|
مترجم: مريم سادات كاظمي
همه ما مي دانيم كه مغز يكي از اندامهاي حياتي بدن است كه توجه به سلامت آن از هر نظر اهميت ويژه اي دارد. قبل از هر چيز در

خصوص مغز بايد گفت كه اين اندام نيز مانند ديگر اندامها به تمام مواد غذايي در حد متعادل نياز دارد. به طور كلي بيش از 40 ماده براي مغز، لازم شناخته شده است. از بين اين مواد اسيدهاي چرب غير اشباع در ساختار مغز تأثير دارند. «نورون» ها براي فعاليت، به انرژي نياز دارند كه گلوكز اين انرژي را تأمين مي كند. اين مقدار، از مواد نشاسته اي كه بيش از نيمي از انرژي روزانه را تأمين مي كنند، به دست مي آيد. ويتأمين B1 كه در غلات، سبزيهاي تازه و خشك و ميوه هاي خشك وجود دارد، جايگاه ويژه اي در فعاليت گلوكز دارد و سرانجام اينكه اكسيژن نيز يك ماده لازم براي مغز است. در اين باره، آهن مستقيماً با هوش در ارتباط است؛ زيرا آهن، اكسيژن را از طريق هموگلوبين خون به مغز مي رساند. مطالعات نشان مي دهد كه هوش روزانه( IQ) در شيرخواراني كه مادران آنها كمبود آهن داشتند، بسيار پايين است. جگر از جمله مواد غذايي عالي است كه در تأمين آهن بسيار تأثير دارد.پروفسور «ژان ماري بور» عضو آكادمي پزشكان و نويسنده كتاب« تغذيه نوين مغز»در مورد روشهاي تغذيه نورون هابه منظور عملكرد مطلوب توضيحاتي ارائه كرده است كه تقديم مي گردد:
***
- جناب پروفسور! نام كتاب جديد شما «تغذيه نوين مغز»است. منظور از اين عبارت چيست؟
* علت اين است كه مغز نيز مانند ديگر اندامهاي بدن براي فعاليتهاي خود به عناصر ويژه اي نياز دارد كه برخي از آنها بايد حتماً از طريق تغذيه تأمين شود. هدف از نگارش اين كتاب آشنايي با شيوه هاي صحيح غذا خوردن است.
- احساس گرسنگي و سيري چگونه از طريق مغز مشخص مي شود؟
* مغز فرمان گرسنگي و سيري را اعلام مي كند و به محض اينكه بدن دچار كمبود مواد غذايي مي شود، به مغز خبر مي دهد. در نتيجه مغز، با ايجاد احساس گرسنگي، فرد را به خوردن غذا ترغيب مي كند. اندامي كه كمبود غذايي داشته باشند عناصر لازم را دريافت مي كند و دوباره اين حالت به مغز ارسال مي شود. اين بار مغز پس از 20 دقيقه، احساس سيري را اعلام مي كند. دو ناحيه مغز در اين روند فعاليت دارند: ساختارهاي مغز در لايه هاي عمقي و قشر مخ در پيشاني.
- چه عناصر ضروري را بايد در عملكرد مغز در نظر گرفت؟
*مغز را مي توان به موتوري تشبيه كرد كه تقريباً مي توان گلوكز را تنها سوخت آن ناميد. اگر تنها 3 دقيقه گلوكز به مغز نرسد، قطعاً نورون ها( ياخته هاي عصبي) از بين مي روند. گلوكز در قندهاي كند، بويژه نان وجود دارد، اما در حبوبات و ماكاروني نيز يافت مي شود. اين قندها كه به آرامي هضم مي شوند، كم كم وارد خون شده و اين امكان را به مغز مي دهند تا بنابر نياز، بتدريج آن را جذب كند. بدن نياز دارد كه روزانه 250 گرم گلوسيد( مواد غذايي حاوي گلوكز) دريافت كند. به عنوان مثال، يك چهارم نان باگت در هر وعده غذايي و مقداري حبوبات در ناهار و شام، اين نياز ضروري روزانه را برطرف مي كند.
