* جواد صبوحي

اشاره :
كتابداري و اطلاع  رساني، دانشي است كه به مطالعه و بررسي شيوه هاي گوناگون توليد دانش، گردآوري منابع اطلاعاتي،



سازماندهي، بازيابي و اشاعه اين منابع و محمل هاي اطلاعاتي مي پردازد و در اين راستا تلاش مي كند كه در وقت خواننده يا كاربر صرفه جويي نمايد.
«شيالي رانگاناتان» زماني كه در دهه 1930 از انگليس به هندوستان بازگشت و درصدد راه اندازي اين دانش نوين در هند برآمد، جامعه هند در فهم اين واژه مشكل داشتند و در نتيجه ايشان واژه جديد Library» «Science يعني علم كتابداري را جايگزين آن واژه نمود. امروزه در آمريكا اين واژه بيشتر به كار گرفته مي شود.
در سال 1970 با اختراع ريزرايانه ها و در سال1990 با اختراع وب و ورود اين فناوريهاي نوين اطلاعاتي به پهنه كتابخانه هاي جهان اين دانش نيز دستخوش دگرگوني هاي گسترده  اي شد. در نتيجه پژوهشگران و استادان اين رشته درصدد تغيير نام آن برآمدند و واژه «Information» يعني «اطلاعات» يا «اطلاع  رساني» نيز به نام اين دانش اضافه شد و امروز از آن به عنوان « Library & Information Sciences» يا علوم كتابداري و اطلاع رساني ياد مي  شود. امروزه اين دانش در ايران نيز گسترش يافته و زيرشاخه هاي تازه اي از جمله اطلاع شناسي و وب شناسي را هم شامل مي شود.
مهرداد نيكنام، داراي درجه دكتري كتابداري و اطلاع رساني، عضو هيأت علمي دانشگاه با تأليف 200 مقاله  علمي و نويسنده چهارده جلد كتاب از جمله «كتابخانه آموزشگاهي»، «صحافي آثار»، «كتاب شناسي حافظ» كه در سال 1368 در بخش كليات به عنوان كتاب برگزيده سال انتخاب شده است، مخاطب ما به منظور بررسي اين علم در ايران است. مصاحبه با ايشان در هفته كتاب از آن جهت مهم است كه به عنوان مردي از دانشگاه با نگاهي آكادميك از فضاي نشر و جزئيات صنعت نشر دور نيست و سالهاي سال در نشريات تخصصي در اين حيطه قلم زده است. گفتگو با ايشان را تقديم حضورتان مي كنيم.
*آقاي دكتر، سهم كتابداري در بازار آشفته نشر چقدر است ؟

 

ملت ما مطالعه كردن را اصلاً جزو كارهاي بشري نمي دانند! مثل خوراك و ورزش و ديگر چيزهايي كه جزو كارهاي معمول انسان است، مطالعه اصلاً جزو اين چيزها نيست! آدم بايد عنوان ديگري داشته باشد- يا بايد شب امتحانش باشد؛ يا بايد معلم در مدرسه از آدم بخواهد؛ يا بايد يك دانشمند باشد؛ يا بايد بخواهد در جايي سخنراني كند- تا موجب شود كه مطالعه كند! اين چه قدر خسارت است!؟ واقعاً خدا مي داند من وقتي يادم مي آيد- و اين چيزي است كه تقريباً هيچ وقت از يادم نمي رود- كه مردم ما مطالعه كردن را بلد نيستند، به قلب من فشار مي آيد! از اين بابت، ما چقدر داريم هر ساعت خسارت مي بينيم!؟ واقعاً اين به عهده چه كسي است؟ در حال حاضر اين طور است كه بنده يا يك نفر مثل بنده، سالي يك بار به نمايشگاه كتاب برود و يك كلمه راجع به مطالعه بگويد؛ آن هم به شرطي كه دست يك گزارشگر خاص نيفتد؛ اين كه نمي شود!
در ديدار با اعضاي گروه اجتماعي صداي جمهوري اسلامي ايران29/11/70

