|
* علي اکبر بابازاده
اشاره
شايعه پراکني يک بيماري اجتماعي است که مفاسد بي شماري را توليد مي کند و پيکره جامعه را متزلزل و جو آن را مسموم مي
سازد و آسايش و امنيت توده هاي مردم را به خطر مي اندازد. امروز جامعه به عنوان خانه دوم انسان به حساب مي آيد و هر کس وظيفه دارد در حفظ صفا و آرامش و امنيت آن بکوشد و از هرگونه عوامل منفي همچون شايعه سازي و افشاگري بپرهيزد؛ زيرا خود شايعه ساز نيز از آسيبهاي زيانبار اين گونه رفتارها در امان نخواهد بود و ويروس آن به همه جا و همه افراد سرايت مي کند.
اسلام شايعه سازي را از رفتار منافقان مي شمارد که هر خبري را مي شنيدند، زبان به زبان، فاش مي ساختند و هرگز از پيامبر خدا(ص) و ديگران صحت و سقم آن را تحقيق نمي نمودند. امام صادق(ع) در اين باره هشدار مي دهد: از شايعه پراکني اجتناب کنيد.(اصول کافي/ ج /2 ص /371 ح 8 ) و هر کس آنچه را که مي شنود و يا مي بيند نقل کند جزو کساني است که خداوند به عذاب دنيوي و اخروي تهديدش مي کند. (وسائل الشيعه/ ج /8 ص /598 ح 6 ) بنابراين براي جلوگيري از لکه دار شدن اشخاص و حيثيت ها و حفظ آرامش محيط اجتماعي و بين المللي به ويژه جوامع اسلامي وظيفه داريم در مسايل شخصي و غيره با تعمق لازم و انديشه کافي عمل نموده و زمينه بي آبرويي ديگران و کيفر سنگين خود را فراهم نکنيم.
* ريشه شايعه سازي
شايعه سازي از کمبود اخلاقي و سياسي و مذهبي افراد از يک طرف و ضعف و زبوني و ترسويي آنان از طرف ديگر ريشه مي گيرد و اين بيماري در اشخاص منافق، خائن، ورشکستگان سياسي و بي شخصيت و منفور تجسم پيدا مي کند؛ زيرا چنين عناصري چون توان رويارويي با افراد نداشته و از منطق لازم برخوردار نيستند، براي هدفهاي خاص شيطاني و نفساني دست به افشاگري و شايعه سازي مي زنند، تا بدين وسيله به نظر خود، ديگران را نيز مانند خود بي آبرو و بي حيثيت کنند.
امير مؤمنان علي(ع) مي فرمايد: عناصر معيوب و منفور دوست دارند عيوب ديگران را فاش کنند تا در عيوب خويشتن راه عذر داشته باشند. (غررالحکم/ ص /407 ش 37 )
در سخني ديگر فرمودند: افراد فاسد و شرور به دنبال کشف و پخش عيوب مردمند و مانند مگس هميشه به دنبال مواضع فاسد مي گردند و هرگز زيبايي ها و محسنات را نمي بينند.(شرح ابن ابي الحديد/ ج /16 ص 187 )
اين دو حديث به روشني ريشه جستجوي عيوب مردم و بي آبرو کردن آنان و اشاعه و پخش انواع شايعات را نشانه کمبود و شرارت و منفور بودن خود شايعه سازان مي داند. و در فراز ديگري ضمن خطرناک خواندن منافقان، به شيوه هاي حرکتي آنان مي پردازند و مي فرمايند: از منافقان حذر کنيد، زيرا آنان علاوه بر گمراهي خود ديگران را نيز به گمراهي و لغزش مي کشانند، آنان از نظر ظاهري خود را زيبا نشان مي دهند در حالي که دلهاي ناپاکي دارند.(غررالحکم/ ص /146 ش 50 )
قرآن کريم نيز در سوره احزاب آيه 60 و 61 به شايعه سازي منافقان اشاره کرده و هشدار مي دهد چنانچه دست از شيطنت برندارند، به تيغ عدالت سپرده خواهند شد: «اگر منافقان و آنان که در دلهايشان بيماري ضعف ايمان است و آنان که در مدينه شايعه هاي دروغ و دلهره آور پخش مي کنند از رفتار زشتشان باز نايستند، تو را بر ضد آنان برمي انگيزيم که يا تبعيدشان کني يا با آنان بجنگي ، آن گاه در اين شهر جز اندکي که خالص و پاک هستند در کنار تو نخواهند ماند. اين چند گروه به علت اعمال ناهنجارشان طرد شدگان از رحمت خداي اند، هرجا که يافت شوند بايد دستگير شوند و به سختي به قتل برسند.»
روشن است که عامل شايعه پراکني، بي شخصيتي و نفاق و شکست در ميدانهاي سياسي و اجتماعي است و هدف اصلي شايعه سازان پوشاندن ضعف خود و لکه دار کردن ديگران است.
