* معصومه فرماني کيا
چند سال پيش در نخستين گردهمايي دست اندرکاران بهره برداري از بناهاي مذهبي - تاريخي، مسؤولان ارشد سازمان ميراث



فرهنگي و گردشگري عنوان نمودند که حفظ و حراست از زيارتگاهها و بقاع متبرکه منبع ارزشمندي براي جذب توريست و در نتيجه درآمد ارزي است و درصدد ارايه راهکارهاي اساسي در اين زمينه برآمدند.
دکتر ابراهيم شجاعي، مسؤول پروژه تحقيقاتي توريسم مذهبي با تاکيد بر تجربيات علمي و تحقيقي مي گويد: 7 هزار و 450 بقعه را به طور کامل مورد بررسي قرار داده اند.
مدتي بعد مسؤولان به اين فکر افتادند با تدوين نخستين اطلس جامع بناهاي تاريخي- مذهبي روزنه اميدي به ورود گردشگران مذهبي در ايران باز کنند و در مصاحبه هاي مکرر خود اظهار مي داشتند: آخرين اطلاعات در مورد بناهاي مذهبي در اين اطلس گردآوري شده اما گويا اين راه نيز مثل اغلب راهکارهاي ديگر ناتمام ماند، زيرا هنوز نه تنها خارجي ها، بلکه مردمان بومي تا نام شهر مذهبي به ميان مي آيد، با جايي جزء حرم مطهر آشنايي ندارند. در همين ارتباط حجةالاسلام غلامي، معاون بقاع متبرکه سازمان اوقاف و امور خيريه کشور از شناسايي 8 هزار و 186 بقاع متبرکه در سراسر کشور خبر داده و مي گويد: 10 هزار و 691 امامزاده در ايران مدفون هستند که سالانه هزاران نفر مشتاق به زيارتشان مي آيند.
وي با اشاره به اينکه اين مراکز به عنوان اماکن مقدس براي مردم قابل احترامند، يادآور مي شود: با اجراي طرح ساماندهي بقاع متبرکه اين مکانها به قطبهاي فرهنگي تبديل مي شوند تا بتوانند نيازهاي فرهنگي- ديني و اجتماعي مردم را تأمين کنند.
غلامي خاطر نشان مي کند: امامزاده هايي که در داخل شهرها هستند، در صورتي که تمامي شرايط تبديل شدن به قطبهاي فرهنگي را داشته باشند، در مجاورت آنها حوزه علميه، مجتمع هاي آموزشي و... شکل مي گيرد.
وي به عنوان اولين گام از ساخت مدرسه اي در «ده ونک تهران» در مجاورت امامزاده قاضي خبر مي دهد.
غلامي، بي توجهي به بقاع متبرکه را کم توجهي به فرهنگ مي داند و با اين نگاه توجه به امامزادگان و بقاع متبرکه را به عنوان يک مجموعه فرهنگي قابل اهميت مي خواند و خاطرنشان مي کند: طرح توسعه جامع امامزادگان بايد به گونه اي طراحي شود که زائران بتوانند از فضاهاي فرهنگي چون کلاسهاي قرآن، کلاسهاي هنري و کتابخانه بهره مند شوند.
* جايگاه معصوم زادگان
در عرف تشيع مراد از امامزاده فرزند يا فرزندزادگان ائمه اطهار(ع) است و اصطلاحاً به مدفن و مزار آنها و بزرگان سادات اطلاق شده که اغلب در سراسر شهرها و روستاهاي ايران پراکنده است. طبق آماري که به وسيله سازمان اوقاف تهيه شد و سال 1352 شمسي در روزنامه کيهان ايران انتشار يافته در ايران حدود 1059 امامزاده شمارش شده که استان مرکزي از اين لحاظ مقام نخست را دارد و سيستان و بلوچستان تنها استاني است که امامزاده اي در آن ديده نشده است.
* شناخت واقعي غيرممکن است
غلامرضا جلالي، مدير گروه رجال و انساب بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي از آمار جديد در زمينه امامزادگان خبر مي دهد، هر چند به گفته او تحقيق در احوال معصوم زادگان و شناخت آنها به دلايل مختلف غيرممکن بوده است که از جمله مي توان به پنهان زيستي آنها اشاره کرد.
جلالي مي گويد: اين مجهول زيستي گاه باعث مي شده تا پايان کار اطلاعي از آنها در دست نباشد.
وي با اشاره به لوحهايي که در روز فوت بر مزار آنها گذاشته مي شده مي گويد: اين لوح ها به خط کوفي بوده و در دوران بعد که قصد بوده است لوحها به خط ثلث يا نسخ برگردانده شود، دشواريهاي خط کوفي و گاه فرسوده شدن و ريختن بعضي کلمات سبب تحريف آنها مي شده است، چنانکه حسين به صورت حسن و عبيدا... به صورت عبدا... درآمده و از اين موارد بسيار است.
به گفته وي، گاه در ذکر پدران صاحب مرقد تا اتصال به معصوم از باب اختصار يک يا چند رابطه حذف مي شده است و همين باعث شده شرح همه آنها در دست نباشد، چنانچه در حال حاضر در نقاط مختلف، امامزاده هايي را مي بينيم که فرزند امام موسي کاظم(ع) معرفي شده، در حالي که آن حضرت بدين کثرت فرزند نداشتند.
* مهاجرت سادات به ايران
مدير گروه رجال و انساب از مهاجرت سادات به نقاط امن سرزمين ايران در زمان حکومت جابر از امويان ياد کرد.
وي مي گويد: به طور کلي اين سادات را مي توان به چند گروه تقسيم کرد، گروه اول آنها که به علت دشمني امويان و کشتار بي رحمانه حجاج از خاندان علي(ع) راهي ايران و شرق شدند، گروه دوم سادات علويه اي که به سبب آوازه ولايتعهدي و حکومت امام رضا(ع) رو به اين سرزمين آوردند و يا ساداتي که با تشکيل حکومت علويان زيدي مذهب در طبرستان به آنها پيوستند و ديگر سادات که به نواحي امن مانند نقاط کوهستاني عراق، ري و ديلم رسيده و بتدريج با مردم اين بلاد مي آميختند.
* شکل گيري اوليه بقاع متبرکه
با همه اينها، به حکم برخي اخبار ظاهراً نخستين بنا بر روي مرقد معصوم زادگان در زمان دفن ايشان به صورت سايبان ساده بود و به مرور نيکوکاران به آن چيزي افزوده اند تا آنکه صورت زيارتگاهي را به خود مي گرفتند، چنانچه در مورد زيارتگاه حضرت معصومه(س) در قم نوشته اند پس از رحلت حضرت معصومه(س)، نخستين بنا سايباني بوده که به وسيله شيعيان ساکن در قم گذاشته شده و پس از مدتي يکي از دختران امام محمدتقي با نام سيد زينب به قم آمده و گنبدي ساده بر روي قبر بنا نهاده و از آن پس ساختن بقاع متبرکه شکل گرفته است.
* امامزادگان مهمترين منابع شيعه
مدير گروه رجال و انساب، از امامزادگان به عنوان يکي از مهمترين منابع شيعي ايران ياد کرده و خاطرنشان مي کند: از آن جا که امامزادگان در شيعه شدن ايران و تحولات سياسي مناطق مختلف نقش پر اهميتي داشته اند، تصميم به تدوين دايرَالمعارف جامعي درباره حيات و تأثيرات سياسي و اقتصادي گرفته شد.
به گفته وي، گروه تراجم و انساب که سابقه علمي و پژوهشي طولاني دارند، نخستين بانک اطلاعات جامع در رابطه با امامزادگان و معصومين را راه اندازي مي کند.
به گفته وي، با همه پراکندگي مزارات 12 هزار مزار سادات تا امروز شناسايي شده و معرفي اجمالي مدخل ها و مزارات به 5 جلد رسيده است، در حالي که دايرَالمعارف مزارات ايران به بيش از 50 جلد خواهد رسيد.
جلالي با اشاره به اينکه مدخلهاي دور از دسترس به افراد صاحب نظر همان منطقه سپرده شده است، يادآور مي شود: علاوه بر اين از مطالعات آثار موجود در سفرنامه ها و کتابهاي تخصصي در زمينه معرفي شهرها به عنوان منبع و براي تکميل کار استفاده شده است.