 

حج به عنوان يكي از مهمترين آيين هاي ديني اسلام است كه سمبل و نشانه وحدت و همدلي مسلمانان به شمار مي رود تا از همه



به جز خداوند بلندمرتبه دوري جسته و گرد خانه اش شعائر يگانگي را سر دهند.
به گزارش مهر، حج در لغت به معناي قصد و آهنگ كردن است، اما در اصطلاح شريعت اسلام عبارت است از قصد كردن مسلمان مستطيع به سوي خانه خدا در زمان معين و با انجام اعمال و مناسك مخصوص، تا عبوديت و بندگي خود را در برابر خداوند متعال نشان دهد. مناسك حج يادآور خاطرات حضرت ابراهيم خليل ا...(ع) است كه همه ماديات و ظواهر را رها مي كند و كعبه را براي عبادت خداوند يگانه، مي سازد تا مركز وحدت جهانيان شود. بنابراين حج تجديد ميثاق با آرمانهاي ابراهيمي است و زائر بيت ا... الحرام از همه ظواهر و ماديات دل مي كند و با لباس احرام و ظاهري بي آلايش لبيك گويان عازم سرزمين ابراهيمي مي شود. حج شناخت مذهب ابراهيمي، دلبستگي به معبود حقيقي، گسستن از همه و به غير از خدا بيزاري جستن است.
با توجه به اينكه هدف مهم و اساسي حج بندگي و سپاسگزاري از نعمتهاي خداوند است، اما فلسفه حج نسبت به هر عبادتي بيشتر است و منافع آشكاري دارد كه در قرآن بر آنها تأكيد شده است. حج يك منبع نيروي معنوي و عاطفي است كه ضمن آنكه به مسلمانان توانايي مي دهد، وجود او را سرشار از فروتني و تقواي خداوند و محبت رسولش مي كند.
سفر به خانه خدا، تحمل ناملايمات زندگي را ممكن مي سازد و باعث مي شود مسلماني كه دور از خانواده و وطن به سر مي برد بتواند سختيها را تحمل كرده و فرد مسلمان را با تحمل دشواريها و ناگواريهاي زندگي تربيت كند و آموزش دهد. سفر به سرزمين مقدس منافع بازرگاني مسلمانان را در پي دارد كه مي توانند در سطحي وسيع در بازارهاي مكه و مدينه به تجارت پرداخته و سود بسياري نصيب كشورهاي اسلامي كنند.
وحدت و يگانگي مسلمانان در مقابل معبود در مناسك حج ديده مي شود كه همه بدون اختلاف جغرافيايي، بدون توجه به نژاد، رنگ، جنس و طبقه در برابر خداي واحد و احد، گرد خانه اش مي گردند و شعار يگانگي در اعمال و كردار را سر مي دهند. در مناسك حج است كه مسلمانان شاهد گردهمايي بزرگ اسلامي هستند كه از سوي خداوند بلندمرتبه براي آن فراخوانده شده است.
گردهمايي كه مسلمانان از پنج قاره آمده اند تا پيوند ايمان بندند و با نژادهاي مختلف لبيك گويند. اين گردهمايي نويدبخش آزاديخواهي و عظمت عظيم براي از هم گسستن ظلم و ستم و تعدي است.
با توجه به اينكه حج پنجمين ركن اساسي اسلام به شمار مي رود كه در سال نهم هجري بر مسلمانان واجب شد، آيات و احاديث متعددي درباره اهميت و تأكيد رفتن به حج خانه خدا نيز وجود دارد. به طوري كه حضرت محمد(ص) در مناسبتهاي مختلف مسلمانان را به اداي فريضه حج دعوت مي كرد. حضرت علي(ع) نيز در بسياري از خطبه هاي خود اين مسأله را مورد توجه و تأكيد قرار داد.