اكسيژن ماده لازم براي مصرف گلوكز مغز است و مقدار زيادي از آن بايد وجود داشته باشد؛ به طوري كه گرچه مغز فقط 2 درصد وزن بدن را تشكيل مي دهد، اما حدود 20 درصد اكسيژن تنفس شده را جذب مي كند، اما براي اينكه اكسيژن وظيفه خود را انجام دهد، به عنصر كمينه مهم(آهن) نياز است. در اين كارخانه توليد انرژي، نورون هاعملكرد خود را با آهن انجام مي دهند. مغز همچنين براي دريافت برخي اسيدهاي چرب، بخصوص امگا 3 بسيار حريص است، زيرا ساختار آن منحصراً از چربي تشكيل شده است. پس از بافتهاي چرب، مغز چرب ترين اندام است!
- مصرف چه مواد غذايي ديگري براي عملكرد مطلوب مغز لازم است؟
در درجه اول بايد به پروتئين هاي حيواني از جمله تخم مرغ، ماهي، فراورده هاي دريايي و انواع گوشتها اشاره كرد. اين پروتئين ها در سطوح متعدد تأثير دارند. آنها در ساخت برخي واسطه هاي بين نورون ها، (ناقل هاي عصبي) شركت مي كنند. بسيار لازم است، كه در هر وعده غذايي يك سهم از اين نوع پروتئين ها مصرف شود. به عنوان مثال، يك تخم مرغ براي صبحانه، ماهي در وعده ناهار و يك تكه گوشت در شب. در صورتي كه به اندازه كافي پروتئين مصرف نشود، احساس گرسنگي و سيري توسط مغز به طور دقيق تنظيم نمي شود و كيفيت خواب به هم مي خورد كه در نهايت افسردگي خفيف را در پي دارد.
چربي ها از ديگر مواد غذايي ضروري براي فعاليت مغز هستند. مغز يكي از چرب ترين اندامهاي بدن است. چربي هاي آن مستقيماً در ساختار نورون هاو عملكرد خوب آنها شركت دارد. بخشي از اين چربي ها بايد از طريق مواد غذايي تأمين شود؛ زيرا بدن به خودي خود قادر به ساختن آنها نيست. امگا 3 از جمله اين چربي هاست كه متأسفانه ما آن را كم مصرف مي كنيم. روغن كلزا و گردو جزو منابع امگا 3 هستند. اكيداً توصيه مي شود كه هر روز يك قاشق سوپخوري از اين روغنها ميل شود و اين روغنها به عنوان چاشني جايگزين انواع ديگر شود. امگا 3 همچنين در ماهي و ديگر فراورده هاي دريايي وجود دارد و به همين دليل خوردن دو بار در هفته اين خوراكي ها بايد در برنامه غذايي گنجانده شود.
همچنين ثابت شده است كه كمبود مصرف ماهي، خطر ابتلا به افسردگي را افزايش مي دهد.
ويتأمينها و عناصر كمينه نيز در عملكرد مغز تأثير دارند كه لزوم مصرف ميوه ها و سبزيها پنج بار در روز به همين دليل است.
- آيا مغز شبها به انرژي نياز دارد؟
* بله. برخي از قسمتهاي مغز در زماني كه خواب مي بينيم، بيش از 30 درصد انرژي و در مواقع كابوس ديدن 40 درصد انرژي مصرف مي كنند. در واقع، هيپو گليسمي( كاهش مقدار قند خون) در هنگام خواب باعث مي شود روند به خاطر آوردن وقايع كه در شب تنظيم مي شود، دچار اختلال شده و روز بعد فرد در به خاطر آوردن اتفاقات روز قبل با مشكل روبه رو شود و مشكل حافظه ايجاد خواهد شد. شام نبايد بيش از حد سبك باشد و حتماً بايد قندهاي آهسته كه ضامن كيفيت خواب هستند، ميل شود.
