته است.
اين مقام اداره زراعت هرات گفت: درحال حاضر، يك شركت خصوصي، زعفران خالص هرات را كيلويي 1350 دلار مي خرد.
وي مي گويد: زعفران هرات را بخش خصوصي بسته بندي و به خارج صادر مي كند.اين در حالي است كه افغانستان بزرگترين توليدكننده خشخاش در جهان است.
روند رو به رشد توليد خشخاش در اين كشور، نشان مي دهد كه تلاشهاي جامعه جهاني و دولت افغانستان براي ترويج كشت جايگزين خشخاش، تاكنون موفقيت چنداني نداشته است.




برخي از كارشناسان، سودآور بودن كشت خشخاش را در كنار ناتواني دولت افغانستان در اجراي قانون و اعمال ممنوعيت توليد و قاچاق مواد مخدر، از دلايل ناكامي ترويج كشت جايگزين در اين كشور مي دانند.
در سالهاي اخير، تلاشهايي براي معرفي و گسترش گياه گران قيمت زعفران، به عنوان كشت جايگزين در افغانستان آغاز شده كه به گفته مقامات اداره زراعت هرات، نتايج دلگرم كننده اي داشته است.
اين مقامات همچنين مي گويند، زعفران توليد شده در هرات، پس از گذراندن آزمايشهاي سنجش كيفيت، در سطح جهاني داراي كيفيت مرغوب شناخته شده است.
درعين حال، برخي از زعفران كاران هرات، مي گويند كه براي توسعه زمينه هاي كشت اين گياه ارزشمند، به كمك و حمايتهاي بيشتري از سوي دولت نياز دارند. آنان مي گويند، بازار ثابت و مشخصي براي محصولات زعفرانشان وجود ندارد.

سفر به يك روستا
در روستاي كهدستان در 10 كيلومتري شرق شهر هرات، بيش از دو درصد جريب (40 هكتار) زمين به كشت زعفران اختصاص يافته است. كشاورزان اين روستا مي گويند كشت زعفران را از 8 سال پيش آغاز كرده اند و هر سال، مقدار قابل ملاحظه اي از زعفران توليدي آنها، در بازارهاي داخلي و خارجي عرضه شده است.
غلام فاروق، از زعفران كاران روستاي كهدستان، مي گويد دولت آن گونه كه بايد به حمايت از زعفران كاران و تشويق آنان نپرداخته است.
او مي گويد: «ما بايد مرجع تشويق كننده داشته باشيم كه تاوان بكشد (خسارتهاي ما را جبران كند)، زعفراني را كه ما توليد مي كنيم از ما بخرد».اين كشاورز افغان مي گويد زعفران كاران روستاي او، حتي نمي دانند زعفران خود را به چه كسي و چه مرجعي بفروشند.
او مي افزايد: «يك عده زعفران ما را مي خرند كه فقط به نفع خود مي فروشند و اصلاً به ما هيچ سودي نمي رسد».
مسؤولان اداره زراعت هرات مي گويند، در سال گذشته، بيش از 500 كيلوگرم زعفران، در اين ولايت توليد شده است.
كارشناسان، ميزان موفقيت كشت زعفران و مطرح شدن آن به عنوان جايگزين خشخاش را، بسته به ميزان حمايت دولت از زعفران كاران و تلاش براي يافتن بازار مناسب براي اين محصول مي دانند.
«بي بي سي» در سايت خود نوشت: ايران، همسايه غربي افغانستان، از توليد كنندگان عمده زعفران در سطح جهان است و پياز زعفران مورد نياز زعفران كاران افغانستان نيز از ايران تامين مي شود!
در صورتي كه زعفران افغانستان به قيمت مناسبي در بازارهاي جهاني به فروش برسد، اميد مي رود كه شمار بيشتري از كشاورزان افغان به كشت اين گياه با ارزش روي آورند و دست از كشت خشخاش بكشند.
اين در حالي است كه در دومين كنفرانس سراسري زعفران افغانستان در شهر هرات، راههاي گسترش كشت زعفران به عنوان كشت جايگزين خشخاش و ترغيب كشاورزان افغان براي روي آوردن به كشت زعفران، بررسي شد.
اين كنفرانس با حضور نمايندگان چند وزارتخانه، نمايندگان يازده دانشگاه از نقاط مختلف افغانستان، اتحاديه هاي زعفران كاران و چند مؤسسه غيردولتي فعال در زمينه ارائه كشت جايگزين خشخاش، به مدت سه روز برگزار شد.
در اين كنفرانس بر سر چالشهايي كه در برابر كشت با كيفيت زعفران در افغانستان، توسعه و بازاريابي اين محصول گران قيمت، در بازارهاي جهاني قرار دارد، بحث و تبادل نظر شد.
محمد شاه رئوف نماينده مؤسسه غيردولتي «داكار» در حوزه غرب افغانستان و يكي از مسؤولان برگزاري كنفرانس سراسري زعفران، به بي. بي. سي گفت: «يكي از دستاوردهاي اين كنفرانس ايجاد دوباره و فعال سازي كميته حمايت از زعفران كاران كشور بود كه هدايت آن به عهده وزارت زراعت افغانستان است و چند وزارت ديگر و اتحاديه هاي زعفران، اتاقهاي تجارت، برخي از دانشگاهها و چند مؤسسه غيردولتي اعضاي اين كميته خواهند بود كه تقريباً هر دو ماه يكبار جلسه خواهد داشت».
در كنفرانس سراسري زعفران افغانستان، همچنين بر معيار و استاندارد كردن زعفران افغانستان براي عرضه در بازار جهاني توافق شد و بر تأسيس سامانه آزمايش و كنترل كيفيت زعفران افغانستان نيز تأكيد شد.شركت كنندگان اين كنفرانس بر توليد پياز زعفران در داخل كشور و تكثير آن به منظور رفع نيازمنديهاي كشاورزان افغان تأكيد كردند و خواستار آموزش كشاورزان زعفران كار از سوي سازمانهاي دولتي و غيردولتي و مؤسسات علمي شدند.
تاجراني كه در اين كنفرانس حضور داشتند نيز تعهد كردند تا در بازاريابي خارجي و معرفي زعفران افغانستان به بازارهاي جهاني تلاش كنند.

نان دختران فقير
بيشتر زعفران كاران پشتون زرغون هرات را زنان و دختران فقير «اين ولسوالي» تشكيل مي دهند كه با كار در مزارع زعفران روزانه 50 افغاني (معادل يك دلار) درآمد دارند.
ارباب عبدالرزاق هراتي از شركت كنندگان كنفرانس سراسري زعفران افغانستان مي گويد: «برگزاري چنين كنفرانسهايي به زعفران كاران اميد بيشتري مي دهد و آنان اين احساس را پيدا خواهند كرد كه در كنارشان كسان ديگري هم هستند تا در توليد زعفران به آنها كمك كنند».
رئيس انجمن زعفران كاران ولسوالي پشتون زرغون هرات نيز گفت: اتحاديه زعفران كاران «اين ولسوالي» حدود صد جريب (20 هكتار) زمين را امسال به كشت زعفران اختصاص داده است.
او از ميزان حاصل دهي زعفران امسال ابراز رضايت كرد و گفت: زعفران كاران در بيشتر موارد در هر جريب زمين تا دو كيلو زعفران هم برداشت كرده اند.
شفيقه، رئيس انجمن زعفران كاران زن در ولسوالي پشتون زرغون نيز مي گويد: اين انجمن 57 نفر عضو دارد كه بيشتر آنان را زنان و دختران فقير «اين ولسوالي» تشكيل مي دهند كه با كار در مزارع زعفران روزانه 50 افغاني (معادل يك دلار) درآمد دارند.
هرچند 50 افغاني مبلغ قابل ملاحظه اي نيست، اما كمتر زن روستايي را در كشور مي توان يافت كه به اين اندازه درآمد داشته باشد.
گفته مي شود، زعفران افغانستان تاكنون به كشورهاي هند، آمريكا و امارات متحده عربي صادر شده است.

 

* مهدي رمضاني
كارشناس ترويج جهاد كشاورزي شهرستان قاينات




كشور ما با تنوع وسيع آب و هوايي بستر مناسبي جهت توليد بسياري از محصولات كشاورزي و باغي بوده و در پاره اي مناطق در زمينه توليد برخي محصولات نيز از مزيت نسبي قابل توجهي برخوردار مي باشد. زعفران يكي از محصولات مهم صادراتي كشور است كه توليد آن به دليل نياز اندك به آب و آن هم در زماني كه ديگر محصولات به آب نيازي ندارد، در خراسان گسترش يافته است به طوري كه بخش عمده اي از توليد زعفران كشور در اين منطقه صورت مي گيرد.
از سوي ديگر نياز به نيروي كار فراوان يا ويژگي كاربر بودن آن، دوره كشت 7 تا 10 سال يك بار و سهولت در حمل و نقل و انبار كردن، انگيزه را براي كشاورز مناطق محروم خراسان رضوي افزايش داده و در جهت اشتغالزايي و جلوگيري از مهاجرت آنان مؤثر بوده است. از سوي ديگر افزايش قيمت زعفران در بازارهاي جهاني، موجب تشويق كشاورز به افزايش سطح زير كشت اين محصول شده و با اين حال صادرات زعفران نيز با سطح زير كشت و عملكرد آن در هكتار رابطه مستقيم دارد، اما با وجود توجه دولت به صادرات محصولات غيرنفتي، به نظر مي رسد نظامهاي توليد، بازاريابي و صادرات اين محصول به خوبي توسط فعاليتهاي حمايتي در زمينه زعفران پوشش داده نشده تا بتواند همزمان با افزايش سطح زير كشت و توليد، در جريان توزيع و صادرات آن نيز دگرگوني پديد آورد. از آنجايي كه زعفران ايران با شهرت خود در بازارهاي جهاني از ارزآوري بالايي برخوردار است، بر لزوم بازاريابي مناسب آن با تمهيدات و راهكارهايي كه از سوي دولت و سازمانها اتخاذ مي شود، تأكيد مي گردد.
در اين راستا جلوگيري از قاچاق پياز، ايجاد مؤسساتي براي تبليغات و بازاريابي، منسجم ساختن و ايجاد تشكلهايي جهت سازماندهي كردن صادرات و شناساندن و مطرح ساختن ايران به عنوان كشوري كه از تواناييهاي بالقوه كشاورزي برخوردار است، ضروري به نظر مي رسد.
زعفران يكي از محصولاتي است كه به جهت ارزش اقتصادي كه دارد بعد از طلا با گرم و مثقال خريد و فروش مي شود و چون ايران بزرگترين توليدكننده زعفران در جهان مي باشد لذا مي تواند از محصولات ارزشمند صادراتي ايران باشد و با اين ارزش اقتصادي كه در بازارهاي جهاني دارد مي تواند هم اشتغالزا و هم منبع درآمدي براي كشاورزان زعفران كار باشد. در اين خصوص مشكلاتي وجود دارد كه نقش دولت در آن حائز اهميت است.
با يك حساب سرانگشتي مي توانيم به اين نتيجه برسيم كه هر كيلو زعفران حدوداً 500 هزار تومان هزينه دارد لذا در اين جهت بايد كوشش نمود تا زعفراني كه مورد پسند مصرف كننده توليد كنيم تا بازار مصرف و مشتريان زعفران را در بازارهاي بين المللي از دست ندهيم و با كشاورزان و توليدكنندگان زعفران در ديگر نقاط جهان رقابت كنيم و نگذاريم كشاورزان ما دلسرد شوند.
همچنين بايد به توليدكنندگان، تجار، مراكز خريد زعفران و كارگاههاي بسته بندي زعفران آموزشهاي لازم و به طور مستمر ارايه شود. كارشناسان جهاد كشاورزي بايد نظارت كامل درخصوص برداشت را در سطح مزارع زعفران داشته باشند و نيز تجربيات كشاورزان خبره و موفق و آخرين يافته هاي علمي مراكز تحقيقات را به توليدكنندگان منتقل نمايند.
از سوي ديگر شوراي اصناف، ادارات بازرگاني، شبكه بهداشت و مؤسسه استاندارد نيز در شهرهاي توليدكننده زعفران بايد نظارت و آموزشهاي لازم را براي كارگاههاي بسته بندي و تجارت اين محصول داشته باشند تا بتوان با كيفيت ترين محصول را براي صادرات آماده نمود.
با توجه به اينكه محصول زعفران مصارف خوراكي دارد و سلامت انسانها بستگي به رعايت و مسايل بهداشتي در اين بخش را دارد و مصرف كنندگان به اين امر توجه خاصي دارند براي حفظ قيمت و بازار بايد در رعايت مسايل بهداشتي بكوشيم.
در همين رابطه بايد گفت بهترين موقع براي چيدن گل قبل از روشن شدن هوا تا يك ساعت بعد از طلوع آفتاب مي باشد. بعد از طلوع آفتاب شكوفه هاي گل زعفران باز مي شود و از كيفيت كلاله هاي آن زعفران كاسته مي شود، به همين جهت بايد سعي شود قبل از باز شدن گلها مرحله جمع آوري تمام شود و اين امر نيز بايد با دستكشهاي مخصوص و يا با دستهاي تميز كه قبلاً با آب و صابون شسته شده، انجام گيرد.
همچنين گلهاي چيده شده را بايستي در سبدهاي مخصوص و تميز قرار داده و از حمل كيسه هاي پارچه اي تميز استفاده  كنيم. حتي المقدور بايد سعي كرد فاصله چيدن گل تا باز كردن (جدا كردن كلاله) به حداقل زمان برسد تا كيفيت زعفران ما بهتر باشد. اما در شرايطي كه امكان پذير نباشد مي توان تا 48 ساعت گلها را در جاي خنك نگهداري نمود.
ظروف ما بايد تميز باشد كه اگر چنانچه ظروفي كه گل زعفران را در آن جاي مي دهيم آلودگي داشته باشد زعفران ما را آلوده خواهد كرد و بار ميكروبي آن را بالا خواهد برد و از كيفيت زعفرانها كاسته مي شود.
بهترين روش براي خشك كردن زعفران نيز استفاده از هيترها و الكهاي مخصوصي است كه توسط جهاد كشاورزي در اختيار زعفران كاران قرار مي گيرد، اما اگر براي ما مقدور نباشد بايد دور از نور مستقيم خورشيد خشك شوند به طوري كه رطوبت نداشته باشد تا باعث پوسيدگي شود و هر چه زودتر نيز بايد اين عمل انجام گيرد تا كيفيت زعفران ما بهتر باشد.