 

نيل پستمن؛ نويسنده- استاد دانشگاه و تحليلگر و آسيب شناس رسانه ها در مارس سال 1931 متولد شد. او 40 سال استاد علوم و



فنون دانشگاه نيويورك بود. «پستمن» يكي از منتقدان و صاحب نظران پرآوازه در عرصه رسانه و تكنولوژي است.
وي در مقام يك محقق توانا، جوايز معتبر بسياري دريافت كرده است كه از آن جمله مي توان به جايزه Christian Lindback به خاطر كيفيت عالي در تدريس و آموزش و نيز جايزه جورج اورول در سال 1987 به دليل بيان و قلم شفاف و روشن اشاره كرد.
از پستمن 20 كتاب و بيش از 200 مقاله به چاپ رسيده است. برخي از كتابهاي وي عبارتند از: زوال كودكي، زندگي در عيش و مردن در خوشي (1986)، ساختن پلي به قرن هجدهم و تكنوپولي، تسليم فرهنگ به تكنولوژي (1992) .
پستمن در آثار متعدد خود به تاريخ و تأثير انواع تكنولوژي از جمله تلگراف، صنعت چاپ، تلويزيون، رايانه و اينترنت بر زندگي و ذهن بشر مي پردازد و انديشه پيشرفت و ترقي مثبت را در مورد تاريخ تكنولوژي بخصوص درعرصه ارتباطات جمعي مورد سؤال قرار مي دهد. زمينه استدلال او اين است كه هر وسيله ارتباط جمعي ازنوعي بازتاب برخوردار است.
هر وسيله و ابزاري، صرف نظر از چارچوب محدود و كاربرد اوليه آن، اين قدرت را دارد كه از محدوده نخستين جدا شود و سيطره خود را در چارچوبي نوين و غيرقابل پيش بيني گسترش دهد. اين نقش تا آنجا پيش مي رود كه نه تنها در برداشت و استنباط ما از مفاهيمي مانند نيكي و پارسايي و زيبايي اثر مي گذارد، بلكه حتي بالهاي تأثير خود را بر نوع و چگونگي برداشت و بيان ما از هستي و حقيقت مي گستراند.
او روزي گفته بود: «با حاكميت هر چه بيشتر رسانه هاي صوتي و تصويري، نبايد تعجب كرد اگر روزي مردم منصبهاي سياسي و سرنوشت خود را نيز به بازيگران بسپارند».
از طنزهاي روزگار اين بود كه روزي كه پيكرش را در خاك مي نهادند، اعلام شد: «آرنولد شواتزنگر به فرمانداري كاليفرنيا انتخاب شده است»!
يكي از مثالهاي پستمن در اين باره اختراع تلگراف است. مورس پس از اختراع تلگراف گفته بود: «تمامي سرزمين ها و ايالتهاي اين قاره به يك سرزمين همجوار واحد مبدل خواهند شد» اما اختراع مورس راهي را پيمود كه او هيچ گاه پيش بيني نكرده بود: توليد و انتقال سيل عظيمي از اطلاعات كه هرچند در بسياري موارد كم بها، كم اعتبار و بي اهميت بود، در مجموع نسبت و توازن ميان خبر و عمل را بر هم مي زد. پيش از اختراع تلگراف و پس از آن ديگر رسانه ها از جمله تلويزيون رابطه منطقي و متعادلي ميان خبر و عمل وجود داشت، اما با اختراع اين ابزار اين رابطه بشدت دگرگون شد.
انسانها در گذشته به دنبال اطلاعاتي بودند كه روشني بخش ساختار و چارچوب واقعي زندگي آنان بود، حال آنكه امروزه بايد براي اطلاعاتي كه به سوي آنها سرازير است چارچوب واقعي پيدا كنند.
«پستمن» حتي اختراع به ظاهر كوچك ساعت را داراي پيامدهاي عميق پيش بيني نشده مي داند، او در اين باره چنين مي گويد:« در سده هاي 12 و 13 ميلادي راهبان كاتوليك بنديكتي كه ساعت مكانيكي را اختراع كردند قصد داشتند با چنين اختراعي زمان منظم عبادات و مراسم مذهبي را مشخص كنند، در حقيقت هم همين كار را كردند. اما آنچه در اين خصوص پيش بيني نشده بود اين بود كه ساعت صرفاً تعيين كننده زمان نيست، بلكه وسيله اي است كه اعمال انسان را به گونه اي كنترل و زمانبندي مي كند».
بدين ترتيب در اواسط قرن 14 ميلادي ساعت به بيرون از ديوار صومعه ها راه پيدا كرد و نظم و ترتيب دقيقي در زندگي كارگران و بازرگانان به وجود آورد. ساعت مكانيكي مفهوم توليد قاعده مند، زمان كار قاعده مند وتوليد استاندارد را امكان پذير ساخت.
بدون ساعت، سرمايه داري پديد نمي آمد اما شگفتي بزرگ در همين جاست: ساعت كه آن را مرداني اختراع كردند كه قصد داشتند زندگي خود را وقف خدمت به خدا كنند، به صورت تكنولوژي اي با بزرگترين بهره براي كساني درآمد كه زندگي خود را يكسره وقف كسب ثروت و ماديات كرده بودند. تكنولوژي همواره نتايج پيش بيني نشده اي داشته است.
نيل پستمن در 72 سالگي و در سال 2003 ميلادي به دليل ابتلا به سرطان ريه درگذشت.