* جواد صبوحي
اشاره:
دوران حيات پر برکت امام پنجم(ع) را بايد مقطع سرنوشت ساز مبارزه با جريانهاي انحرافي و تبيين اصول متقن علمي از سوي امام

نخستين تمبر اسلامي تاريخ پست آمريکا با عنوان «عيد مبارک» در گنجينه تمبر و اسکناس موزه آستان قدس رضوي در معرض نمايش عموم قرار دارد.يزدي نژاد، مسؤول گنجينه تمبر و اسکناس موزه آستان قدس رضوي با بيان اين مطلب گفت: اين تمبر که به مناسبت عيد سعيد فطر در سال 2005 ميلادي چاپ و منتشر گرديد، مورد توجه و استقبال بسياري از مسلمانان جهان قرار گرفته، به طوري که شرکت پست آمريکا مجبور به تجديد چاپ آن در تيراژ چند ميليوني به مناسبت عيد سعيد قربان شد.وي خاطرنشان کرد: اين تمبر با نام «عيد مبارک» توسط يکي از خوشنويسان مسلمان و مشهور آمريکا به نام محمد زکريا به خط ثلث بر روي کاغذ آهاردار طراحي و خوشنويسي شده است.گفتني است، اين تمبر در تيراژ 75 ميليون نسخه چاپ و منتشر شده است.