 

85 درصد جمعيت افغانستان به طور مستقيم و غيرمستقيم در بخش زراعت و دامپروري فعاليت مي كنند و 60 درصد مجموع توليدات



ناخالص ملي اين كشور از بخش زراعت به دست مي آيد كه حدود يك سوم توليد ناخالص داخلي آن مربوط به كشت خشخاش و توليد ترياك مي باشد. در سال 2007 كشت خشخاش 17 درصد و توليد آن 34 درصد افزايش داشته است. سطح زير كشت خشخاش 165 هزار هكتار كه معادل 3/65 درصد كل زمينهاي افغانستان مي باشد. اين كشور در صدد محصولات جايگزين براي خشخاش بوده و زعفران را به علت سازگاري شرايط اقليمي، مشاركت زنان در توليد و جمع آوري و خشك كردن، سودآوري، نياز آبي كم، كوچك بودن قطعات زمين، سنتي بودن كشاورزي و عدم مكانيزاسيون، حرام داشتن كشت خشخاش توسط علما، اثرات كشت آن در روابط اجتماعي، حمايت ساير كشورها در تشويق و ترغيب كشت آن و عوايد سرشار زعفران نسبت به كشت كنجد، ماش، پياز، كلم و گندم انتخاب نموده اند.
هر چند كشت زعفران در ساليان قبل در هرات معمول بوده، ولي كشت اين محصول از سال 1370 توسط مهاجران افغاني بازگشته از ايران در منطقه غوريان هرات آغاز شد و در سال 1377 توسط كميته دانماركي كمك به پناهندگان افغانستان «داكار» در منطقه پشتون زرغون به صورت آزمايشي شروع گرديد و در سال 1381 مقدار 28 تن پياز زعفران از ايران به صورت غيرقانوني وارد افغانستان و در 11 شهر ولايت هرات كاشته شد.
در سال 1384 پروژه اي با عنوان «تحقيق در توليد پايدار و بازاريابي زعفران و امكان كشت آن به عنوان جايگزين خشخاش» توسط سازمان تحقيقاتي ارتقاي سطح زندگي وابسته به «ايكاردا» تصويب و با حمايت مالي انگلستان توسط داكار و دانشگاه واشنگتن آمريكا اجرا گرديد.




در سال 1385 به مدت سه روز سمپوزيوم ملي زعفران در هرات افغانستان و جشن روز مزرعه زعفران در پشتون زرغون انجام گرديد.
در سال 1385 به ميزان 16 تن پياز درشت زعفران توسط هلند و در سال 86، 40 تن پياز توسط ايتاليا به افغانستان وارد و بين زارعان تقسيم شد و مورد كشت و كار قرار گرفت.
در سال گذشته پياز زعفران به قيمت 1500 تومان خريد و فروش مي شد و سطح زير كشت زعفران در حال توسعه است.در سال گذشته سطح زير كشت آن 83 هكتار با ميانگين توليد 10 كيلوگرم در هكتار بوده و در مجموع 824 كيلو زعفران تجاري توليد شده است و در حال حاضر در 15 ولايت افغانستان مزارع نمايشي زعفران ايجاد گرديده، قطب توليد زعفران فعلاً در پشتون زرغون هرات مي باشد.
كشت زعفران مورد حمايت سازمان ملل، كشورهاي دانمارك، آلمان، انگلستان، آمريكا، هلند، فرانسه و ايتاليا ست و آن را در افغانستان ترويج و توسعه مي دهند.
در حال حاضر سه اتحاديه توليدكنندگان، يك اتحاديه صادركنندگان و كميته ملي زعفران در افغانستان تشكيل شده و آزمايشگاه «آگروديته زعفران» در حال تجهيز و راه اندازي براي برنامه ريزي و بازاريابي پايدار مي باشد.
عكسهاي فوق مربوط به كشت و برداشت زعفران در افغانستان است.

 

* جواد رستم زاده

نديده اند سحرخيزتر از خورشيدي. نديده اند صميمي تر از آفتاب بر زمين خدا بوسه مي زني. دستانت را نبوييده اند كه با رنج، گنج مي كارند. فقط سرخي گوهرت را ديده اند و عطر زعفرانت را بوييده اند.




تنها خورشيد است كه وضو گرفتنت را ديده است و گل چيدنت را. تسبيح گفتنت به وقت زعفران چيني را احدي نديده جز فلق و خدا. حلالت باد تمام طلاهاي سرخ. سادگي ات را قربان كه نصيبت از گنجت فقط رنج است.
راستي مثقالي چند فروختي پينه هاي دستان دخترانت را؟ بر دلشوره هاي تمام نشدني همسرت چند قيمت گذاشتي؟ فقط به اندازه اي كه خدا دوباره قدرتت دهد تا زمينش را زعفراني كني؟ آخ كه چقدر آسماني است دلت. كجايي تا ببيني چند مي فروشند دسترنج ات را؟ نيستي تا ببيني چه گران مي فروشند آن همه عشق را كه ارزان فروختي.
بهتر كه نيستي و نمي بيني اين همه حق خوري را. آخر تو از جنس اين حرفها نيستي. تو نه دلالي نه تاجر. تو زعفران كاري. دوست خداي گلهاي بنفش. مي دانم كه عشق بازي با گلهاي بنفش ات در سحرگاهان را با هيچ چيزي عوض نمي كني. مي دانم روزي حلالت را به هيچ زري نمي فروشي. حلالت باد تمام زرهاي سرخ.
آدمهايي را مي شناسم همين حوالي كه از سادگي ات كاخهايي ساخته اند سرخ. جيب هايشان اما هنوز بوي زعفران تو را مي دهند. تو از گنجت به قوتي لايموت بسنده مي كني و آنها... .




احتمالاً نشنيده اي غربي ها چگونه گلهاي زعفرانت را بزك مي كنند و چگونه به نام خودشان مي فروشند. بهتر است نبيني و نشنوي كه دلت مي لرزد از اين همه جفا. جفا به خون دلي كه مي خوري و به طلاي خون رنگي كه مي كاري.
يكرنگي ات را غبطه مي خورم. چه ساده كنار مي آيي با منفعت طلبي تاجران و كم توجهي مسؤولان. مي دانم چرا از اين همه سودجويي باكت نيست. مي دانم كه مي داني خدا روزي حلالت را دوباره از دل خاك خواهد روياند. سرخ باد دستهايت. زعفراني باد دلت.
خدا آن بالاست. بالاي مزرعه زعفرانت. مي بيند عرق جبينت را و مي بيند جفايي را كه بر دستهاي پينه بسته ات مي شود. همين تو را بس كه به هنگام زعفران چيني ات لبخندت مي زند و حلالت مي كند روزي ات را.

 

* فاطمه معتمدي

زعفران، محصولي است كه به واسطه آن، اين كشور سلطان توليد طلاي سرخ در جهان است.




هر چند روزگاري ايران به واسطه شرايط مناسب آب و هوايي يكه تاز عرصه توليد زعفران با كيفيت بالا بود، اما به واسطه پاره اي بي توجه اي ها اين امتياز رفته رفته رو به كاهش است.
اولين ضربه بر پيكره زعفران ايران زماني وارد شد كه كشور اسپانيا با استفاده از اين بي توجهي ها، با خريد زعفران فله اي ايران، نسبت به بسته بندي و عرضه آن به نام خود اقدام كرد.
اين حركت خاموش و خزنده اسپانيا كه توليد زعفران در آن در حد بسيار اندك و با كيفيت پايين و غيرقابل مقايسه با ايران است، سبب شد كه زعفران مرغوب ايراني به نام اسپانيا رقم زده شود و ماحصل آن سود سرشاري بود كه نصيب صادركنندگان و تجار اين كشور شد و اين در حالي بود كه در قبال رنج بسيار بابت كشت و برداشت اين محصول كمترين سود و درآمدي عايد زعفرانكاران خراساني و ايراني قرار گرفت.
به اعتقاد بسياري از كارشناسان، ضعف حمايتي دولت از اين محصول ايراني الاصل، سودجويي برخي تجار ايراني از طريق صادرات فله اي زعفران، قاچاق زعفران و... زمينه براي سوء استفاده اسپانيا را فراهم تر كرد.
هر چند پس از اين مسايل، دولت حضور پررنگتري در جهت حمايت از طلاي سرخ ايران از طريق خريد تضميني زعفران و... نشان داد، اما به دليل ضعفهاي پايه اي از جمله اجباري نبودن استاندارد زعفران... زمينه براي قاچاق و تقلب در بازار زعفران به ويژه به واسطه افزايش قيمت اين محصول همچنان پابرجا ماند.
* سنت تا كي
از سوي ديگر زعفران ايران هنوز هم در چرخه كاشت، داشت و برداشت سنتي اسير است، به طوري كه اين رويه سنتي در كنار پيامدهاي طبيعي نظير خشكسالي پي در پي و سرمازدگي مانع از افزايش سطح توليد زعفران شده و در اين گردونه بسياري از دلالان افزايش غيرواقعي زعفران را دامن زدند، در حالي كه از اين ميزان افزايش، زعفرانكاران كمترين نفع را بردند.
اين افزايش قيمت كه همچنان نيز ادامه دارد، متأسفانه زمينه را براي ادامه حضور محكم قاچاق زعفران مهيا ساخته و بر پيكره زعفران ايران ضربات جدي تر وارد مي كند، به طوري كه حتي برخي تاجران ايراني اقدام به خريد زعفران ارزان ديگر كشورها جهت عرضه آن در بازار داخل و خارج نموده اند.
* نبض بازار در دستان چند صادركننده
در كنار اين موارد گفته مي شود، صادرات عمده زعفران در سطح كشور توسط تعداد اندكي صادركننده عمده انجام مي شود و اين گروه نبض بازار زعفران را به عهده دارند، به طوري كه در هر كيلو زعفران سود 300 تا 400 هزار توماني كسب نكنند، اقدام به صادرات آن نمي كنند كه اين مسأله نيز يكي ديگر از مشكلات و نابساماني هاي بازار زعفران است.
در حالي اين وضعيت وجود دارد كه متأسفانه كشورهايي نظير افغانستان، چين و پاكستان نيز به مدد پياز مرغوب زعفران ايراني به جرگه توليدكنندگان طلاي سرخ در جهان پيوسته اند.
در دنياي اقتصاد، قاچاق عملي خلاف محسوب مي شود كه تبعات منفي قابل توجه بر پيكره اقتصاد وارد مي كند، با اين حال نادرند كالاهايي كه با يك بار قاچاق ضربه ماندگار و دايمي بر نظام اقتصادي وارد كنند.
قاچاق پياز زعفران از جمله اين محصولات است كه ورود آن به هر كشور داراي آب و هوايي مناسب جهت پرورش، آن كشور را در فهرست توليدكنندگان قرار مي دهد.
* زعفران افغاني در همه جا
همجواري ايران با افغانستان، حضور چندين ساله افاغنه به ويژه در استانهاي خراسان رضوي و جنوبي، سبب شد افاغنه با كشت زعفران در اين استانها آشنا شوند، از سوي ديگر مسؤولان افغانستان به دنبال كشت جايگزين خشخاش بودند كه زعفران با شرايط آب و هوايي افغانستان تناسب داشت.
ماحصل اين دو عامل عمده در كنار سودجويي برخي دلالان و البته ضعف نظارتي دستگاههاي متولي، سبب شد كه پياز مرغوب و با كيفيت از شهرستانهايي مانند تربت حيدريه به افغانستان قاچاق شود.
به هر حال در چند سال گذشته به واسطه يك غفلت مقادير قابل توجهي پياز زعفران به افغانستان قاچاق شد.
اكنون وضعيت در افغانستان به گونه اي است كه گفته مي شود، پياز زعفران در افغانستان پرورش داده مي شود و از اين حيث ديگر احتياجي به پياز زعفران ايران ندارد.
از سوي ديگر هم اكنون كه زعفران در اين كشور كشت مي شود، برخي مسؤولان كشاورزي اين كشور به دنبال مطرح كردن كيفيت برتر زعفران افغانستان نسبت به زعفران ايراني هستند و با اصرار به اين قضيه معتقدند كه اين ادعاي آنان برابر تأييد كشورهاي اروپايي نسبت به برتري بودن كيفيت زعفران افغاني مي باشد.
* ناخالصي در بازار
اين در حالي عنوان مي شود كه به اعتقاد بسياري از كارشناسان، آنچه باعث كيفي تر شدن زعفران افغانستان شده است، متأسفانه وجود تقلب و ناخالصي در زعفران ايراني به دليل بهاي گران آن است و به عبارت ديگر، قيمت بالاي زعفران در ايران سبب شده است كه عده اي سودجو با هدف كسب سودهاي سرشار اقدام به عرضه زعفران ناخالص و تقلب در آن شدند.
يكي از موارد عدم استاندارد كردن اجباري اين طلاي سرخ ايران است گفته مي شود كه استاندارد زعفران داراي 13 فاكتور است كه متأسفانه تنها يكي از آنها (قانون رنگ افزودني) اجباري است، در حالي كه بايد با توجه به سابقه طولاني كشت زعفران، استانداردها در بالاترين حد اجباري و رعايت مي شد.
موضوع ديگر فقدان بسته بندي مناسب خارجي پسند است و اين مسأله سبب صادرات فله اي طلاي سرخ و سوء استفاده دلالان و سودجويان شده است.
اين در حالي است كه با اجباري شدن تمام استانداردهاي زعفران، شناسنامه دار كردن زعفران و توزيع زعفران با كيفيت مناسب مي توان به رفع اين معضلات اميدوار بود.