 

اگر قرار باشد به مقايسه ميزان هزينه هايي كه ساليانه صرف خريد كتاب و دي وي دي در كشورهاي اروپايي مي شود، بپردازيم، انگلستان در اين ميان، مقام اول را كسب مي كند و در مقام هاي بعدي به ترتيب آلمان، ايرلند، هلند، فرانسه، ايتاليا و اسپانيا قرار مي گيرند بنابراين مي توان نتيجه گرفت كه در انگلستان، آمار خريد كتاب نسبت به ديگر كشورهاي اروپايي بالاتر است و اگر بتوان معيار كتابخواني را تعداد كتابهاي خريداري شده در هر سال در نظر گرفت، مي توان گفت كه كتابخوان ترين مردم اروپا در كشور انگلستان زندگي مي كنند.
اين نتيجه گيري پربيراه هم نيست، زيرا طبق آمار ارايه شده، 60 درصد اروپايي هايي كه در هر سال يك كتاب مي خرند، در انگلستان و 40 درصد در آلمان و اسپانيا زندگي مي كنند و انگلستان در فهرست آماري تعداد اروپايياني كه در هر سال 10 كتاب مي خرند نيز همچنان صدرنشين است و در جايگاه بعدي اين فهرست، كشور فرانسه قرار گرفته است. بر اساس گزارش چهار ساله اتحاديه كتابفروشان انگلستان، آمار خريداري كتاب در اين كشور از سال 2003 تا 2007 با رشد چشمگيري رو به رو بوده است.
تعداد كتابهاي خريداري شده در سال 2003، 300 ميليون نسخه، در سال 2004، 300 ميليون نسخه، در سال 2005، 301 ميليون نسخه، در سال 2006، 322 ميليون نسخه و در سال 2007، 342 ميليون نسخه بوده است. هزينه هايي كه صرف خريداري كتاب شده است؛ در سال 2003، 2.223 ميليون پوند، در سال 2004، 2.219ميليون پوند، در سال 2005، 2.292 ميليون پوند، در سال 2006، 2.356ميليون پوند و در سال 2007، 2.454 ميليون پوند بوده است
.اين گونه است كه سهم كتاب در اقتصاد انگلستان آن قدر بالا مي رود كه در فهرست بزرگ ترين خرده فروشي هاي سال 2007 اين كشور، نام فروشگاه كتاب و رسانه HMV Media با 1/47 ميليارد پوند گردش سرمايه در جايگاه بيست وششم، فروشگاه كتاب، سي دي و دي وي دي WH Smith با 3/1 ميليارد پوند گردش سرمايه در جايگاه بيست و هشتم و سايت آمازون انگلستان با 650 ميليون پوند گردش سرمايه در جايگاه پنجاه و يكم به چشم مي خورد.
