|
هاري يک بيماري ويروسي فوق العاده کشنده است که موجب عفونت مرکز دستگاه عصبي مي گردد. تمامي حيوانات خونگرم ممکن

است به آن دچار شوند و با گازگرفتن حيوانات هار بيماري انتقال يابد. از مشخصات آن تحريک دستگاه حرکتي و تظاهرات درمانگاهي آن جنون و تمايل حمله به ديگران و در نهايت فلجي است.
علل توليد:
عامل هاري؛ يعني «رابروويروس» کاملاًَ به دستگاه عصبي تمايل دارد و جراحات آن فقط در بافت عصبي ايجاد مي شود. يکي از ويروسهاي درشت و نسبتاً کم مقاومت است که در برابر بيشتر ضد عفوني کننده ها حساس مي باشد و در بزاق خشک شده در مدت چند ساعت از بين مي رود.
اپيدميولوژي:
هاري در بيشتر کشورها وجود دارد به جز کشورهايي که به شکل جزيره مي باشند (استراليا و زلاندنو) و مي توانند با قرنطينه شديد و قدغن کردن ورود سگ، از نفوذ بيماري جلوگيري کنند.
اهميت هاري از نظر بهداشت عمومي بر اساس تعداد موارد بيماري نبوده، بلکه در رابطه با مرگ و مير شديد ناشي از بيماري (که عملاً 100 درصد بيماران را در برمي گيرد) ميباشد و نيز برخورد فکري و احساسي، رنج و اضطراب افراد گازگرفته شده در ترس از ابتلا به بيماري نيز خالي از اهميت نيست، همچنين سبب خسارت اقتصادي ناشي از صرف مدت زمان و طول درمان ضد هاري مي گردد.
بيماري در انسان:
دوره کمون اين بيماري در انسان 2 تا 8 هفته بوده و ممکن است 10 روز تا 8 ماه بيشتر به طول انجامد. طول دوره کمون به مقدار دوز ويروس وارد شده با گازگرفتگي، محل گزش و شدت زخم بستگي دارد.هر چه محل زخم از سيستم اعصاب مرکزي دورتر باشد،دوره کمون طولاني تر است .

بيماري با احساس اضطراب و نگراني، سردرد، افزايش مختصر درجه حرارت بدن، بي قراري و تغييرات احساسي مبهم شروع و شدت آن به محل زخم يا گازگرفتگي مربوط مي شود. اغلب اوقات درد و خارش محل زخم احساس مي گردد. در مرحله تحريک بعدي، حساسيت شديدي نسبت به نور و صدا ايجاد گرديده، اتساع مردمک و افزايش بزاق مشاهده مي شود.
با پيشرفت بيماري، اسپاسم (گرفتگي) شديد عضلات بلعي ظاهر شده و در نتيجه انقباضات عضلاني مايعات بشدت برگردانده مي شود.در بيشتر بيماران ترس از نوشيدن (ترس از آب) ديده مي شود و هنگام مشاهده مايعات، انقباضات شديد حلقي-حنجره اي ايجاد شده و حتي از بلع بزاق خود نيز امتناع مي ورزند.
همچنين ممکن است اسپاسم هاي عضلات تنفسي و نيز تشنجات عمومي ايجاد شود.مرحله تحريک ممکن است تا هنگام مرگ وجود داشته باشد نشانه هاي بيماري 6 روز و گاهي اوقات بيشتر به طول انجاميده و سرانجام به طور غير قابل اجتناب به مرگ منتهي مي گردد.
بيماري در حيوانات :
در حيوانات به دو شکل اين بيماري ديده مي شود:
1 - هاري خشمناک
2 - هاري فلجي يا آرام که در رابطه با نقش علائم عصبي متمايز مي گردد.
سگ:
دوره کمون 10 روز تا 2 ماه و گاهي بيشتر است، ابتدا سگها رفتار غير طبيعي داشته، در گوشه هاي تاريک مخفي شده، اضطراب غير عادي نشان داده يا بسيار آرام و بي حرکت مي شوند.
رفلکس هاي تحريکي افزايش يافته و حيوان با کوچکترين حرکتي از جا مي پرد، بي اشتهايي، خارش ناحيه گازگرفتگي، تحريکات دستگاه ادراري تناسلي و افزايش مختصر درجه حرارت بدن مشاهده مي گردد.
بعد از 1 تا 3 روز علائم تحريکي و اضطرابي افزايش مي يابد؛ حيوان به طرز خطرناکي حالت تهاجمي به خود گرفته، تمايل شديدي به گازگرفتگي اشيا، حيوانات و انسان از جمله صاحب خود نشان مي دهد و اغلب خود را نيز گاز گرفته و زخمهاي شديدي در بدنش ايجاد مي نمايد. در خصوص فلجي عضلات حلقي، بلع بزاق امکان پذير نبوده و به مقدار فراواني بزاق ترشح مي گردد و صداي عوعو تغيير يافته و زوزه خشک و طولاني مي کشد.