 

عليرضا وديعي - محمد دادمند
كارشناسان ايستگاه تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي

سرماي سال زراعي گذشته با توجه به آمار هواشناسي در 50 سال گذشته بي سابقه و بارش شديد برف در بخش وسيعي از



شرق كشور و استان خراسان رضوي بخصوص مناطق زعفران خيزي مانند گناباد، تربت حيدريه، تايباد، باخرز و... همچنين تعدادي از شهرستانهاي استان خراسان جنوبي مثل قاين، فردوس و سرايان و... بي سابقه يا كم سابقه بود. با توجه به اينكه زعفران به عنوان يك گياه استراتژيك و با اهميت در اين مناطق مي باشد و معيشت تعداد زيادي از مردم اين مناطق به اين محصول وابسته است، لذا به منظور تعيين ميزان خسارت سرما، بررسي ميداني و مطالعه تأثير بارش برف و سرماي شديد بر روي قسمت سبز گياه زعفران انجام گرديد.
بيش از 47 هزار هكتار از اراضي استان خراسان رضوي زيركشت زعفران قرار دارد كه شهرستان گناباد با بيش از 5 هزار هكتار مقام دوم از نظر سطح زيركشت استان را دارد. در اين مطالعه اراضي شهرستان با توجه به اقليم منطقه و موقعيت جغرافيايي به سه منطقه تقسيم و بازديد جداگانه انجام و مشاهدات ثبت گرديد. اين سه منطقه شامل دشت (پسكلوت) حاشيه دشت (بخش مركزي) و كوهپايه (براكوه) است.
در مناطق حاشيه كوير با توجه به شوري آب و خاك و محدود بودن سطح زيركشت زعفران و نيز با توجه به اينكه آبياري مزارع با آب چاه موتور تأمين مي شود و در زمستان آبياري انجام نمي شود لذا خسارت چنداني مشاهده نشد اما در دو منطقه ديگر خسارت قابل توجه بود.
از سوي ديگر، در مناطق كويري يكي از منابع اصلي تأمين آب قنات است. قنات به عنوان شاهرگ حيات انسان در طبيعت خشك كوير به حساب مي آيد. كشاورزان اين مناطق براي آب و قنات احترام و ارزش والايي قائلند، در اين شرايط براي جلوگيري از هرزرفت آب كشاورزان حتي در شرايطي كه بارندگي هم به ميزان كافي داشته باشيم باز هم آبياري با آب قنات را انجام مي دهند و اعتقاد بر اين است كه زمينهاي تحت كشت بايد خوب و عمقي آبياري شوند. از طرفي با توجه به نوع مالكيت آب قنات، مالكان سعي دارند از آب حداكثر استفاده را ببرند لذا آبياري مزارع زعفران را حتي در زمستان هم به طور كامل انجام مي دهند.
دليل ديگر آبياري مزارع در زمستان اعتقاد به طبع گرم زعفران است. در سالهايي كه بارش برف و كاهش دما مفروض است عده اي آبياري را قطع نمي كنند. در سال زراعي گذشته هم آبياري توسط گروهي از كشاورزان ادامه يافت كه عملاً باعث خسارت به مزارع زعفران شد لذا به عنوان اصلي ترين پيشنهاد مي توان گفت آبياري مزارع زعفران در سرماي شديد توصيه نمي شود زيرا در شرايط يخ زدگي گياه قادر به جذب آب و موادغذايي نيست و برگها به ميزان كمي عمل تنفس را انجام مي دهند.
همچنين با توجه به آبياري با آب قنات، شيب اكثر زمينها به سمت شمال است چون اكثر قنوات از كوههاي جنوب شهرستان سرچشمه مي گيرند. پس از بازديدهاي انجام شده به اين نتيجه رسيديم كه اراضي و مزارعي كه شيب آنها به سمت جنوب است نورگيرترند و اين تفاوت شيب باعث مي شود كه برفها زودتر ذوب شوند و پوشش برف سطح مزرعه از بين برود.
در اثر از بين رفتن اين لايه تشعشع خروجي در شب بيشتر شده و باعث افزايش خطر يخبندان مي شود.
جمع بندي موارد و مشاهدات ميداني اين گونه است: در شيب جنوبي تفاوت دما در سطح خاك بين روز و شب بيشتر است. اين تفاوت دما باعث مي شود گياه در نوسان درجه حرارت روز و شب مقاومت كمتري نشان داده و در شب احتمال يخ زدگي برگها افزايش مي يابد. ذكر اين نكته نيز لازم است كه تفاوت دماي روز و شب در مناطق حاشيه كوير بيشتر از نقاط ديگر است كه اتفاقاً اين پديده در افزايش كيفيت و كميت زعفران مهم است اما حد تحمل گياه زعفران كاملاً مشخص نيست.
از سوي ديگر، در مزارعي كه تراكم بوته در سطح بيشتر بوده ميزان سرمازدگي كمتر مشاهده مي شود:
دلايل اين موضوع به سه مسأله مرتبط است.
1- تراكم در سطح مزرعه باعث وجود مواد آلي و در نتيجه گرماي نهان خاك بيشتر مي شود. اين گرما از سرمازدگي جلوگيري مي كند.
2- از طرفي سطح بيروني مزرعه نيز با برگ سبز زعفران پوشيده شده و از تماس مستقيم برف با خاك جلوگيري مي كند. اين فاصله ايجاد شده حالت عايق بوده برف را تكميل و گياه را در برابر سرما محافظت مي كند.
3- تراكم در واحد سطح تعداد كروم در عمق زمين را افزايش داده و محافظت كرومها از سرما را به دنبال دارد.
بنابراين انتخاب تراكم مناسب براي شرايط احتمال بروز سرما توصيه مي شود زيرا در شرايط سرماي شديد مزارع با تراكم پايين بيشتر آسيب مي بيند.
همچنين در مشاهده و بازديدهاي مكرر مزارع در نقاط مختلف شهرستان خسارت سرما بر روي مزارع جوان بيشتر از مزارع مسن مشهود بود. اگر چه اين دلايل مي تواند عامل سرمازدگي مزارع زعفران بوده اما ممكن است موارد ديگري نيز در اين موضوع تأثيرگذار باشد.
يكي از سؤالهايي كه در اين بررسي ميداني مورد مطالعه قرار گرفت اين بود كه آيا عمق كاشت تأثيري در جلوگيري از سرمازدگي دارد. براي يافتن پاسخ اين سؤال به مزارع متعدد مراجعه و مشاهده گرديد بوته هايي كه در عمق بيشتري قرار داشتند كمتر در معرض سرمازدگي قرار گرفته اند.

 

زعفران گرانبهاترين ادويه جهان است كه امروزه در صنايع غذايي، پزشكي، دارويي، آرايشي، بهداشتي، صنعت رنگرزي، امور هنري و

 

افچنگي
رئيس سازمان تعاون روستايي خراسان رضوي
قيمت محصول زعفران قبل از ورود شبكه تعاوني روستايي به بازار خريد در سال 84 به حداقل قيمت؛ يعني هر كيلو زعفران سرگل حدود 240 هزار تومان و هر كيلو زعفران دسته نيز حدود 180 هزار تومان كاهش يافته بود كه شبكه تعاوني با تشخيص ضرورت حضور در بازار براساس رسالت محوله و به منظور تنظيم بازار و حمايت از زعفرانكاران و با پشتيباني و حمايت سازمان مركزي و وزارت متبوع با استفاده از تسهيلات بانكي وارد بازار خريد اين محصول شد.
اين حضور باعث گرديد تا محصول توليدي كشاورزان به قيمت واقعي خود (قيمت جهاني زعفران) نزديك شود اين افزايش قيمت موجب شد تا درآمد زعفران كاران افزايش يافته و انگيزه براي توليد بيشتر و كيفي محصول در آنان تقويت شود استمرار سياست حمايتي سازمان تعاون باعث گرديد. در سال 86 نيز بيش از 3 تن محصول با قيمتي بين 16 تا 17 ميليون ريال براي هر كيلو خريدار گردد. اين اقدام باعث مي شود تا:
- درآمد زعفران كاران در حد انتظار تأمين گردد.
- اشخاص حقيقي و حقوقي دست اندركار خريد زعفران قيمت خريد تعاون روستايي را به رغم ميل باطني خود به عنوان قيمت پايه بپذيرند.
- بازار خريد و فروش زعفران تنظيم و قيمت آن در بازار تثبيت شود.
- اثرگذاري آن بر تنظيم بازار صادرات و بازاريابي خارجي.
- افزايش و ايجاد انگيزه در توليد كنندگان براي سرمايه گذاري بيشتر و توليد محصول كيفي.
- استقبال و رضايت توليدكنندگان از حضور شبكه در برنامه خريد زعفران.
- تجهيز و راه اندازي آزمايشگاه توسط اتحاديه استان براي جلوگيري تقلب در زعفران و ايجاد اعتماد و اطمينان براي خريداران خارجي و داخلي.
- همكاري و همراهي شبكه با دست اندركاران بخش خصوصي و دولتي در فراهم نمودن زمينه هاي تبليغي و شناساندن هر چه بيشتر اين محصول استراتژيك در بازارهاي جهاني.
- آماده سازي شرايط كاري براي بسته بندي فني و اصولي زعفران براي جلوگيري از خروج زعفران به صورت فله از كشور
در سال جاري نيز احتمال مي رود در صورت تأمين اعتبار (حداقل 200 ميليارد ريال) حداقل 10 تن از محصول زعفران توسط اتحاديه و شركتهاي تعاوني روستايي خريداري شود و اهداف حمايتي فوق الذكر همچنان ادامه داشته باشد.

 

* سعيد كوشافر

هنوز خورشيد از پشت قله هاي كوه بالا نيامده، از خواب برمي خيزي، وقت نماز نرسيده كه از خانه خارج شده اي، سردي هوا صورتت