* آثار زيانبار شايعه سازي
اگر جامعه اي دچار شايعه سازي شود و فرهنگ شايعه پراکني مقبول افتد، در چنين جامعه اي اضطراب و نگراني توده هاي مردم را فرا مي گيرد، تفاهم و همکاري و صفا و محبت، جاي خود را به دشمني و بي اعتمادي داده و در چنين شرايطي هيچ انسان با شرافت و با شخصيتي مصون نمي ماند و افراد قرباني هوس هاي افشاگرانه مي گردد و رشد اقتصادي و بنيان نظامي و استقلال ملي صدمه مي بيند.
قرآن شهادت مي دهد که شايعه سازان در مورد خدا دروغ گفته و بافته هاي خود را به نام خدا جا مي زدند.(آل عمران/ 78 ) و به پيامبر اولواالعزمي چون حضرت موسي تهمت ناروا زدند و آن را در ميان مردم فاش ساخته و سرانجام به کيفر و قهر خدا گرفتار آمدند.(قصص/ 81 ، مجمع البيان/ ج /7 ص 267 الميزان/ ج /16 ص 84 ). در اين ميان ناموس پيامبر خدا از اين شايعه سازان در امان نماند و با تهمت بي عفتي دامن پاک او را لکه دار ساختند و قرآن با تعبير «ان الذين جائوا بالافک» (نور/ 11 ) مي رساند که اين شايعه به طور گروهي ساخته شد. در سخن امام علي (ع) نيز آمده است که شايعه سازان به خود پيامبر(ص) و شخصيت علي(ع) نيز رحم ننموده و به هر دو نسبت دروغ دادند.(نهج البلاغه/ خ /201 ص 665 )
* مبارزه با شايعه سازي
براي خنثي کردن شايعات، هم بايد شايعه سازان را متوجه خطا و خلافشان کرد و هم کساني را که تحت تأثير شايعات قرار گرفته اند، آگاه نمود و از سوي سوم هر شنونده اي وظيفه دارد با چنين افرادي برخورد نمايد:
1. وظيفه مردم در برابر شايعه
قرآن کريم مي فرمايد: افراد با ايمان در برابر سخنان نابجا اعم از شايعه و غيره متأثر نمي شوند و با اعتراض عملي به شايعه سازان به سخنان آنان ترتيب اثر نداده و از آنها اعراض مي کنند(قصص/ 55 ) زيرا وظيفه اهل ايمان اين است که از کليه حرفهاي بي مورد دور باشند و براي اين گونه سخنگويان ارزش قائل نشوند.(مؤمنون/ 3 )
قرآن کريم در آيه ديگري دستور مي دهد: از هيچ سخني بدون تحقيق و علم کامل پيروي نکنيد.(اسراء/ 36 )
امام صادق(ع) مي فرمايد: هر کس به سخن سخنراني گوش کند در واقع وي را پرستش نموده! بدانيد که اگر سخن از خدا باشد، خدا را پرستش کرده و اگر سخن شيطنتي باشد، شيطان را پرستش نموده است.(بحارالانوار/ ج /72 ص /264 ح 1 )
2. تنبيه شايعه سازان
دولت اسلامي و مردم در صحنه، وظيفه دارند با شايعه سازان برخورد کنند و به تناسب موارد شايعه و تعمد شايعه افکنان، عکس العمل متناسب نشان دهند و چنانچه با برخوردهاي اوليه، اصلاح نشدند، طبق موازين شرعي مي توان به شدت تنبيه کرد.
قرآن مجيد ضمن تهديد شايعه سازان، به پيامبر نيز اجازه مي دهد چنانچه آنها سرِ عقل نيايند، مي توان آنان را تا مرز اعدام تنبيه نمايد.(احزاب/ 60 ) به همين جهت «حکم بن ابي العاص» پدر مروان را از مدينه به طائف تبعيد کرد، زيرا وي با افشاگري و شايعه پراکني، به اسلام و مسلمانان خيانت مي کرد و حتي عليه اهل بيت آن حضرت سخن مي گفت. (شرح ابن ابي الحديد/ ج /6 ص 149 ) و در همين رابطه مرکز توطئه گران و شايعه افکنان را که در خانه يکي از يهودي ها به نام «سويلم» جمع مي شدند به آتش کشيد و نقشه هاي جاسوسي و سخن پراکني آنان را نقش بر آب ساخت.(سيره ابن هشام/ ج /2 ص 517 )
چنانچه اين گونه افراد داراي زمينه هاي اعتقادي باشند، مي توان از طريق نصيحت آنان را آگاه کرد. حضرت صادق(ع) مي فرمايد: هر کس با نقل شايعه اي آبروي کسي را لکه دار سازد از ولايت خدا خارج گشته و به زير پرچم شيطان در مي آيد حتي شيطان نيز او را قبول نمي کند.(اصول کافي/ ج /2 ص /358 ح 1 ) امام باقر(ع) نيز مي فرمايد: سخنان چنين کساني باعث فساد و قتل و غارت در جامعه مي گردد و خداوند در روز رستاخيز همه آنها را در پرونده آنان منعکس مي سازد.(اصول کافي/ ج /2 ص /370 ح 5 )
بديهي است که چنانچه آگاهي بخشيدن به شايعه سازان امکان پذير نباشد، بايد ازطريق قانوني مجازات شوند. |