سگهاي هار تمايل به ترک محل سکونت داشته و به سگها و حيوانات ديگر حمله مي نمايند. در مرحله آخر بيماري، تشنجات عمومي متداول مي باشد.
شکل آرام يا بي صداي بيماري با علايم فلجي مشخص گرديده و در مرحله تحريک بسيار کوتاه و گاهي اصلاَ وجود ندارد. فلجي با عضلات سر و ناحيه گردن شروع شده، بلع مشکل گرديده و صاحب دام مشکوک بوجود جسم خارجي مثل استخوان در گلو مي گردد. فلجي عمومي به دستها و پاها ادامه يافته و به مرگ منجر مي شود.
گربه:
عموماً بيماري در اين حيوان به شکل خشمناک بوده و علايم شبيه هاري در سگ مي باشد. فلجي يک سوم بالاتنه بدن 2 تا 4 روز پس از ظهور علايم تحريکي اتفاق مي افتد.
گاو:
حيوان از گله دور شده، بعضي از گاوها مردمک آنها اتساع مي يابد و بعضي ديگر علايمي چون خواب آلودگي و افسردگي خواهند داشت. حرکات غير طبيعي اندامهاي حلقي، ترشح اشک و ترشحات بيني ممکن است ديده شود. حملات خشمگينانه نادر بوده ولي ممکن است لرزشهاي عضلاني، بي قراري و ازدياد حساسيت در محل گزش مشاهده مي شود با پيشرفت بيماري، ناهماهنگي عضلاني و انقباضات تودينک به کلونيک گروه عضلات گردن، تنه و دستها و پاها ديده مي شود. عمل بلع مشکل شده و نشخوار قطع مي شود و سرانجام حيوان به زمين افتاده و مي ميرد.
لاغري مفرط قابل اهميت است، لب بالا با کف زرد رنگي پوشيده شده و يبوست شديد است معمولاَ علائم فلجي بين 2 تا 3 روز بعد از نشانه ها ظاهر مي گردد. بيماري 2 تا 5 روز و گاهي 8 تا 10 روز به طول مي انجامد .
تفکيک هاري گاوي ناشي از خفاشهاي شب کور و سگ يا ديگر حيوانات امکان پذير نيست، بويژه اگر وقوع بيماري «اسپوراديک» باشد، ولي مواردي چون حضور خفاشهاي خونخوار گزش ناشي از آنها، وقوع موارد متعدد بيماري، نقش برتر تظاهرات فلجي و بيش از همه عدم حضور سگهاي هار در ناحيه، هاري منتقله با خفاش را تأييد مي نمايد.
* ديگر حيوانات اهلي:
نشانه هاي هاري در اسب، گوسفند و بز چندان متفاوت از بيماري در گاو نمي باشد. هاري گوسفند بز و خوک متداول نيست.
* حيوانات وحشي:
هاري در بسياري از گوشتخواران و ديگر پستانداران به طور طبيعي اتفاق مي افتد . روباه، شغال و گرگ حساس ترين حيوانات در مقابل ويروس مي باشند. بيشتر به نوع خشمناک بيماري دچار مي شوند.
* بيماري زايي:
هنگامي که ويروس از طريق زير جلدي يا داخل عضلاني (به طور طبيعي از طريق گازگرفتگي اتفاق مي افتد) وارد بدن شود، بوسيله آکسوپلاسم اعصاب محيطي، از محل گزش به سيستم اعصاب مرکزي انتشار مي يابد.
ويروس ابتدا در محل ورود عضلات تکثير يافته، بعد به سيستم عصبي حمله ور مي شوند و بعد به غدد بزاقي انتشار مي يابد. ويروس در غدد بزاقي و ريه ها بيشتر از مغز مي باشد (در خارج از اعصاب مرکزي تکثير مي يابد) همچنين هرگاه ويروسي از غدد بزاقي جدا گردد، در سيستم اعصاب مرکزي نيز وجود خواهد داشت.
* منشأ عفونت و روش انتقال:
حيوانات ميزبان عامل بقاي ويروس در طبيعت، گوشتخواران و خفاشها مي باشند.
* هاري شهري:
سگها اصلي ترين عامل اين نوع هاري مي باشند. عفونت با گاز گرفتگي از سگ به سگ و از سگ به انسان و حيوانات اهلي انتقال مي يابد. وجود تعداد زيادي سگ و ميزان وسيع توليد مثل ساليانه جمعيت سگها عوامل مهمي در همه گيري بيماري مي باشد .