را سرخ مي كند، اندكي بعد دورتر از روستايي، جايي كنار زميني كه مدتهاست دلت را به آن خوش كرده اي، نگاهت را به خاك مي دوزي كه چه به تو هديه كرده  ، بنفشي فرش زمين گل لبخند را بر لبانت شكوفا مي كند و تو شادمان مي شوي كه دعاي مردم روستا مستجاب شده است.
***
مدتهاست كه خشكسالي رونق را از آباديها گرفته ديگر از آن شور و شوق فرا رسيدن فصل چيدن گل زعفران خبري نيست، مردم دست به دامان تانكرهاي آب شده اند، اگر چه قيمت زعفران بالاتر رفته، اما كمبود آب باعث شده بسياري از زمينهايي كه سالهاي قبل زير كشت زعفران بوده امسال مانند سال قبل و سالهاي قبل تر ديگر گلي ندهد.
اما تمام ماجرا به همين جا ختم نمي شود، چرا كه گرفتاريهاي روستانشينان يكي، دو تا نيست تازه وقتي گل را برداشتي، هزار جور دلال واسطه سر راهت قرار مي گيرند تا تو به حقت از آنچه زمين خدا به تو هديه داده نرسي.
***
روستاهاي اطراف تربت حيدريه، يكي از بزرگترين قطبهاي توليد زعفران در كشور هستند. همين مسأله سبب شده كه براي تحقيق در خصوص زعفران راهي يكي از اين روستاها شويم، در اين روستا شغل دوم آنها پس از دامپروري كشت زعفران است و آن هم به خاطر اين است كه طي سالهاي اخير بي آبي فشار مضاعفي به كشت آنها وارد آورده و سطح كشت گندم و جو تا حد قابل ملاحظه اي كاهش يافته است.هوا سرد شده است و مردم روستا اندك اندك براي چيدن گلهاي زعفران آماده مي شوند، بسياري از روستاييان به خاطر اينكه بتوانند حداقل درآمدي از ناحيه زعفران كسب كنند، مجبور شده اند پولهاي گزافي براي خريد آب با تانكر بدهند و اكنون اميدوارند كه زمينشان گل بدهد.
***
صبح هنوز سرنزده كه اهالي روستا بيدار مي شوند، لباس گرم مي پوشند، چون سردي هوا در اين منطقه بسيار شديدتر است. روستاييان بر اين باورند كه همين سردي باعث مي شود گل زعفران از زمين سر بيرون آورد.
آنهايي كه توانسته اند يك يا چند كارگر اجير كنند، خوشحالترند، چون بهتر مي توانند گلهاي زعفران را جمع كنند و آنهايي كه به دليل گران شدن هزينه كارگر، توان اين كار را نداشته اند، مجبورند كه تا پاسي از روز و زماني كه خورشيد تا وسط آسمان آمده، گلها را جمع كنند كه كيفيت گل زعفران را كاهش داده و قيمت آن را پايين مي آورد.اين روزها بازار كارگر براي جمع كردن گل زعفران هم داغ است، برخي براي چند ساعت كار دستمزد يك روز را طلب مي كنند و برخي ديگر فقط به شرطي حاضرند در جمع آوري گل كمك كنند كه در ماحصل زمين شريك شوند.
در اين ميان سر كشاورزان كه پول نقد براي پرداخت روزانه دستمزد كارگران را ندارند، بي كلاه مي ماند يا اينكه مجبورند محصول خود را روز فروش كنند كه باز هم عايدات آنها را كاهش مي دهد.
***
جمع آوري گل زعفران كار ساده اي نيست، در سرمايي كه گاه به زير صفر درجه مي رسد بايد نشسته طول زمين را بپيمايي و دانه دانه گلها را بچيني. بعضي از روستاييان حتي به طور خانوادگي به سر زمينهاي زعفران مي روند، مشاهده كودكان خردسال در حال جمع آوري گل و نوزادان در سبد يا قندان كنار زمين اين روزها خيلي تعجب آور نيست.
مرد، زن و فرزندان خانواده كشاورزان خرده پا، همه در فصل برداشت گل زعفران همكاري مي كنند، اما باز هم در روزهايي كه ميزان بيشتر گل سر از زمين بر مي آورد، مشكل چيدن حل نمي شود.برخي از كشاورزان كه خانواده هاي آنها به هر دليل توان همكاري براي برداشت گل را ندارند و مقدار آن كم هم نيست، در دام دلالان گرفتار مي شوند، دلالان كه گلها را به اصطلاح روي زمين مي خرند. البته بهايي كه به كشاورز داده مي شود، آنقدر ناچيز است كه در بسياري موارد حتي كفاف هزينه هاي انجام شده را نمي دهد. در مقابل دلالها با آوردن چند كارگر روزمزد چند برابر درآمد كل سال كشاورز از آن زمين به جيب مي زند.
***
بايد هنوز كه خنكاي صبح برجاست، گلها را جمع كرده و به خانه برساني، اندكي چاشت و سپس كار دوباره شروع مي شود، البته براي آناني كه هنوز رمقي در بدن دارند.برخي نيز كه امكاناتي دارند گلها را به شهر تربت حيدريه و حتي مشهد مي فرستند تا كساني كه به صورت كارمزدي زعفران را از گلها جدا مي كنند، به كار مشغول شوند.
البته اين امكان براي همه موجود نيست، بلكه فقط كساني كه اقوام يا آشنايانشان در تربت حيدريه و يا مشهد زندگي مي كنند، مي توانند گلهاي زعفران را ارسال كنند، آن هم در شرايطي كه امكان و وسيله حمل و نقل برايشان فراهم باشد.
بيشتر كساني كه كار پاك كردن زعفران را انجام مي دهند، زنان خانه دار در محلات پايين تر هستند، اساس كار هم بر اعتماد متقابل است، يعني نه چكي و نه سفته اي ميان كسي كه گل را تحويل مي دهد و كسي كه گل را پاك مي كند، رد و بدل نمي شود فقط براساس اعتماد متقابل گل تحويل و زعفرانهاي پاك شده تحويل گرفته مي شود.
اگرچه هميشه مقدار زعفران كه تحويل مي شود كمتر از ميزان واقعي محصول است، كه آن هم به خاطر نداشتن وقت و مهارت لازم در كساني است كه اقدام به اين كار مي كنند، اما چيزي كه پا برجاست هزينه اي است كه بايد بابت پاك كردن گلها پرداخت كه از هر كيلو 200 تومان در چند سال قبل به هر كيلو 1000 تومان رسيده است.
***
به هر حال تقريباً كمتر كشاورزي پيدا مي شود كه خودش بتواند تمام گلهاي جمع شده را همان روز پاك كرده و آماده نمايد تا دچار پوسيدگي و احتمالاً كپك زدن نشود، مگر كساني كه زمين اندكي دارند و توليدشان بيشتر كفاف مصرف خودشان را مي دهد.
در اين ميان نقش كساني كه خود را واسطه مي نامند، پررنگ تر مي شود، همانهايي كه ما دلال مي ناميمشان، هر روز پس از چيدن گلها، زماني كه روستاييان كيسه ها و سبدهاي گل را به روستا مي آورند، افرادي با وانت بار و يا سواري وارد روستاها مي شوند و سراغ كشاورزاني مي روند كه مستأصل از همه جا مانده اند با گلهاي چيده شده چه كنند، و آنجاست كه اين دلالها آنقدر قيمت را پايين مي آورند كه در برخي موارد فقط مزد كارگري جمع كردن گل براي كشاورز باقي مي ماند.
البته اين دلالها به همين مسأله هم بسنده نمي كنند و آنقدر از كيفيت گلهاي جمع شده بدگويي مي كنند كه شايد خود كشاورز هم باورش شود، گلهاي زعفران مزرعه او كيفيت لازم را ندارند، حال آنكه همان گلها ساعتي بعد در بازار گل زعفران كه هر سال در حاشيه پايانه تربت حيدريه تشكيل مي شود، به چند برابر قيمت و به نام گل با كيفيت فروخته مي شود.
***
اين افراد تمام وقت خود را صرف سركشي به روستاها نمي كنند، بلكه پس از جمع آوري مقدار كافي به بازار گل زعفران مي روند، آن جاست كه علاوه بر فروش گلهايي كه از روستاييان به بهايي اندك خريده اند، كساني كه كارشان فرآوري گل زعفران است، سراغ كشاورزاني مي روند كه با هزار بدبختي كيسه اي گل زعفران را با ميني بوس و اتوبوس از روستاهاي دور دست به پايانه تربت حيدريه آورده اند تا روزي سالشان را كسب كنند.
اما به محض پياده شده از وسيله نقليه به دام اين دلالها افتاده و تا بيايند بفهمند قيمت چند است، با چند اسكناس در مشت و كيسه خالي به دست از پايانه بيرون آمده اند.
از آن طرف كساني كه براي خريد گل زعفران مي آيند، با چنان قيمتهايي مواجه مي شوند كه اگر براي روستاييان و زعفرانكاران تعريف كنند، برق از سرشان مي پرد.
اين افراد، كساني هستند كه در اين فصل از محل فرآوري گل زعفران امرار معاش مي كنند، آنها با خريد چند صد كيلو گل زعفران و سپردن آنها به همسايگان، دوستان و كساني كه كار پاك كردن انجام مي دهند، زعفران را استحصال كرده و سپس به بازار عرضه مي كنند تا شايد سودي نصيبشان شود.
نمايندگان برخي شركتهاي بسته بندي نيز گاه وارد اين بازار مي شوند كه البته با ايجاد بازار كاذب نان خرده پاها را هم آجر مي كنند.
***
اگر بخواهيم عادلانه و منصفانه قضاوت كنيم، در بسياري موارد حتي بيشتر از كشاورزان كه يك سال انتظار و چند ماه زحمت كشيده، اكنون در بازار زعفران، دلال سود مي برد، دلالهايي كه در بخشهاي مختلف كمين كرده اند تا دسترنج كشاورز را يكجا ببلعند.جالب است كه اين بازار بي در و پيكر مثلاً بازار يكي از استراتژيك ترين محصولات صادراتي كشور ماست و سازمانهاي مسؤول نيز نظاره گر هستند.
برخي توليدكنندگان نيز كه اكنون از كنار همين كشاورزان به نان و نوايي رسيده و رئيس فلان... شده اند، انگار ديگر فراموش كرده اند كه نردبان رشد آنها همين كشاورزان بيچاره بوده اند.به طور قطع اگر سازمان جهاد كشاورزي خراسان رضوي در درجه اول و سازمان بازرگاني خراسان رضوي در درجه دوم براي اين قشر زحمتكش تمهيدات لازم را اتخاذ مي كردند و بيش از آنكه به فكر ايجاد يك بورس صوري و بي خاصيت زعفران باشند، به فكر راه اندازي يك بازار نظام مند و قانومند باشند كه دست دلالها در آن كوتاه باشد و كشاورزان بتوانند با خيال راحت محصول توليدي خود را در آن عرضه كنند، قيمتها مشخص باشد و با درجه بندي گل زعفران بهاي منصفانه اي را به كشاورزان بپردازند.
در اين صورت هم خيال كشاورزان راحت خواهد بود و گلهاي زعفران را تحت شرايط نامناسب به راههاي دور نمي فرستند، هم خيال توليدكنندگان و مصرف كنندگان كه محصول سالم و مطمئن را با قيمت مناسب خريداري خواهند كرد.

 

* امير روحپرور

زعفران ايران بارها در سالهاي اخير دست مايه برخي از خبرگزاريها و مطبوعات معتبر خارجي شده است كه مطالعه اين مطالب براي خيلي از متوليان مي تواند هم فرصت باشد و هم تهديد!


رويترز: رقيب سرسخت
در اين باره خبرگزاري رويترز مي نويسد: توليدكنندگان زعفران در ايران از توليد اين محصول سود كافي به دست نمي آورند.
زعفران گرانترين ادويه جهان است و ايران بزرگترين توليده آن به شمار مي رود، اما توليد اين محصول در ايران سود كافي نصيب كشاورزان نمي كند.
يك توليدكننده زعفران در اين خصوص به اين خبرگزاري گفت: زعفران مي تواند محصول سوددهي باشد، اما در حال حاضر مشكلات زيادي وجود دارد و ما تنها مي توانيم حقوق كارگران را پرداخت كنيم.
وي تصريح كرد: من مي توانم در سال 18 كيلوگرم زعفران توليد كنم كه كافي نيست و نمي توانم در سال آينده نيز اين كار را انجام دهم.
ايران كه در حدود 90 درصد زعفران جهان را توليد مي كند، به راحتي موقعيت خود را به عنوان بزرگترين توليدكننده از دست نخواهد داد، اما دلالان معتقد هستند كه اين كشور بايد بازار زعفران خود را بهبود ببخشد و مشتريان جديدي براي محصول خود پيدا كند.
آمارها نشان مي دهد كه در اروپا زعفران اسپانيايي با بهايي معادل يك هزار و 400 يورو (يك هزار و 861 دلار) در هر كيلوگرم معامله مي شود، اين در حالي است كه زعفران ايران قيمتي معادل يك چهارم و يا كمتر از آن دارد.
يك فروشنده زعفران مدعي شد: اسپانيا كه بيشتر زعفران خود را در منطقه لامانچا توليد مي كند، مي تواند درخواست قيمت بيشتري براي زعفران خود بكند، زيرا كيفيت زعفران اسپانيايي بهتر از انواع ايراني آن است.
وي افزود: از ديگر مشكلات كه منجر به استقبال كم از زعفران ايراني شده، اين است كه ايرانيان 90 درصد زعفران خود را به صورت فله اي به فروش مي رسانند و از مزاياي فروش بسته اي آن بي بهره اند.
ايران تنها در سال منتهي به مارس 2006 در حدود 201 تن زعفران صادركرد كه ارزش معادل 101 ميليون دلار داشت كه اين ميزان سهم قابل توجهي از صادرات غيرنفتي ايران را تشكيل مي دهد.
اين فروشنده زعفران ادامه داد: بازارهاي چين و ژاپن آينده تجارت زعفران ايران را رقم مي زنند و ما بايد به جاي رقابت در بازار اروپا در اين بازارها سرمايه گذاري كنيم.

هرالد ترييون: نقشه ايتاليا، يونان و اسپانيا
اين در حالي است كه چندي پيش روزنامه اينترنشنال هرالد تريبون در گزارشي به بررسي وضعيت توليد زعفران در ايران پرداخت و نوشت: ايران كه بزرگترين توليدكننده زعفران جهان است وتلاش مي كند كه سهم خود را در بازارهاي جهاني افزايش دهد.
اين روزنامه ادامه داد: بيش از 90 درصد زعفران جهان در ايران توليد مي شود و طي يك سال اين كشور توانست 230 تن زعفران توليد و بخشي از آن را صادر كند.
يكي از توليدكنندگان زعفران در ايران در گفتگو با اين روزنامه در اين خصوص گفت ايران تلاش مي كند كه كيفيت زعفران را با استفاده از تكنولوژي پيشرفته تر ارتقا دهد.
وي تصريح كرد: 10 سال گذشته زعفران از توليدات اصلي و مهم ايران نبود، زيرا عرضه و توليد آن با نقصهاي فراوان روبرو بود، اما اكنون شرايط تغيير كرده است و زعفران ايران در بسته بنديهاي مختلف بازارهاي جهاني را تسخير كرده است.
تلاش ايران براي افزايش سهم خود در بازارهاي جهاني در حالي صورت مي گيرد كه كشورهاي توليدكننده زعفران در اروپا ايران را رقيب سرسختي براي خود مي دانند و به دنبال راه حلي براي محدود كردن بازار فروش زعفران ايراني در اروپا هستند.
درهمين راستا چندي پيش كشورهاي ايتاليا و اسپانيا و يونان در جزيره ساردنياي ايتاليا قراردادي جهت محدود كردن بازار زعفران ايراني در اروپا به امضا رساندند.
اين سه كشور در اين قرار داد متذكر شدند كه براي مقابله با زعفران ايراني در سطح جهاني با هم به همكاري بپردازند.
زعفران ايراني با كيفيت مرغوب و قيمت بسيار پايين تر از توليدات اروپايي در بازار جهان در دسترس است و همين امر باعث شده كه رقيب سرسختي براي زعفران اروپايي به شمار بيايد. ايتاليا، اسپانيا و يونان به دنبال راه حلي در سطح اتحاديه اروپا هستند تا زعفران ايراني بازار فروش خود را از دست بدهد.
همچنين در اين قرارداد خاطرنشان شده كه با يافتن شيوه ها و تكنيكهاي جديد بازاريابي با محصولات ايراني به مقابله بپردازند.
اين در حالي است كه 35 هكتار زمين در جزيره ساردنياي ايتاليا به كشت زعفران اختصاص دارد و 200 نفر براي توليد آن مشغول به كار هستند، زعفران ساردنياي مرغوب ترين و گران ترين زعفران اروپاست كه هر گرم آن به ارزش پنج يورو به فروش مي رسد كه اين رقم در فروشگاههاي زنجيره اي گاهي به 8 تا 14 يورو مي رسد.

