|
کارکردهاي اجتماعي عاشورا با موجي از بيداري که در جامعه خواب آلود آن دوران ايجاد کرد، يکي از مهم ترين و شاخص ترين تأثيرات

خود را رقم زد. بيداري اجتماعي تنها به روز عاشورا و واقعه کربلا محدود نمي شود و دامنه آن به برکت قيام حسيني تا امروز هم ادامه داشته است و هر روز بر آن افزوده مي گردد.
تاسوعا و عاشورا چه نيازي از نيازهاي اجتماعي جامعه ما را برطرف مي کند؟ و چه نيازي به تداوم پرشور برگزاري مراسم عاشورايي در بين مسلمانان است؟ حجة الاسلام دکتر محمود تقي زاده داوري، رئيس مؤسسه شيعه شناسي، در گفتگو با «قدس» به اين سؤالها پاسخ گفته است.
* با توجه به کارکردهاي بسيار حادثه عاشورا، اين واقعه تاريخي داراي چه مؤلفه هايي بود که در دوران امام حسين (ع) با توجه به ايجاد زمينه هاي انحراف حق از سوي حاکمان وقت، به بيداري اجتماعي در آن دوران منجر شد، به طوري که ماندگاري تأثير اين موج تاکنون وجود دارد؟

** بررسي پيام عاشورا نيازمند رصد فرمايشات و تعبيرات امام حسين (ع) است. يکي از تعبيرات ايشان درباره هدف اين قيام است که آن را اصلاح وضعيت موجود جامعه عنوان کرده اند. در بعضي ديگر از تعبيراتشان هم به ضرورت امر به معروف و نهي از منکر اشاره دارند. در جامعه آن دوران جا به جايي هايي در ارزشهاي اجتماعي صورت گرفته بود که سنتهاي جاهلي، خرافات، اسطوره ها و رسم و رويه هاي جاهلي دوباره رواج يافت و حضرت بر نفي اين موارد در جامعه تأکيد داشتند.
عاشورا در درون خود حاوي پيامهايي براي تغيير اجتماعي و اصلاح و بهبود وضعيت اجتماعي در هر دوره اي است. واقعه عاشورا بهترين بستر براي تغيير منکرها و زشتيهايي است که در جامعه رواج مي يابد. از اين رو امر به معروف و نهي از منکر به عنوان اصلي ترين پيام عاشورا از سوي امام حسين (ع) مطرح مي شود.
* اين واقعه چطور اين ظرفيتهاي نفوذ را براي پيام رساني خود در لايه هاي مختلف اجتماعي باز کند؟
** اين بحث، ** اين موضوع، بحثي فلسفي اجتماعي است. هر جامعه اي در حرکت خود گاه دچار عقبگرد و رکود مي شود و الزامي ندارد که همواره حرکت رو به جلو داشته باشد. بلکه جامعه حرکت نوساني دارد. گاهي رو به جلو مي رود. گاهي عقب مي ماند و دچار سستي و ضعف و رکود مي شود. بنابراين، آنچه در فلسفه تاريخي اين موضوع مطرح است، اينکه جوامع در مسير حرکت خود گاه دچار نوسان و حرکتهاي قهقرايي مي شود.
از اين رو، بر مصلحان، مربيان، معلمان، انديشمندان و بزرگان علمي و اخلاقي جامعه لازم است که به روند توسعه جامعه کمک کنند تا جامعه از حالت رخوت، رکود و بيماري بيرون بيايد و به جامعه اي سالم، پيشرونده و متکامل تبديل شود.
* در اين جا، بيداري اجتماعي چه جايگاه و مفهومي براي روند رو به رشد جوامع دارد؟
** ببينيد، بيداري اجتماعي به تعبيري به معناي سرزنده بودن و با طراوت بودن است. عاشورا در جامعه ما در قالب سنتهاي اجتماعي اين نقش را ايفا مي کند که تجديد روحيه و نشاط مي کند و جامعه را از پژمردگي بيرون مي آورد. به مردم، طراوات و سرزندگي مي دهد، طبقات مختلف جامعه را به هم پيوند مي زند، طبقات مختلف را در قدرت، ثروت و منزلت کنار هم مي نشاند.
همه اينها از طريق نمادهاي عاشورايي همچون پوشيدن لباسهاي عاشورايي، گذاشتن مراسم عزا، سينه زني و نحوه سوگواري کنار هم قرار مي دهد. در روز عاشورا، بسياري از گروه ها در کنار هم قرار مي گيرند و به يکديگر احترام مي کنند و روحيه تواضع در همه مردم تقويت مي شود.
اين چنين است که آيين عاشورا موجب سرزندگي جامعه و ايجاد شور مي شود. عاشورا هم روحيات جامعه را زنده مي کند، هم عواطف و احساسات جامعه را تازه مي کند. از سوي ديگر، به جامعه آگاهي بخشي مي دهد و مردم را بيدار مي کند. انقلاب اسلامي جلوه اي جلوه هاي عاشوراست. واقعه کربلا نقش پررنگي در پيروزي انقلاب اسلامي ايران داشته است.