ديگر عامل مهم در بقاي ويروس، دوره کمون طولاني بيماري در برخي سگهاست. نشان داده شده که ويروس چند روز (تا 5 روز) پيش از شروع بيماري در بزاق وجود داشته و دفع ويروس از اين راه تا هنگام مرگ حيوان ادامه مي يابد. خطر انتقال ويروس به انسان با گاز گرفتگي يا خراشهاي جلدي، با مقدار زياد ويروس بيشتر خواهد بود. خطر ابتلاي زخمهاي کوچک بويژه اگر زير لباس باشد، کمتراست.
* هاري در زندگي وحش:
در يک جمعيت، يک يا دو نوع از پستانداران بويژه گوشتخواران و خفاشها عامل بقاي هاري مي باشند. هاري وحوش (وحش) خطر دايمي براي انسان و دامهاي اهلي است.
چنانچه حيوانات وحشي به بيماري دچار گردند، به شهرها و مناطق سکونت انسان هجوم آورده و به انسان و حيوان حمله مي نمايند. انتقال بيماري در وحوش بيشتر از سگهاست.
* کنترل:
براي کنترل بايد جنبه هاي زير را در نظر گرفت:
- برنامه هاي کنترل در ريشه کني هاري شهري
- اقدامات کنترل هاري وحوش
- مقررات بين المللي در رابطه با نقل و انتقال حيوانات
- برنامه هاي واکسيناسيون پيش و پس از ايجاد مخاطره در انسان
* کنترل و ريشه کني هاري شهري:
منطقي ترين راه براي جلوگيري از هاري در انسان کنترل و ريشه کني آن است.
هدف از کنترل و ريشه کني عفونت در حيوانات اهلي و عمدتاً سگها، کاهش جمعيت حيوانات حساس از طريق واکسيناسيون سگها و گربه هاي خانگي است.
معدوم نمودن سگهاي ولگرد خياباني يکي از موارد ريشه کني هاري است براي نتيجه مطلوب تر(و تا حد امکان در فواصل زماني کوتاه) حداقل 70 درصد تمامي سگها و گربه هاي شهرها و نواحي مجاور ر واکسيناسيون شوند.
بعد از واکسيناسيون بايد حيواناتي که قبلاً يمن نشده و آنهايي که تازه متولد شده اند و يا آنهايي که از مناطق ديگر وارد شده اند، ادامه يابد. برنامه واکسيناسيون بايد خانه به خانه (بهتر است) از طريق مؤسسات يا کلينيکهاي سيار در هر منطقه صورت گيرد. سن واکسيناسيون سگها و گربه ها از 3 ماهگي مي باشد.
* کنترل هاري حيوانات وحشي:
در اين خصوص دو مورد هاري منطقه با خفاش و هاري منطقه توسط گوشتخواران بايد مدنظر قرار گيرد.
الف) از اقدامات اساسي کنترل، واکسيناسيون گاو در مناطق شايع بيماري و کاهش جمعيت خفاشهاست. همچنين از داروهاي ضد انعقادي مثل ديفناديون براي کاهش جمعيت خفاشهاي شب کور در مناطقي که هاري رخ مي دهد استفاده مي شود. براي جلوگيري بيماري در انسان توسط خفاشهاي شب کور در مناطقي که هاري رخ مي دهد آموزش، بويژه براي کودکان ضروري است تا از دست زدن و يا جمع آوري خفاشهايي که به زمين مي افتند، پرهيز نمايند.
ب) کنترل هاري توسط گوشتخواران وحشي اساساَ در ارتباط با روشهاي کاهش جمعيت انواع ميزان اصلي ويروس است که عامل بقاي دوره را ايفا مي نمايد. از بين رفتن گوشتخواران وحشي منجر به کاهش موارد بيماري خواهد شد که با طعمه گذاري و شکار با اسلحه و تله گذاري صورت مي توان هاري را کنترل يا ريشه کن نمود.
- کشورهايي که عاري از هاري مي باشند بايد از ورود سگ و گربه از نواحي آلوده جلوگيري به عمل آوردند. همچنين ايجاد قرنطينه طولاني به مدت 4 تا 6 ماه و واکسيناسيون حيوانات در هنگام ورود.
* پيشگيري هاري انسان:
واکسيناسيون افراد در معرض خطر شديد آلودگي پيش از تماس با بيماري مثل کارکنان آزمايشگاه ها، کساني که در برنامه کنترل هاري انجام وظيفه مي کنند و با حيوانات ولگرد سروکار دارند، مانند دامپزشکان.
واکسيناسيون افراد بعد از تماس که اساسا شامل درمان موضعي زخم و تزريق واکسن پيش از اينکه ويروس به سيستم عصبي برسد، مي باشد. |