- نشانه هاي تغذيه نامتعادل در مورد مغز چيست؟
*نتايج مستقيم اين موضوع كاهش ضريب هوشي است كه با علائمي از جمله خستگي، كاهش توجه، مشكل در به خاطر سپردن(بويژه در صورت مشاهده كه خطر تصادف را در پي دارد) و حساب كردن بروز مي كند. تحقيقي كه اخيراً روي سالمندان در يك رده سني كه از نظر جسماني نيز سالم بودند، نشان مي دهد؛ كساني كه در وعده صبحانه به مقدار كافي نان مصرف نكرده اند بيش از ديگران در ساعت 11 صبح دچار كاهش ضريب هوشي مي شوند.
- آيا در طول زندگي، دورانهايي هستند كه نياز باشد به تغذيه مغز اهميت بيشتري داد؟
*بله، با توجه به سن و وضعيت سلامتي دو مرحله را بايد ذكر كرد: يكي، دوران بارداري است. نياز به امگا 3 و ويتأمين D در اين مدت دو چندان مي شود. خانمهاي باردار بايد مراقب تغذيه خود باشند و مقدار بيشتري ماهي و فراورده هاي دريايي مصرف كنند تا عناصر لازم براي مغز جنين تأمين شود. مادران همچنين بايد مصرف بيشتر گوشت، صدف و برخي ماهي ها را در برنامه غذايي خود بگنجانند تا نياز افزوده آهن تأمين شود.
دومي اينكه در سومين مرحله زندگي، براي پيشگيري از پيري نبايد مقدار غذا كاهش يابد و بايد مطابق گذشته به اصول تغذيه اهميت داد. در غير اين صورت، نورون هاضعيف شده، ارتباط بين آنها بخوبي انجام نمي شود و پيش از موقع مي ميرند كه اين امر پير شدن مغز را تسريع مي كند. ما بايد طول عمر مغز را با تغذيه خوب تضمين كنيم.
-چه مواردي را مي توان دشمنان مغز قلمداد كرد؟
* مي توان به اين موارد اشاره نمود: تغذيه نامناسب و نامتعادل، مصرف مسكرات، خوردن تنقلات بين وعده هاي غذايي. اين موضوع مانع دريافت و فرستادن دقيق احساس گرسنگي و سيري مي شود.
- آيا كهنسالي نيازهاي خاص مغز را تغيير مي دهد؟
*از آنجا كه بدن با بالا رفتن سن تحليل رفته و ضعيف مي شود، كمتر از گذشته نيازهاي مغز را تأمين مي كند كه البته كمبود مواد غذايي نيست، بلكه كاهش انرژي است. همچنين تغييرات رگها در نتيجه بالا رفتن سن در بعضي موارد مي تواند پيري ساختارهاي مغزي را در پي داشته باشد كه در طولاني مدت خطر از بين رفتن نورون ها را در پي دارد.
- در واقع، پس از 50 سالگي، چه مواد غذايي مهمي را مي توان براي فعاليت مغز مناسب دانست؟
*در اين باره مواد غذايي را مي توان به دو گروه تقسيم كرد: مواد غذايي كه به توليد انرژي كمك مي كند و غذاهايي كه ساختار مغز را محافظت مي كند.
مصرف روزانه مقدار مشخصي مواد غذايي انرژي زا براي مغز لازم است. چرا؟ به طور ساده بايد گفت، اين خوراكي ها منبع غني و اساسي قند كامل؛ يعني گلوكز هستند. گلوكز در نان جزو مواد غذايي است كه در هر وعده غذايي ميل مي شود و حاوي گلوكز است. همچنين در گروه مواد غذايي انرژي زا بايد به خوراكي هاي حاوي آهن اشاره كرد. گوشت قرمز، فراورده هاي دريايي و برخي ماهي هاي قرمز گوشت مانند ماهي تن سرشار از آهن هستند. اين مواد غذايي بايد حداقل سه بار در هفته در برنامه غذايي گنجانده شود.