* موضوع عاشورا در موضوع بيداري اجتماعي چه نقشي را دارد؟
** زماني که مي گوييم عاشورا در بيداري جامعه نقش دارد، بدين معناست که ما را از سير قهقرايي باز مي دارد و به جلو مي راند. روابط اجتماعي ما را بهبود مي بخشد. از سستي و کاهلي و کندي و پس رفت باز مي دارد. پيوندهاي اجتماعي را تقويت و انسجام جامعه را بيشتر مي کند. هماهنگي و يکنواختي را در بين لايه هاي مختلف اجتماعي مي گشايد.
از آنجا که جامعه به عنوان يک موجود زنده بخشهاي مختلف آن با يکديگر هماهنگ، هم هدف و پيونده خورده هستند، آن چنان که يک روح واحد درون آن ها دميده شده و يک شعار مي دهند و يک رنگ لباس را دارند و يک هدف را تقويت مي کنند، همين عامل سرزنده بودن و نشاط جامعه مي شود. فراتر از اين يکرنگي، باورهاي مشترک اعتقادي و بيداري اجتماعي نيز در مردم تقويت مي شود. اين اثرات عاشورا نه تنها درمقام تحليلي نظري وجود دارد، بلکه در عرصه عمل هم به منصه ظهور رسيده است.
جوامعي را داريم که از درسهاي عاشورا الهام گرفته اند و زير بار زور نرفته اند و سربلند و عزتمند هستند. بنابراين، عاشورا در مقام عمل هم با بيداري و زنده بودن جامعه همخوان و هماهنگ است. نمونه هاي تاريخي آن نه تنها در پيروزي شکوهمند انقلاب اسلامي ايران، که در ساير کشورها هم وجود دارد.
* کارکردهاي اجتماعي واقعه عاشورا مي تواند تا آنجا پيش برود که به تحقق جامعه آرماني يا به تعبيري «مدينه فاضله» منتهي شود؟
** در اين باره، به بخشي از نظريه هاي فارابي در کتاب «آراء اهل المدينه الفاضله» اشاره مي کنم. فارابي، مدينه فاضله را همانند يک بدن تشبيه کرده، بدني که تام و سالم است. همان طور که بدن داراي قواي متفاوتي مي باشد، جامعه هم داراي اجزاي مختلف است و همان طور که تعامل و همکاري بين قواي بدن موجب بقاي زندگي مي شود، تعامل و ارتباط اعضاي جامعه هم باعث بقا و تداوم حيات اجتماعي خواهد شد.
بنابراين، بايد مشخص شود تاسوعا و عاشورا چه نيازي از نيازهاي اجتماعي ما را برطرف مي کند. چه نيازي داريم که در مراسم سوگواري شرکت مي کنيم و به دنبال چه اثراتي هستيم که اين مراسم سوگوارانه را تداوم مي بخشيم. درباره کارکردهاي خاص واقعه عاشورا در جامعه بايد گفت، اين امر به طور منطقي دو پيش فرض با خود به همراه دارد.
يکي اينکه کارکردهاي اجتماعي هنگامي مطرح مي شوند که جامعه را به مثابه يک موجود مرکب و يا يک کل واقعي در نظر بگيريم؛ سيستمي که مجموعه هاي آن در ارتباط با يکديگرند و کارکرد و نقش اجزا به بقاي کل منجر مي شود. اگر جامعه را به عنوان کل در نظر بگيريم، بخشي از آن بخش آييني است. تداوم و بقاي جامعه، نشان دهنده کار اجزاست که موجب استمرار آن شده، لذا شناخت و بررسي تاسوعا و عاشورا که موجب تداوم حيات اجتماعي جامعه ما مي شود، از ضرورتهاست.
* با توجه به اشاره شما به بخش آييني اين موضوع، برپايي آيينهاي عاشورايي تا چه ميزان در اثرگذاري کارکردهاي اجتماعي واقعه عاشورا در جامعه مؤثر است؟
** ببينيد، تاسوعا و عاشورا، به عنوان زمان اوج آيين سوگواري حسيني، صرف نظر از جنبه ثواب اخروي و نشاط روحاني فردي، کارکردهاي اجتماعي بسياري در برآوردن نيازهاي جامعه دارد. حتي اجتماعي کردن نسل بعد و جامعه پذيري نسل آينده نيز مي تواند يکي از مهمترين کارکردهاي اجتماعي اين واقعه باشد. آيينهاي سوگواري، عامل انتقال سنتهاي گذشته به نسل آينده است و فرزندان ما را با فرهنگ حسيني رشد مي دهد.
تأکيد مي کنم که مراسم عزاداري امام حسين(ع) در شکل دادن هويت جامعه شيعي نقش تعيين کننده اي دارد و کارکردهاي عاشورا، کليه نيازهاي مهم عاطفي، اخلاقي و حقوقي ما را نيز برطرف مي کند. |