خبرگزاريها: غريبه اي آشنا در ژاپن
اما در اين ميان اظهارات رييس يك مركز خدمات تجاري ژاپن شنيدني است.
او به يكي از خبرگزاري ها مي گويد: با وجود آنكه ايران توليدكننده اصلي زعفران جهان است، اما ژاپني ها زعفران را به نام اسپانيا مي شناسند.
ميچيو اباتا مي افزايد: تصور ما همواره آن بود كه توليدكننده اصلي زعفران دنيا، اسپانياست. متأسفانه در ژاپن اين اطلاعات وجود ندارد و حتي مردم با اين محصول آشنايي چنداني ندارند واگر هم دارند آن را به نام ايران نمي شناسند.
اباتا با بيان اينكه به هيچ وجه تبليغ لازم براي شناساندن زعفران ايران به جهان و بازارهاي دنيا انجام نشده، مي گويد: بايد در عين اينكه تبليغات براي معرفي ايران به عنوان توليدكننده بيش از 90درصد زعفران جهان انجام مي شود، بر روي مصارف غذايي و دارويي آن هم كار شود.
او اظهارمي دارد: بدون شك زعفران ايران بهترين زعفران توليدي دنياست و بر اين اساس بايد با كيفيت ترين محصول ايران به خارج صادر شود تا اين محصول جاي خود را در بازار جهان بيابد.
وي از شركتهاي صادركننده زعفران ايران خواست ضمن صدور بهترين و با كيفيت ترين محصول، آن را در قالب بسته بندي هاي مناسب هر منطقه ارايه دهند.

خبرگزاري باختر: تلاش هلند و فرانسه براي توليد زعفران
به گفته مسؤولان وزارت كشاورزي افغانستان، دفتر همكاري هاي فرانسه به منظور ترويج زعفران، هفت استان افغانستان را تحت آزمايش قرار داد كه نتيجه توليد آن رضايت بخش بود.
به گزارش خبرگزاري باختر از افغانستان، محمد فاروق باركزي مشاور وزارت كشاورزي و آبياري افغانستان در اين باره گفت: سال گذشته از طرف وزارت كشاورزي و آبياري و دفتر همكاري هاي فرانسه پنج هزار و 840 كيلوگرم پياز زعفران به عنوان بذر به صورت آزمايشي در كابل و برخي استانهاي ديگر افغانستان در 10 هزار 640 مترمربع زمين كاشته شد.
مهندس محمد اسماعيل حيدرزاده رئيس كشاورزي استان هرات، مدعي شد: محصول زعفران هرات در بازارچه هاي ايران توسط تاجران آن كشور به بهاي كم خريده مي شود، در حالي كه در بازارهاي جهاني چون ازكيفيت خوب برخوردار است به قيمت گزاف به نام زعفران ايراني به فروش مي رسد!
حيدرزاده معتقد است: استان هرات افغانستان بزرگترين توليدكننده زعفران در سطح جهان از نظر كيفيت شناخته شده كه در سال گذشته 824 كيلو زعفران در اين استان توليد شده كه نظر به نبود فروشگاه و بسته بندي مناسب به قيمت نازل به بازار عرضه شده است.
او در مورد صادرات اصلي زعفران افغانستان به بازارهاي جهاني گفت: نبود وسايل مدرن براي بسته بندي از جمله مشكلات زارعان را تشكيل مي دهد.
وي گفت: امسال يك مؤسسه هلندي بيست و پنج تن پياز زعفران را در اختيار كشاورزان روستاي كهدستان استان هرات مي گذارد.
برخي ازكشاورزان افغان ازكشت زعفران با توجه به خشكسالي هاي اخير خوشحالند، چون زعفران به آب فراوان نياز ندارد اما برخي نيز ازكشت آن راضي به نظر نمي رسند.
يك كارشناس كشاورزي در افغانستان در اين باره اظهار كرد: دولت بايد از كشت زعفران حمايت كند و وسايل مدرن را به كمك كشورهاي خارجي در اختيار كشاورزان قرار دهد تا از كشت خشخاش جلوگيري شود.
به گزارش خبرگزاري باختر كه ايسنا آن را منتشر كرد، مسؤولان وزارت كشاورزي افغانستان كشت زعفران را جايگزين ترياك مي دانند.

 

* مريم رضايي- كارشناس ترويج جهاد كشاورزي




زعفران جزو محصولات سنتي صادراتي ايران به شمار مي رود، نام زعفران با نام ايران همراه است و ايران بزرگترين توليد كننده زعفران در جهان است. گرچه به دليل صادرات قاچاق دقيقاً نمي توان مشخص كرد كه چقدر از اين محصول صادر مي شود.
با توجه به اينكه ايران بزرگترين توليدكننده جهان محسوب مي شود، ولي صادرات اين محصول تا سال 1367 به صورت كاملاً سنتي و در حد بسيار ناچيز انجام شده، ولي با اعمال سياستهاي دولت مبني بر توليد محصول با كيفيت قابل صادرات موجب رونق صادرات شده است.
بررسيها نشان داده قيمت جهاني زعفران بيش از قيمتهايي است كه در سالهاي اخير توسط ايران در بازارهاي جهاني به فروش رفته است. به طوري كه قبلاً كشور اسپانيا با خريد و مخلوط كردن زعفران خود با زعفران ايران و سپس بسته بندي و بازاريابي مناسب و استفاده از تشكيلات منسجم، آن را با قيمت حتي كيلويي 1000 دلار در سالهاي 1995 در خاورميانه به فروش رسانده است.
بنابراين به نظر مي رسد، اگر ايران بتواند محصول خود را به قيمت زعفران اسپانيا به فروش رساند، حداقل 30 درصد افزايش درآمد ارزي خواهد داشت.
با بررسي قيمتها مي توان دريافت، ايران به دليل نداشتن تشكيلات سازماندهي شده صادرات، از كشورهاي ديگر توليدكننده خيلي عقب مانده و اين در قيمت صادرات محصول اثر منفي داشته است.
با توجه به اين موارد، مي توان توصيه كرد كه براي رفع مشكلات صادراتي زعفران و افزايش سود زعفران كاران بايد تشكيلاتي كه مشتمل بر دولت و تعاوني ها به منظور سياستگذاري مناسب، حمايت و نظارت و ايجاد يك نظام هماهنگ در توليد و بسته بندي، توزيع و صادرات است، ايجاد كرد.
بررسي ها نشان داده، مهمترين خريداران زعفران ايران كشورهاي امارات متحده عربي، اسپانيا، ايتاليا، آلمان هستند و اسپانيا كه خود رقيب ايران در توليد اين محصول است، بخشي از محصول ايران را وارد و با بسته بندي شكيل و مرغوب اقدام به صادرات دوباره آن مي نمايد كه با اتخاذ راهكارهايي مي تواند بر اين مشكل فائق آيد. از جمله اين راهكارها مي توان به موارد زير اشاره كرد:
- با توجه به استانداردهاي بهداشتي موجود در سطح دنيا بويژه در كشورهاي اروپايي كه عمده ترين خريداران زعفران ايران هستند، ميزان آلودگي اغلب محموله هاي صادر شده بيش از حد استانداردهاي بهداشتي است و اين امر در دراز مدت مي تواند صادرات زعفران ايران را دچار لطمه شديدي نمايد، بنابراين بايد به كشاورزان آموخت كه سهم مهمي در كاهش آلودگي دارند.
- در ساليان اخير كشورهايي نظير هند، چين، مراكش، يونان، تركيه و افغانستان در زمينه توليد زعفران شروع به فعاليت نموده اند كه با برنامه ريزيهاي انجام شده توسط اين كشورها قطعاً در چند سال آينده بخشي از سهم بازار را به خود اختصاص خواهند داد. بنابراين بايد از انتقال بنه هاي زعفران به كشورهاي همسايه جلوگيري كرد.
- ايجاد هماهنگي در بخشهاي توليد، فرآوري، بسته بندي، حمل و نقل، بازاريابي، صادرات، توزيع و مصرف با توجه به انگيزه هاي اقتصادي و درآمد نسبتاً مناسب محصول زعفران.
- جلوگيري از تقلبات زعفران كه رايج ترين آن رنگ كردن خامه با رنگ موجود در كلاله و يا رنگهاي شيميايي است كه لطمات جبران ناپذيري به بازار زعفران ايران در سطح جهان وارد مي كند.
- آموزش كشاورزان براي رعايت مسائل بهداشتي و فني در مراحل برداشت گل، حمل و نقل و نگهداري آن، جداسازي كلاله، خشكانيدن محصول، بسته بندي و عرضه آن و ايجاد انگيزه در بين كشاورزان براي رعايت مسائل فوق.
- صادرات محصول با استانداردهاي قابل قبول جهاني.
- جلوگيري از صادرات قاچاق كه با بسته هاي غيربهداشتي و يا به صورت فله اي انجام مي شود و لطمات جبران ناپذيري به بازار زعفران ايران در سطح جهان وارد مي كند.
- تبليغات براي آشنا كردن مردم جهان با خواص و فرآورده هاي زعفران
- گسترش بازارهاي بورس بين المللي در ايران.

 

* منور مير شجاعان

ساليان سال است كه مكانيزاسيون به بخش كشاورزي راه يافته و وسايل لازم را براي رفاه كشاورزان فراهم كرده است. اما دربين



محصولات متنوع بسياري كه دركشور ما كشت مي شود، تنها پادشاه ادويه هاي جهان همان زعفران است كه هيچ مكانيزاسيوني به قلمرو آن راه نيافته است.
هرچند ايران توليد كننده نخست اين ادويه گرانبها در دنيا مي باشد، اما هميشه با بهانه ها يا دلايلي چون غيربهداشتي بودن به دليل سنتي بودن برداشت تا فرآوري اين محصول به عقب رانده شده تا ديگران ميدان دار شوند و حتي زعفران ايران را با نام خود عرضه كنند.
در تمام اين مهجوريتها مهمترين نكته اي كه مي تواند مرهم دردها و نجات بخش اين محصول ارزشمند و منحصر به فرد باشد، ورود مكانيزاسيون به عرصه توليد زعفران از مزرعه تا محصول فرآوري شده نهايي است تا از دخالت دستها و صرف زمان جلوگيري كند و كميت و كيفيت زعفران را ارتقا دهد.

حمايت هاي شعاري
طي چند سال گذشته شاهد اختراعاتي از سوي مبتكران ايراني در زمينه زعفران بوديم. افرادي كه اين خلاء را درك كرده و تمام سعي و همت خود را براي حفظ جايگاه ايران به كار بسته بودند و دستگاههايي در زمينه هاي مختلف توليد زعفران ابداع كرده بودند.
علي اصغر اكبري مقدم، مبتكر ساخت دستگاه گلچين زعفران درباره ايده ساخت اين دستگاه به خبرنگار ما مي گويد: در تلويزيون ديده بودم كه در برداشت زعفران افراد بسيار با زحمت نشسته و حركت مي كنند كه گلها را برداشت كنند، بنابراين به اين فكر افتادم كه دستگاهي درست كنم كه هم سرعت عملش زياد باشد هم كارگران راحت باشند و هم محصول، بهداشتي جمع آوري شود.
وي كه خود زعفران كار نيست و به همراه پسرش اين دستگاه را ساخته، مي افزايد: باوجود يكسري مشكلاتي كه با آن مواجه بوديم، يك سال و نيم طول كشيد تا اين دستگاه ساخته و سعي كرديم قابليت استفاده از شروع برداشت تا خاتمه برداشت را داشته باشد .
اين معلم كاشمري خاطرنشان مي كند: دراجراي اين طرح، نتيجه صد در صد از آن گرفتيم، به طوري كه حتي يك دانه گل از جلوي اين دستگاه رد نمي شود و از يك فناوري خاصي هم برخوردار است كه گل را از داخل زميني كه علف دارد برداشت مي كند بدون اينكه علفها را جمع كند.
وي در زمينه هزينه ساخت اين دستگاه اظهار مي دارد: چون اين دستگاه از مواد اوليه در دسترس استفاده مي شود و موتور هم نداشته و دستي كار مي كند هزينه زيادي ندارد و اگر در خط توليد قراربگيرد، قيمت تمام شده آن 600 هزار تومان بيشتر نخواهد شد .
اكبري مقدم درباره ويژگيهاي اين دستگاه مي گويد: دستگاه گلچين زعفران خيلي سبك است( 16- 15 كيلو( و برداشت با آن آسان بوده و خوش تعمير است و پيچيدگي خاصي براي تعميرات ندارد.
وي درباره كاركرد اين دستگاه نيز اذعان مي دارد: اگر بخواهند گلهاي هزار متر زمين را دستي برداشت كنند حدود يك روز با 20 كارگر طول مي كشد، ولي اين دستگاه در هر دقيقه گلهاي زعفران 20 مترمربع زمين را برداشت مي كند و با كمك اين دستگاه در يك ساعت، گل يك زمين 1200 متري را مي توان برداشت كرد.
اين مبتكر با تاكيد براينكه هرچه سرعت كارگر بيشتر باشد، با اين دستگاه بيشتر مي توان گل برداشت كرد مي گويد: اين روش كاملا بهداشتي است گلها پلاسيده نمي شود و اگر مقايسه كنند متوجه خواهند شد كه كيفيت اين گل با گلي كه با دست برداشت شده چقدر فرق دارد.
اكبري مقدم در پاسخ به سوالي پيرامون ميزان حمايتهاي ادارات مربوطه از اين طرح تصريح مي كند: حمايتها فقط در حد صحبت است. از اداره كشاورزي آمدند دستگاه را ديدند و گفتند حمايت مي كنيم ولي تاكنون خبري نشده است.
وي مي افزايد: بايد مسؤولان مربوط از حد شعار بيرون بيايند و سرمايه گذاري كنند و از طرحهاي مبتكران و مخترعان حمايت بكنند تا آنان دلگرم شوند و طرحهاي ديگري بدهند.
اين معلم كاشمري خاطرنشان مي كند: ولي اين كار اتفاق نمي افتد و حتي وامهايي كه به افراد مي دهند در جهت هاي ديگر استفاده مي شود و قسمتهاي فني مانند اين كه به درد مي خورد زياد مورد توجه قرار نمي گيرد براي من مشخص شد كه اينها همه در حد صحبت است.
وي تصريح مي كند: حاضرم اين طرح را بفروشم و كارخانه اي درست بكنند و حتي حاضرم چند ماه با آنها همكاري كنم كه اين دستگاه درخط توليد بيفتد و كشاورزان بتوانند استفاده بكنند.
اكبري مقدم با اشاره به اينكه با ديگر مخترعان در اين زمينه تا كنون ارتباطي نداشته است، اظهارمي دارد: همه مخترعان مشكل ما را دارند و آن هم نبود حمايت است. وقتي مي بينم اينجا اصلا حمايت نمي كنند و اين همه وقتي كه گذاشتيم بي فايده بوده وكسي به آن اهميتي نمي دهد، گاهي به اين فكر مي افتم كه اين طرح را به يك كشور خارجي بفروشم .