مصرف اسيدهاي چرب براي محافظت از ساختار مغز لازم است؛ اما هر نوع ماده چربي مفيد نيست. در اين باره اسيدهاي چرب امگا 3 حداقل سه بار در هفته توصيه مي شود. متأسفانه مواد غذايي اندكي حاوي اين نوع اسيد چرب هستند كه از جمله مي توان به ماهي ها، فراورده هاي دريايي و گوشت حيواناتي كه منحصراً از دانه هاي كتان تغذيه مي كنند، وجود دارد. مصرف اسيدهاي چرب امگا6 نيز سه بار در هفته لازم است كه خوشبختانه منابع آن محدود نيست؛ زيرا تمام انواع گوشتها، تخم مرغ و روغن تورنسل حاوي آن هستند. براي محافظت از مغز و همچنين تبادل ارتباط مطلوب بين نورون ها، مغز به پروتئينهايي نياز دارد كه در لبنيات، محصولات دريايي، ماهي ها و گوشت ها وجود دارد. اين پروتئين ها در تمام وعده اي غذايي نياز بدن را برطرف مي كند. از آنجا هضم و جذب اسيدهاي چرب و پروتئينها با بالا رفتن سن تغيير مي كند، در انتخاب مواد غذايي بايد بسيار دقت كرد.
- با بالا رفتن سن بايد از چه اشتباه هايي دوري كرد؟
*سه اشتباه رايج را بايد در وهله اول خاطر نشان كرد: نخستين مورد، غفلت از صبحانه است كه اصلاً يا به اندازه كافي ميل نمي شود. در وعده صبحانه حداقل بايد يك چهارم نان باگت يا سه برش نان كامل با كره و دو فنجان بزرگ مايعات مانند چاي، شير يا آب ميوه مصرف شود.
دومين اشتباه خوردن شام بسيار سبك است؛ زيرا مغز در شب نيز به فعاليت خود ادامه مي دهد و در هنگام خواب ديدن 30 درصد و در صورت كابوس ديدن 40 درصد انرژي بيشتر مصرف مي شود. در هنگام خواب، مغز نبايد دچار قند خون شود؛ زيرا در اين صورت روند شبانه به ياد آوري مطالب دچار تغيير و خرابي مي شود. فراموش نكنيم مغز در شب اطلاعات كسب شده در روز را تنظيم، طبقه بندي، حذف و يا ذخيره مي كند.
سومين اشتباه، عادت به خوردن تنقلات است. اين مسأله مقدار گلوكز مغز را به طور مداوم بالا و پايين مي برد؛ در حالي كه قند لازم مغز بايد طبق نظم مشخصي تأمين شود. اين تغييرات باعث مي شود به پروتئينها آسيب برسد و فعاليت آنها را مخدوش كند.
- در چه صورت شما به افراد مسن توصيه مي كنيد مكملهاي غذايي مانند ويتأمينها يا مواد معدني مصرف كنند؟
*در صورتي كه تغذيه كاملاً متعادل باشد، هيچ گاه حتي در دوران پيري نيز به استفاده از مكملها نيازي نيست؛ البته به استثناي افراد مبتلا به بيماريهايي نظير آلزايمر. اما در صورتي كه تغذيه به اندازه كافي متنوع نيست، توصيه مي شود گاهي يك دوره 15 روزه ويتأمينها و مواد معدني مصرف شود. برخي از اين مواد مانند سلنيوم، مس و روي ارجحيت بالايي دارند؛ زيرا در محافظت نورون هادر برابر اكسيده شدن نقش دارند. ويتأمينهاي E و C نيز با اين روند اكسايشي مخرب مقابله مي كنند. |