بنابراين كتابفروشي هاي بزرگ انگلستان را مي توان از نظر نقشي كه در توسعه اقتصادي اين كشور ايفا مي كنند، در رديف خرده فروشي هاي بزرگ و مشهوري چون «ماركز و اسپنسر»، «سامرفيلد» و «تسكو» قرار داد.در اين ميان پرخواننده ترين كتاب ها در انگلستان، اغلب ادبيات داستاني معاصر بويژه آثار نويسندگان زن را در بر مي گيرد، زيرا طبق آمار اتحاديه كتابفروشان اين كشور، 100 درصد كتابخوان ها به ادبيات داستاني معاصر از نويسندگان زن، 94 درصد به ادبيات داستاني معاصر از نويسندگان مرد، 62 درصد به رمان هاي مهيج، معمايي و جنايي، 87 درصد به داستانهاي كلاسيك پيش از قرن بيستم، 27 درصد به كتابهاي ترسناك و علمي - تخيلي، 27 درصد به رمان هاي عاشقانه و تاريخي، 26 درصد به شعر، 17 درصد به نمايشنامه و فيلمنامه، 74 درصد به زندگينامه و 30 درصد به كتابهاي كودكان علاقه نشان مي دهند.
بر اساس تحقيقات اتحاديه كتابفروشان انگلستان، قرارگرفتن كتاب در محل مناسب در كتابفروشي ها بيشترين تاثير را در فروش رفتن آن دارد.
طبق اين آمار، 26 درصد مجموع فروش كتاب متعلق به آن دسته از كتابهايي است كه در ويترين يا محل مناسبي در كتابفروشي ها قرار مي گيرند و در اين ميان، معرفي كتاب در روزنامه ها و مجلات 14 درصد، اعلام نام كتاب در راديو و تلويزيون 13 درصد، پيشنهاد كتاب از سوي دوستان يا خانواده 12 درصد، پيشنهاد كتاب در اينترنت 9 درصد و معرفي آن توسط فروشندگان كتاب يا كتابداران كتابخانه ها دو درصد در فروش كتاب سهم دارد.
البته نكته مهم ديگري كه در پرفروش شدن يك كتاب نقش دارد، مشخصات خود كتاب است. در واقع 48 درصد خوانندگان به خاطر موضوع، 24 درصد به خاطر نويسنده، 11 درصد به خاطر عنوان، 7 درصد به خاطر طرح جلد، سه درصد با خواندن چند صفحه از كتاب، يك درصد به خاطر قيمت، يك درصد به خاطر چاپ جلد، يك درصد به دليل جملات پشت جلد، دو درصد به خاطر پرفروش بودن كتاب و دو درصد به دلايل ديگر به خريدن يك كتاب ترغيب مي شوند.
بنابراين كاملاً منصفانه است كه عنوان پرخواننده ترين نويسنده جهان نصيب يك نويسنده زن انگليسي (جي. كي. رولينگ) شود كه هفتمين جلد هري پاترش سريع ترين فروش را در كل تاريخ نشر دارد. 11 ميليون نسخه از اين كتاب در نخستين روز انتشارش در انگلستان و آمريكا فروش مي رود و اين گونه است كه هري پاتر به ماركي جهاني تبديل مي شود كه هم اكنون فروش آن به حدود هفت ميليارد پوند (15 ميليارد دلار) رسيده است.
منبع: فونربوكز و سايت اتحاديه كتابفروشان انگلستان.