مسؤولان در فاز ديگري هستند
حسين حداد بيگي، مبتكر ديگري كه دستگاه جداسازي كلاله زعفران را ساخته است، درباره اين دستگاه به خبرنگار ما مي گويد: اين دستگاه از 6 مورد اختراع كه زنجيره وار با هم كار مي كند، تركيب شده است. ابتدا گلهاي پلاسيده و شكسته كه از لحاظ فيزيكي شبيه گل نيست جدا مي شود و گلهاي سالمتر به مرحله بعدي مي رسدكه در اين مرحله مرتب مي شود و به مرحله برش مي رود و در مرحله بعد گلها جدا سازي شده و در نهايت هم جداسازي دقيق انجام مي شود.
وي مي افزايد: از مرحله دانش فني عبور كرديم و اكنون در مدل سازي صنعتي و ارتقاي دقت و كيفيت مشغول به كار هستيم كه اين دستگاه آمادگي عرضه صنعتي را پيدا كند. البته اين دستگاه نمونه اش ساخته شده و از آنجايي كه در زعفران به دليل گراني، بحث گرم مطرح است، هدف گذاري ما در اين دستگاه اين است كه حتي يك گرم نيز ضايعات نداشته باشد.
اين مبتكر بايگي با اشاره به اينكه پس از 2 سال كه بر روي طرح اين دستگاه كار كردم، عملاً 5 سال است كه مستقيم درگير ساخت آن هستم، اظهار مي دارد: تاكنون به طور مستقيم 20-15 ميليون تومان براي ساخت اين دستگاه شخصاً هزينه كرده ام.
حسين حداد بيگي خاطر نشان مي كند: مهمترين خاصيت اين دستگاه رفع مشكل بهداشتي است. مسأله دوم حفظ كيفيت زعفران است، از آنجايي كه فرآوري اين محصول زمان مي برد درجه رنگ زعفران پايين مي آيد، ولي اين دستگاه چون سريع كار را انجام مي دهد درجه رنگ وعطر و طعم زعفران كاهش پيدا نمي كند و حداقل 20 درصد كيفيت زعفران توليدي را بالا مي برد. از لحاظ اقتصادي نيز دستگاهي كه بتواند سريع اين فرآيند را انجام دهد، قطعاً سودآور است.
اين مبتكر نيز حمايت ها را صفر عنوان كرده و تصريح مي كند: گهگاه برخي از مسؤولان اين دستگاه را ديده اند، صحبتهايي هم داشته ايم كه به توليد برسد اما مسؤولان اصلاً در فاز ديگري هستند. بعضي وقتها از مخترع انتظار دارند كه جادوگر باشد و بگويد «اجي مجي لا ترجي» و يك چيزي در بيايد با آخرين استانداردهايي كه مد نظر هست، يك شبه درست بشود بدون هيچ هزينه اي آنان اين چنين تلقي از اختراع دارند. در صورتي كه مخترع هم مثل همه است فقط يك مقدار پشتكار و پيگيري دارد تا طرحي را كه مد نظر دارد بسازد.
وي مي افزايد: حتي مقدم بر حمايت مالي حمايت علمي مي خواستيم، اما اين حمايت را هم از هيچ كجا دريافت نكرديم. به چند دانشگاه مراجعه كرديم و ديديم آنها هم فازشان جداست و خيلي جاها به ما مي گفتند اگر مي شد كشورهاي خارجي مثل اسپانيا تاكنون ساخته بودند.
اين مبتكر در زمينه تعامل با ديگر مخترعان نيز مي گويد: چون تعداد كم هست و مركزي نيست كه از اينها حمايت بشود تاكنون تعاملي نداشته ايم، علاوه بر اينكه بحث اعتمادسازي هم هست. اگر ما به يك مخترعي مراجعه كنيم معمولاً شايد خيلي خوش بين نباشد به انگيزه ما كه به چه دليل مي خواهيم از كارش سر در بياوريم.
قبلاً امتحان كرديم كه يك گروه گرد هم بياوريم اما موفق نشديم.

حكايت پژوهشكده تربت حيدريه
حداد بايگي با تأكيد به اينكه مسأله بهداشت زعفران يك مشكل كلي و ملي است، اظهار مي دارد: اكنون همه بازاريها مي دانند زعفراني كه يكسال بماند اصطلاحاً مي گويند زعفران كهنه و 10 درصد ارزش اقتصادي آن افت مي كند.
اما فقط با يك مشماي 50 تا 100 توماني كه فايل آلومينيومي دارد يا در ظرفهايي مناسب كه اگر درست بسته بندي و نگهداري كنند سالانه اين 10 درصد افت هم پيدا نمي شود.
وي تصريح مي كند: ما در اين معما مانده ايم كه چه كسي به كشاورزان اين را بايد آموزش دهد؟ كشاورز خرده مالك كه نمي تواند، مالك انگيزه اي ندارد، دلال برايش مهم نيست و مسؤولان هم كه فازشان جداست.
اين مبتكر خاطر نشان مي كند: الان چاي حداكثر قيمتش كيلويي 10 هزار تومان است، از ارزانترين محصولات كشاورزي است بسته بندي آن را نگاه كنيد، در سه لايه بسته بندي مي شود كارتون، فايل و سلفون اما زعفران گرانترين محصول خوراكي جهان است يك كيلوي آن 2 ميليون تومان ارزش دارد اما در پلاستيك هاي مشكي زباله يا نهايتاً در يك نايلون معمولي نگهداري مي كنند.
وي مي افزايد: دانشگاه ها هيچ تحقيقات خاصي ندارند، پژوهشگاه زعفران هم كه در تربت حيدريه قرار است احداث شود و 4 ميليارد ريال بودجه براي ساخت آن اختصاص يافته ما هيچ آثاري از اين پژوهشگاه در تربت حيدريه نمي بينيم. ما نمي دانيم اين بودجه كجا رفت چه شد و چه خواهد شد، مي خواهند يك ساختمان بنا كنند يا مي خواهند تحقيقات كنند.
محمدعلي ابريشمي فر مبتكر ديگر از اهالي نيشابور است كه چندين سال است دستگاه جداساز زعفران را ساخته و هر سال در اين ايام وقتي مي بينيم هنوز از دستگاه او در عرصه توليد خبري نيست با او تماس مي گيريم و او نيز هر سال به ما مي گويد حمايت لازم از او نشده است و بيشتر از اينكه كار صورت بگيرد، جلسه گذاشته اند.
بنابراين امسال در راستاي آنكه «نمك بر زخم ديگران ريختن» كاري مذموم است، با اين مبتكر تماس نگرفتيم.

اگر حمايت نكنيم...
بيش از هر كسي مسؤولان به اين امر واقف هستند كه يكي از مشكلات مهم در صنعت زعفران جمع آوري به طريق سنتي است.
تناكي رئيس جهاد كشاورزي خراسان جنوبي چندي پيش عنوان كرده بود كه زعفراني كه به طور معمول جمع آوري مي شود به طور طبيعي گرده هاي چسبيده به كلاله ها بر روي زعفران باقي مانده و باعث كدر شدن محصول مي گردد كه خود يك عامل منفي به شمار مي آيد.
به گفته وي، روش خشكانيدن زعفران به صورت سنتي يكي ديگر از عوامل مهم افت قيمت زعفران در صحنه جهاني محسوب مي شود.
اما اين سؤال مطرح مي شود كه ميزان حمايت مسؤولان از صاحبان فكر و ايده چقدر است؟
دكتر اسماعيل نيا، رئيس جهاد كشاورزي خراسان رضوي در اين باره به خبرنگار ما مي گويد: اختراعاتي كه عملياتي شده و مي تواند خروجي بدهد نه اينكه در مرحله تئوري باشد، در قالبهاي مختلف از وام، تسهيلات و بعضي حمايت هاي جدي به هر شكلي حمايت مي كنيم.
وي مي افزايد: طرحي كه عملياتي شود ما استقبال مي كنيم چون يكي از معضلات و مشكلات اساسي ما در زعفران همين مشكل بهداشتي است.
اين مقام مسؤول با اشاره به اينكه يك روز در هفته ارتباطات مردمي دارد، اظهار مي دارد: اين افراد مي توانند مراجعه كنند و در چند خط قابليتهاي دستگاهشان را و قيمت آن را بيان كنند ما هم مشروط به اينكه آنچه مي گويد عملياتي باشد حمايت مي كنيم.
وي تصريح كرد: حمايت از اين افراد وظيفه ماست و اگر از اين افراد حمايت نكنيم، يعني در جايگاهمان قرار نداريم.

 

* سيداحمد حسيني


زعفران يكي از ارزشمندترين گياهان دارويي و ادويه ايران است كه داراي رنگ و رايحه اي دل انگيز و مزه اي دل پذير بوده و با خواص فرح زايي خود جهاني را مجذوب خود كرده است.
درباره منشأ زعفران با نام علمي «Crocustivas» نظريه هاي علمي مختلفي ابراز شده است كه برخي از اين ها ريشه هاي افسانه اي دارند، مثلاً بعضي مبدأ پيدايش زعفران را هند و برخي زعفران را ارمغان بهشت آدم مي دانند. اما برخي از مستندات و شواهد تاريخي موجود دلالت بر آن دارد كه رويشگاه اوليه زعفران ايران بوده است.
امروزه ايران با توليد 96 درصد زعفران در صدر توليدكنندگان اين محصول در جهان قرار گرفته است، ولي به دليل وجود چالشهايي در توليد و عرضه، كشورهايي مانند اسپانيا و فرانسه با بسته بندي مناسب و مشتري پسند توانسته اند، بخشي از بازار جهاني زعفران را به دست گيرند.
اما مهمترين عواملي كه باعث شده زعفران ايران در بازارهاي جهاني جايگاه مناسبي نداشته باشد ضعف و بي برنامگي دولتمردان است، زيرا برنامه مدون و مناسبي براي اين محصول استراتژيك ندارند.
شايد سالها طول بكشد كه متوليان متوجه شوند با طلاي سرخ چه كرده اند. امروز افغانستان به عنوان يك رقيب تازه براي ايران با كمك
بعضي از عناصر سودجو وارد بازار شده است و اين زنگ خطري براي برنامه ريزان كشور است، هر چند كه تا چند سال آينده اين كشور ديگر به پياز زعفران ايراني نياز نخواهد داشت.
در حال حاضر افغانستان با حمايت سازمان ملل و كشورهاي هلند، فرانسه و كسب تجربه كشاورزان و كارگران افغاني در مزارع زعفران كشورمان اقدامهاي جدي براي حضور در بازار جهاني زعفران انجام داده اند كه نتايج آن بزودي مشخص خواهد شد.
وضع بازار زعفران آن چنان دچار آسيب است كه طلاي سرخ كشورمان از طريق برخي از كشورهاي ديگر صادر مي شود، در اين راستا اسپانيا نيز زعفران را پس از فرآوري در بسته بنديهاي كوچك يك گرمي با قيمت بالا در بازارهاي جهاني به فروش مي رساند.
از سوي ديگر يكي ديگر از عوامل آشنا نبودن كشاورزان و توليد كنندگان با فرآوري اين محصول و رعايت نكردن نكات بهداشتي به هنگام برداشت و جداسازي گل زعفران است كه متأسفانه برخي از كشاورزان به اين مقوله مهم كمتر اهميت مي دهند.
به هر حال اگر امروز مي خواهيم بازار زعفران دنيا را در دست داشته باشيم، بايد اقدام به تدوين برنامه جامع براي حمايت از اين محصول استراتژيك كشاورزي بنماييم.
در اين راستا راه حمايت از كشاورزان و توليدكنندگان و تضمين خريداران محصول، حذف دلالان، جلوگيري از قاچاق اين محصول و عزم جدي مسؤولان در برخورد با قاچاقچيان است.
همچنين آموزش كشاورزان، توجه به فرآوري و توسعه كارخانه هاي بسته بندي از جمله عواملي هستند كه مي توانند نقش به سزايي در رفع مشكلات موجود داشته باشند.

 

* سعيد ترشيزي

اي امان از اين زمانه!
آدم نارگيل را با پوست بخورد بهتر از اين است كه باجناق پولدار داشته باشد!
جاي شما خالي، چند شب پيش به اتفاق عيال، شام منزل مادرخانوم گرامي دعوت بوديم و ايضاً خواهر خانوممان با شوهرش كه باجناق بنده مي شود نيز حضور داشتند. از آنجا كه باجناق فاميل نماي ما به صورت حرفه اي به حرفه بساز و بفروشي مشغول است، اين شده كه همچين بگي نگي، پولهايش از جارو و پارو و نردبان بالا مي رود! به همين دليل هر از چند گاهي كه خبردار مي شود قرار است همه فاميل در منزل مادرخانوم دور هم جمع شوند، براي آنكه خودي نشان دهد و فخري بفروشد و حرص عيال ما را درآورد، يك روز قبل از آن، اقدام به خريد يك سرويس طلاي جديد و گرانقيمت براي عيالش مي كند و او هم كه دست كمي از شوهرش ندارد، شب دعوتي سرويس جديدش را طوري از خودش آويزان مي كند كه برق طلايش تا يك فرسخ آن ورتر به مانند چراغ سو بالاي ماشين در شب، چشم هر بيننده اي را مي زند و صداي جيرينگ جيرينگ حاصل از برخورد النگوهايش با هم نيز همچون بوق بنز 18 چرخ جعفرآقا در گوش ما ندارها صدا مي كند!
البته عمق فاجعه از زماني است كه دعوتي تمام مي شود و من و عيال به منزل مي رسيم!
طبق معمول هر دفعه، اين بار نيز رسيدن همان و آغاز بدبختي مان نيز همان!
از همان شب سؤالات ذهن كنجكاو عيالمان آغاز شد! چرا خواهرم هر ماه يه سرويس عوض مي كنه، اون وقت من هنوز اين گردنبند مادر خدا بيامرزت گردنمه؟! چرا تو مثل شوهر خواهرم پولدار نيستي؟! مگه من چي از خواهرم كم دارم كه اون بايد همچنين شوهري داشته باشه و من...؟!
من هم طبق معمول هر دفعه، سرم را از خجالت پايين انداخته بودم و در حالي كه مشغول شمارش گلهاي قالي بودم، در دل به خودم لعنت مي فرستادم كه چرا سالهاي عمر و جواني ام را در راه كسب علم و دانش در مدرسه و دانشگاه تلف كردم و آخرش شدم يك كارمند جزء در صورتي كه اگر همين سالها در بازار به كسب و كار مي پرداختم، الآن من هم مثل باجناقم مشغول شنا كردن در استخر اسكناس بودم!
خلاصه اينكه عيالمان هي مي گفت و من هم سرخورده و افسرده تر مي شدم.
از روي بيكاري روزنامه كنار دستم را باز كردم تا ببينم دنيا دست كيه؟ !همين طور مشغول مطالعه بودم كه ناگهان چشمم به تيتري خورد مبني بر اينكه «دانشمندان كشف كردند كه زعفران داروي ضدافسردگي است!»
من كه پس از تحقير شدن در مقابل عيالم به شدت افسرده شده بودم تا حدي كه مي خواستم طي يك عمليات انتحاري خودم و باجناقم را از زندگي ساقط كنم، با خواندن اين خبر، فهميدم كه تنها داروي درمان افسردگي من، همين زعفران خودمان است پس بدون معطلي راهي بازار شدم تا چند مثقالي زعفران اعلا خريداري كنم و با آن يك چايي زعفران مشتي درست كنم و خودم و عيالم بزنيم به بدن تا هر چه غم و اندوه و افسردگي در اعماق وجودمان است، نيست و نابود شود و جاي آن را خنده و شادي بگيرد.ولي چشمتان روز بند نبيند، زعفران را كه از فروشنده تحويل گرفتم و ايضاً قيمتش را جويا شدم، به ناگاه فروشنده مبلغي را به زبان آورد كه در يك آن انگار كه انگشت خيسم را داخل پريز برق كرده باشم، چند متري از جا پريدم! اول فكر كردم اشتباهي به مغازه طلافروشي آمدم و يك مثقال طلا خريداري كردم ولي بعد از اينكه به بيرون مغازه رفتم و با دقت تابلوي آن را بررسي كردم يقين نمودم كه اشتباه نيامده ام!
پس با لبخند از فروشنده پرسيدم: شوخي مي كني برادر؟! فروشنده با عصبانيت نگاهي به سر تا پاي من انداخت و گفت: مگه من با تو شوخي دارم؟! من با ترس و لرز پرسيدم: آخر مگر زعفران را همين زعفران كاران خودمان توليد نمي كنند؟! پس چرا اين قدر گران است؟!
فروشنده گفت: براي اينكه زعفران ايران در تمام دنيا طالب دارد.
پرسيدم: خب در اين صورت كه بايد وضع مالي زعفران كاران رديف باشد، ولي تا آنجا كه من خبر دارم آنها هم چندان اوضاع درست و درماني ندارند!
فروشنده گفت: خوب به اين خاطر كه زعفران ايران ابتدا به صورت فله اي به افغانستان برده مي شود، آنجا توسط مردمان كشور دوست و برادر بسته بندي شده و از آنجا راهي كشورهاي اروپايي مثل اسپانيا مي شود و به همين دليل هم سود عمده در جيب دلالان و افغانها مي رود!
خلاصه من كه آمده بودم تا با خريد و خوردن زعفران، افسردگي خود را از بين ببرم، با شنيدن قيمت آن و ايضاً نداري خودم بر عكس بيشتر از گذشته دچار افسردگي شدم!

 

* سرور هاديان

زعفران به عنوان يكي از 21 ادويه غذايي گران قيمت دنيا شناخته مي شود و قيمت بالاي زعفران باعث شده است كه اين محصول در معرض تقلبهاي زيادي قرار بگيرد.




در اين راستا عده اي از متقلبان از پرچم گياه گل رنگ و گياهان مشابه استفاده مي كنند و آن را با زعفران مخلوط مي كنند و عده اي ديگر از ريشكهاي اطراف ذرت، گل گندم استفاده مي كنند و آنها را با رنگهاي مصنوعي به رنگ زعفران در مي آورند و برخي پا را فراتر مي گذارند و از گوشت خشك شده، الياف و... براي توليد زعفران تقلبي استفاده مي كنند.
به اعتقاد برخي از دست اندركاران، در حال حاضر بخش عمده اي از زعفرانهاي موجود در بازار تقلبي است.

بازار داغ زعفران تقلبي
عليرضا بهشتي يكي از فروشندگان زعفران است كه بيش از پنج سال در اين زمينه فعاليت دارد.
وي در خصوص تقلبهايي كه در بازار زعفران صورت مي گيرد، مي گويد: بعضي از روزها بيش از 30 تا 50 كيلوگرم از زعفرانهايي كه توسط برخي افراد ناشناس براي فروش عرضه مي شود، برگردانده مي شود، چون اكثر آنها داراي مواد افزودني هستند كه قابل خريد نمي باشند، از اين رو بهترين زعفران و مطمئن ترين زعفران، زعفراني است كه در آزمايشگاه، توسط افراد متخصص آزمايش شود و سپس در شرايط بهداشتي مناسب بسته بندي شود.
وي در ادامه خاطرنشان مي سازد: معمولاً جنس استاندارد كه در آزمايشگاهها آزمايش شده است، داراي كد بهداشتي است و خريدار مي تواند با اطمينان آن را خريداري و به مصرف برساند.
سيدحامد اخلاقي يكي ديگر از فروشندگان زعفران در خصوص تقلبهايي كه در زمينه اين ادويه گران قيمت انجام مي شود، مي گويد: تشخيص زعفران اصلي از تقلبي كار بسيار مشكلي است، به همين دليل خريد از كشاورزان ريسك محسوب مي شود. به همين علت معمولاً فروشندگان سعي مي كنند از همان كلي فروشاني كه در مشهد وجود دارد، زعفران را خريداري كنند.
وي در خصوص غشهايي كه به زعفران مي توان افزود، مي گويد: معمولاً برخي براي آن كه وزن اين گياه را افزايش دهند، گوشت خشك شده به آن اضافه مي كنند. گاهي هم كاكل ذرت مي افزايند يا حتي در مواقعي سرگل ريشه زعفران را رنگ مي كنند.
حتي شنيده ام كه براده آهن را با زعفران مخلوط مي كنند كه وزن آن اضافه شود.
وي در ادامه اضافه مي كند: البته در تشخيص اوليه، خود فروشنده با مزه كردن زعفران تا حدي مي تواند برخي از ناخالصي هاي زعفران را تشخيص بدهد. اگر يك پر زعفران را بجوي طعم خاصي دارد، داراي رنگ دهي بخصوصي است و تا آخرين لحظه كه آن را مي جويي، نبايد سفيد شود.
وي ادامه مي دهد: براي تشخيص افزودن براده هاي آهن مي توان از آهن ربا استفاده كرد، اما به هر حال تشخيص اصلي زعفران خوب و بدون ناخالصي فقط به وسيله افراد متخصص در آزمايشگاه قابل تشخيص مي باشد.

سنگ محك زعفران
خانم محمودآبادي يكي از كارشناسان زعفران است.
وي در گفتگوي ما در خصوص نحوه تشخيص زعفران حقيقي از تقلبي مي گويد: كساني كه مدام با زعفران سروكار دارند، به دليل تجربه تا حدي امكان تشخيص زعفران حقيقي از زعفران تقلبي را دارند، حتي تا حدي هم مي توانند ميزان ناخالصي آن را تشخيص دهند. آنها براي مثال زعفران را ميان انگشتانشان فشار مي دهند. زعفران حقيقي باعث چرب شدن انگشتان مي شود و حتي از روي مزه زعفران مي توان آن را تشخيص داد، زعفران واقعي داراي طعم مطبوع و مزه و عطر خاصي است، اما زعفران تقلبي تلخ است.
وي در ادامه مي افزايد: در آزمايشگاههاي تخصصي، تشخيص زعفران تقلبي از زعفران حقيقي بسيار ساده است و براي آزمايش زعفران از اسيد سولفوريك غليظ مي توان استفاده كرد كه به سرعت رنگ آن به آبي تغيير مي يابد و مواد قليايي مانند آمونياك و سود نارنجي مايل به قرمز مي شود، همچنين ماده رنگي زعفران در الكل قابل حل است.
وي ادامه مي دهد: زعفران بايد داراي اختصارات خاص مربوط به خود باشد، يعني رطوبت آن حداكثر 13 درصد، خاكستر آن حداقل هفت درصد و هر يك ميلي گرم نوع مرغوب آن بايد به طور كاملاً مشخص 700 سانتي مترمكعب آب را رنگين سازد.
خانم محموديان در ادامه خاطرنشان مي سازد: متأسفانه به دليل گراني اين ادويه، تقلب در آن بسيار زياد شده است و معمولاً ذرات گياهي، مواد معدني و يا رطوبت را به منظور افزودن وزن به آن مي افزايند.

تقلبها در بازار جهاني
احمدرضا كاشاني يكي ديگر از فروشندگان زعفران است.
وي نيز معتقد است كه وجود مواد افزودني در زعفران واقعيت تلخي است كه بايد با هوشياري فروشندگان اين موضوع پايان پذيرد.
وي مي افزايد: در واقع ايران بزرگترين صادركننده زعفران در جهان است و مرغوبيت آن در جهان بسيار مهم است و اگر نتوانيم جلوي تقلبات زعفران را بگيريم، ارزش و مرغوبيت اين گياه در كشور كاهش مي يابد.
وي با ذكر مثالي تأمل برانگيز مي گويد: چندي پيش شنيدم كه زعفران در عربستان كيلويي يك ميليون و دويست و پنجاه هزار تومان است، در حالي كه همان زمان در ايران كيلويي يك ميليون و نهصد هزار تومان معامله مي شود و اين تفاوت قيمت فاجعه است شايد اين هم به نوعي تقلب در زعفران باشد.

كلام آخر
به هر حال وجود تقلبهاي فراوان در بازار زعفران سبب شده است كه حس اعتماد در ميان خريداران كشور خودمان و مصرف كنندگان اين ادويه تا حدي از بين برود، از اين رو كارشناسان معتقدند كه زعفران را بايد در بسته بنديهايي داراي كد بهداشتي و مشخصات تهيه و از فروشگاههاي مطمئن خريداري شود. كوتاه كردن دست واسطه هايي كه به زعفران آسيب وارد مي كنند نيز بايد مورد توجه قرار گيرد.

 

امير روحپرور

شواهد تاريخي نشان مي دهد كشت طلاي سرخ كه از ديرباز در خراسان بزرگ به ويژه مناطق جنوبي آن متداول بوده، مهمترين وسيله ارتزاق بسياري از روستاييان اين مناطق بوده است.




كشاورزان سختكوش خراساني هر سال در موسم برداشت زعفران چشم به مزارع و گلهاي بنفش آن دوخته و با تحمل زحمتهاي طاقت فرسا «محصول» خود را روانه بازار مي كنند.
در حال حاضر در كشورمان به ويژه در شهرستانهاي زعفران خيز خراسان رضوي و جنوبي بخش عمده زعفران توليد شده در شهرستانها توسط عمده فروشان و دلالان خريداري مي شود.
واسطه هايي نيز وجود دارند كه مستقيماً به صورت قاچاق زعفران را به صورت فله اي به خارج از كشور (امارات، افغانستان و پاكستان و هندوستان و...) صادر مي كنند. شواهد مي گويد، ناهماهنگي زعفرانكاران با يكديگر و بي اطلاعي آنها از وضع بازار و تغييرات عرضه و تقاضا، نوسانات قيمت باعث مي شود حاصل تلاش يك سال زعفرانكاران عايد افرادي شود كه در امر توليد شركت ندارند.
از سوي ديگر رشد توليد در سالهاي گذشته باعث سرمايه گذاري قابل توجه بخش خصوصي در فرآوري و بسته بندي زعفران در شهرهاي مختلف كشورمان به ويژه مشهد شده و همين مسأله باعث شد كه سرانجام صدور فله اي طلاي سرخ تا حدودي در سالهاي اخير محدود شود.
اين وضعيت هرچند كه بسياري از روستاييان و تعاونيهاي كشاورزي را به كشت زعفران اميدوار كرد، اما نوسان شديد قيمتها در سايه ندانم كاريها، در مقاطعي چنان به روستاييان فشار آورد كه آنان را براي هميشه از كشت زعفران دلسرد ساخت.
با اين حال با افزايش چشمگير قيمت زعفران از سال گذشته دوباره بسياري از اراضي مستعد زير كشت زعفران رفت و امسال پيش بيني مي شود به رغم خشكسالي چند ساله روند توليد بهبود نسبي يابد.
بر اساس برخي آمار، در سطح دو استان خراسان رضوي و جنوبي، حدود 600 هزار نفر در زمينه توليد و فراوري زعفران مشغول بكار هستند و بيش از 60 هزار هكتار از زمينهاي دو استان به كشت زعفران اختصاص دارد، يعني براي هر هكتار، 15 نفر مشغول به كار مي باشند
با اين حال چالشهايي چون ورود رقباي تازه نفس به عرصه توليد و فرآوري، برداشت سنتي و نيز تقلبات گسترده در عرضه طلاي سرخ در بازار داخلي و خارجي از جمله چالشهاي مهم زعفران به شمار مي آيد.

پياز در سرزمين ممنوعه
داستان قاچاق همين پيازها به كشورهاي مجاور به ويژه افغانستان را كه در ابتدا با تكذيب مسؤولان وقت مواجه شده بود، اين روزها نقل محافل شده است، چرا كه اينك مي شنويم چند صد هكتار از اراضي كشاورزي در افغانستان زير كشت زعفران ايراني قرار دارد!
شايد باور نكنيد، اما گفته مي شود فقط در سال هشتاد و يك 28 تن پياز- به اندازه سه كاميون بزرگ- زعفران به صورت غيرقانوني وارد افغانستان شد و در 15 شهر استان هرات كشت گرديد.
تعجب نكنيد !كشت همين پياز خارج شده از اراضي قاين، تربت حيدريه، كاشمر، گناباد، فردوس و... تنها در يك استان كوچك افغانستان 824 كيلوگرم زعفران خالص به ارمغان آورده كه بخشي از آن روانه بازار صادراتي از جمله كشور خودمان نيز شده است.
اما به راستي آيا مسؤولان ذيربط از خود پرسيده اند كه چگونه تنها در يك سال زراعي 110 تن پياز زعفران در 13 استان افغانستان توزيع شده است؟ و چرا اين محصول هيچ گاه از «ثبات» و «اطمينان» برخوردار نبوده است؟

ايران سلطان بازار
در پاسخ به اين پرسشها، رئيس اتحاديه زعفرانكاران حرفهاي شنيدني دارد.
غلامرضا ميري مي گويد: زعفران از فقدان يك بسته حمايتي رنج مي برد.
وي ادامه مي دهد: چرا محصول استراتژيك و پر آوازه ايران در حوزه كشاورزي از نبود يك بسته حمايتي بايد رنج ببرد.
وي با بيان اين نبايد نگران توليد زعفران در افغانستان بود، تصريح مي كند : اگر زعفران حمايت شود ما نگران توليد آن در هيچ كشوري نيستيم، چراكه ايران سلطان بازار است.
وي نوسان قيمتها را از جمله آفات زعفران مي داند و مي گويد: نوسان قيمتها آينده زعفران را مبهم كرده است.
وي با اشاره به تقلبهاي وسيع در عرضه زعفران مي گويد: باور كنيد در برخي از شهرستانها 70 درصد زعفرانهاي موجود در بازار تقلبي است، در دوبي رسم شده است كه مي گويند زعفران با خلوص چند درصد مي خواهيد !
وي مي افزايد: ما 100 تن زعفران صادر مي كنيم، اما گاه شاهد صادرات مجدد 200 تني آن از برخي از كشورها هستيم ؟
وي تصريح مي كند: متأسفانه عده اي فرصت طلب با استخدام چند مهندس شيمي اقدام به توليد زعفران تقلبي مي كنند.
ميري با بيان اينكه زعفران گل سر سبد كشاورزي ايران است و نبايد رها شود مي گويد : متأسفانه مشاهده شده مارك معتبر شركتهاي ايراني در بعضي از كشورها جعل شده است.

توليد زير پله اي چرا؟
وي اجباري كردن استاندارد زعفران را ضروري عنوان مي كند و يادآور مي شود: بايد همزمان با اين اقدام از توليد زير پله اي آن جلوگيري كرد.
وي با بيان اين كه قيمت دو ميليون توماني هر كيلو گرم زعفران انگيزه لازم را براي كشاورزان فراهم كرده است مي گويد: بايد در هكتار 12 كيلوگرم زعفران برداشت كنيم، اما به دليل توليد غير علمي در خيلي از مزارع دو تا سه كيلو گرم توليد مي شود، از اين رو ضرورت دارد بيش از هرچيز به فكر آموزش كشاورزان باشيم.
ميري با اعلام اينكه هيچ نهادي افزايش قيمت زعفران را كنترل نمي كند، تأكيد مي كند: افزايش قيمت، زعفران كاران را به افزايش سطح زير كشت اين محصول ترغيب مي كند و پيش بيني مي شود طي دو سال آينده افزايش توليد زعفران داشته باشيم كه اين امر كاهش قيمت را در پي خواهد داشت.
وي به قاچاق پياز زعفران از سال 78 به كشورهاي ديگر اشاره مي كند و مي گويد: هم اكنون كشورهاي افغانستان، آلمان، مصر، يونان و مراكش به رقباي ما در بازار جهاني اين محصول تبديل شده اند.

ديروز اسپانيا، امروز افغانستان، فردا چين
با اين حال به اعتقاد برخي از كارشناسان، افزايش سطح زير كشت زعفران در كشور، كيفيت اين محصول را كاهش داده است و اين مسأله طلاي سرخ را با تنگنا مواجه خواهد كرد.
اين مطلب تحليل عضو شوراي سازمان نظام مهندسي كشاورزي و منابع طبيعي خراسان رضوي است.
دكتر امين عليزاده مي گويد: در بحثهاي فني، زعفران به عنوان يك محصول فرعي مطرح بوده است، به طوري كه خانواده هاي كشاورزان همواره اين محصول را در يك مقياس كوچك كشت مي نمودند.
وي ادامه مي دهد: تغيير در بازار اقتصادي زعفران باعث گسترش بي رويه كشت زعفران در تمام ايران و همچنين كشورهاي ديگر نظير افغانستان و چين شده است.
عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد با اشاره به اينكه بايد از گسترش كشت زعفران جلوگيري مي شد، تصريح مي كند: گسترش كشت زعفران باعث كاهش كيفيت پياز و در نتيجه كاهش كيفيت توليدي اين محصول شده است.
وي در ادامه با بيان اينكه كشت زعفران بايد تحت كنترل و محدود شود، مي گويد: ايران توليدكننده عمده زعفران دنياست و توليد زعفران تنها در تربت حيدريه براي كل دنيا كافي است و اين در حالي است كه دنيا اسپانيا را كه كمتر از پنج تن زعفران توليد مي كند، توليدكننده عمده زعفران دنيا مي شناسد.

دانمارك وكشت سلولي
وي با بيان اينكه افغانستان با كمك دانمارك اقدام به كشت سلولي زعفران كرده است، گفت: در حال حاضر نيز در افغانستان كشت زعفران به صورت گلخانه اي ترويج مي شود. عضو هيأت علمي دانشگاه فردوسي مشهد با اشاره به اينكه گرم شدن هوا و آبياري زعفران با آب شور نيز در كيفيت اين محصول مؤثر است، تصريح كرد: زعفران محصولي ارگانيك است و اين در حالي است كه براي توليد اين محصول در كشور از كود و سم فراواني استفاده مي شود.
در همين رابطه رئيس سازمان نظام مهندسي كشاورزي و منابع طبيعي خراسان رضوي نيز معتقد است: افزايش سطح زير كشت زعفران، عملكرد اين محصول را كاهش خواهد داد.
محمد سميعي مي گويد: زعفران محصولي مديريت پذير است، چرا كه اگر سطح زير كشت اين محصول افزايش يابد مديريت بر زعفران مشكل خواهد شد.
وي با اشاره به اينكه افزايش سطح زير كشت زعفران، عملكرد اين محصول را كاهش خواهد داد، مي افزايد: خشكسالي و كاهش بارندگي در سال جاري رشد گياه زعفران را محدود كرده است، به طوري كه در سال زراعي جاري عملكرد زعفران كاهش خواهد يافت.
تنها در بازار هدف
اما چندي است كه شر كت شهركهاي صنعتي خراسان بحث ايجاد از خوشه صنعتي زعفران را دنبال مي كند.
از اين رو در جلسات كارگروه «صنعت زعفران»، دست اندركاران توليد، بر ضرورت گسترش چتر حمايتي دولت از اين كالاي استراتژيك و راه اندازي و توسعه خوشه صنعتي در مشهد تأكيد كرده اند.
عضو هيأت مؤسس اتحاديه صادركنندگان زعفران در اين باره مي گويد: صادركنندگان زعفران در ايران مورد حمايت جدي سازمانها و نهادهاي دولتي به معناي واقعي قرار نگرفته اند.
علي حسيني مي افزايد: يك صادر كننده در بازارهاي هدف تك و تنهاست و تمام بارشناسايي، تبليغ محصول و معرفي برند(عنوان تجاري) توليد شده بر عهده خودش است و هيچ نهادي كه از او حمايت كند، وجود ندارد.
وي گفت: سازمان توسعه تجارت، شايد به عنوان حامي صادرات و صادر كننده باشد، اما اگر هم امكاناتي دارد شايد در اختيار گروهي خاص باشد كه ما از آن بي خبريم.
وي با بيان اينكه دولت مي تواند در قالب خوشه صنعتي از صادركنندگان و نيز توليدكنندگان حمايت كند، مي گويد: البته دولت به طور مستقيم نقشي در صادرات ندارد اما مي تواند در بحث فراوري توليد و نيز حمايت از مجتمعهاي توليدي گامهاي موثري در اين زمينه بر دارد.
حسيني در ادامه خاطرنشان مي سازد: يكي از مشكلات جدي ما در بحث فراوري، ارايه آموزشهاي لازم در اين زمينه است كه با آن فاصله زيادي داريم.
اين كارشناس در بخش ديگري به يكي ديگر از مشكلات صادر كنندگان زعفران اشاره كرده و اظهار مي دارد: يك صادر كننده براي صدور محصولش به بازارهاي هدف، بايد مطابق نياز آنها برنامه ريزي كند و تمام اين برنامه ريزيها نيازمند اطلاعات منسجم و دقيق است.
حسيني در تشريح اين نكته كه چه مرجعي مي تواند اين اطلاعات را در اختيار صادر كننده بگذارد، مي گويد: هر چند وزارت جهاد كشاورزي در اين زمينه كار مي كند، اما اين كافي نيست، زيرا نگاه اين وزارتخانه، يك نگاه عام است.

فردا دير است
براساس آمارهاي سازمان خواروبار جهاني (فائو)، ميزان توليد زعفران در جهان حدود 210 تن است كه ايران با توليد سالانه 184 تن، حدود 81 درصد زعفران جهان را به خود اختصاص داده است و اسپانيا با  12 درصد توليد جهاني پس از ايران در رتبه دوم قرار دارد.
در حال حاضر بيشترين توليد زعفران جهان به ايران، اختصاص دارد و بعد از ايران، چهار كشور هند، يونان، اسپانيا و مراكش قرار دارند.
در زمينه صادرات نيز ايران در يك روند پنج ساله، 70 درصد صادرات جهان را، به عهده دارد و بعد از كشورمان به ترتيب اسپانيا، امارات متحده عربي، فرانسه و سوئد بيشترين ميزان صادرات را دارند.اين درحالي است كه گردش مالي صنعت ادويه در دنيا سه ميليارد دلار اعلام شده است كه پنج درصد از آن به زعفران اختصاص دارد.
با اين حال بايد اين هشدار دست اندركاران را جدي گرفت كه اگر براي محصول زعفران كشور بازارسازي نكنيم و متناسب با درآمد مصرف كنندگان محصولي را عرضه نكنيم توليد زعفران كاهش خواهد يافت.
اما اخيراً رئيس سازمان توسعه تجارت با اعلام خبر خوشي از اجراي طرح بسته هاي حمايتي زعفران در سال جاري خبر داده است.
مهدي غضنفري درباره فرجام اين طرح مي گويد: بسته هاي حمايتي فقط براي دو كالا بصورت پايلوت آماده شده بود تا در صورت موفقيت به ساير كالاها تعميم داده شود.متاسفانه به خاطر مشكلات پولي سال گذشته نتوانسته ايم بسته هاي حمايتي زعفران را طرح اجرا كنيم.وي ادامه مي دهد: اين بسته حمايتي شامل پرداخت مستقيم، پرداخت غيرمستقيم، شركت در نمايشگاهها، هيأتهاي تجاري، تبليغات، بسته بندي و همه كمكهاي ديگر در يك موضوع واحد و جدول تنظيم شده تصويب و پرداخت مي شود.در اين راستا هر چند كه اجرايي شدن حمايتها دولتي يكي از مهمترين خواسته هاي توليد كنندگان و صادركنندگان را تأمين مي كند، اما ذكر اين نكته ضروري است كه برخي از كشورها تلاش مي كنند تا از اين بازار سهمي براي خود دست و پا كنند كه اين امر در صورت عدم اتخاذ تمهيدات لازم، مي تواند آينده «دردانه ايراني» را با چالش مواجه كند.
يادمان نرود برگزاري جشنواره سالانه زعفران در افغانستان هر چند كه الگو برداري از جشنواره زعفران قاين است، اما بر اساس اطلاعات به دست آمده افغانستان با يك برنامه ريزي استراتژيك براي خلق وضعيت مطلوب وارد بازار زعفران شده است و همين مسأله در كنار ورود برخي از كشورهاي اروپايي در پروسه توليد زعفران، از هم اكنون زنگهاي خطر را در مزرعه گلهاي بنفش به صدا درآورده است.