* عزيزا... حسيني
چشمه جاري شکافنده علوم در بيابان تفتيده دانش جوشيدن گرفت و جان جويندگان علم و معرفت را از زلال پر برکت خود سيراب

طلاب غير ايراني، زبان آموزها و زائران غيرايراني مي توانند با شرکت در کلاسهاي آموزش فارسي از برنامه هاي آن در جهت آموزش و تقويت زبان فارسي استفاده کنند.
حجةالاسلام باقري، رئيس اداره ارتباطات اسلامي و امور زائران غيرايراني با بيان اين مطلب گفت: در اين کلاسها زبان فارسي در حد ضرورت توسط استادان فن تدريس مي شود.
وي همچنين از همايشهاي آموزشي با عنوان ريان کوثر، حلقه هاي معرفت و بحثهاي آزاد ويژه زائران غيرايراني ياد کرد و گفت: براي بهره مندي بيشتر زائران از فضاي معنوي و ملکوتي حرم برنامه متفاوتي براي مليت هاي مختلف تدارک ديده شده که از آن ميان مي توان به تورهاي حرم شناسي و بازديد موزه اي اشاره کرد.اين مسؤول، آشنايي با تفسير موضوعي ويژه بزرگسالان و قرائت قرآن براي کودکانه را از ديگر برنامه ها عنوان کرد و گفت: در کنار آموزش احکام، برگزاري نماز جماعت، نمايش فيلم و... اهداي هداياي فرهنگي از ديگر اقدامات اين مجموعه است.

فرانچسکو اليوار، ساکن کشور ايتاليا با حضور در بارگاه رضوي به دين مبين اسلام تشرف يافت.اين مسيحي تازه مسلمان شده با اشاره به تفاوتهاي دين اسلام و مسيحيت گفت: برخلاف آنچه غرب و رسانه هاي غربي نام ايران را در خبرهاي خاص آورده اند، مردمان اين سرزمين، مردماني خونگرم، ميهمان نواز و دوست داشتني هستند. وي شرايط شغلي و آشنايي با همسر ايراني اش را در کنار تفاوتهاي ايران و ايتاليا عاملي ذکر کرد که به تحقيق و مطالعه در زمينه روزه، حج و... پرداخته و بعد از آشنايي با دين اسلام اين مذهب را به عنوان دين هميشگي انتخاب کند.
او که براي اولين بار در حرم مطهر رضوي حضور مي يافت، معماري و معنويت آنجا را ملکوتي و تسکين دهنده ذکر کرد و يادآور شد: اميدوارم همه هموطن هاي من بتوانند با دين اسلام واقعي نه آن چيزي که در تبليغات آمده است آشنا شده و به اين سمت گرايش يابند.وي برنامه هاي فارسي پالتاک و پرسش و پاسخ را اقدام مؤثري در شناخت هرچه بيشتر احکام و معارف اسلامي از سوي آستان قدس رضوي ذکر کرد و خواستار تداوم اين برنامه ها شد.گفتني است، در پايان از طرف اداره ارتباطات اسلامي و امور زائران غيرايراني هداياي فرهنگي براي آشنايي بيشتر به وي و خانواده اش اهدا شد.

آفتاب هشتم- فرماني کيا: ديدن يک عده آدم که با حالتهاي مختلف مشغول راز و نياز با يک روح بزرگ و مهربانند، تجربه شيريني



است، اين منظره را بگذاريد کنار يک جمع کوچک و چند نفره داخل دارالاجابه، رواق امام خميني(ره) و... که براي تک تک پرسش هايشان نسخه پيچيده مي شود. اين اتفاق لذت بخش ترين چاشني يک روز گرم و تابستاني است، بويژه براي آنهايي که بعد از زيارت به دنبال محفل فرهنگي اند.
***
از مدرسه پريزاد تا دارالاجابه راهي نيست، با يک راهنما مسير را مي رويم، چند خانم چوب پر به دست جمع را هدايت مي کنند. ظاهر نشست از دور کوچک به نظر مي رسد، اما وقتي وارد جمع مي شوي، با يک جمع بزرگ روبه رو مي شوي.
سميرا صفوي دانشجوي عمران است و 23 ساله. او که براي اولين بار در نشست حلقه هاي معرفت شرکت کرده است، مي گويد: آگاهي نسبت به نوع خدمات و برنامه ها (بويژه فرهنگي) در حرم کمتر شده است. به گفته او اطلاع رساني اولين گامي است که مسؤولان در ارتباط با اين برنامه ها بايد بردارند.به اعتقاد صفوي اطلاع يافتن از نوع برنامه هاي اجرا شده در حرم اولين حقي است که هر زائر وارد شده به اين مجموعه دارد و به نظر نمي رسد کار مشکلي باشد.
فاطمه هم خيلي اتفاقي با چنين محفلي آشنا شده است و مشعوف از وجود چنين برنامه هايي در حرم مي گويد: بحث اوقات فراغت زائر از برنامه هايي است که هميشه بايد مدنظر مسؤولان باشد. به گونه اي که هم اطلاعات و بينش زائر را بالا ببرد و هم زمينه مطلوبي براي يادگيري مباحث ديني باشد.

بيش از 130 مرکز فرهنگي، آموزشي خراسان رضوي از منابع علمي، فرهنگي و مطالعاتي کتابخانه سيار آستان قدس رضوي استفاده مي کنند.
به گزارش روابط عمومي و امور بين الملل سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوي کارشناس مسؤول کتابخانه هاي شهري اين سازمان با بيان اين مطلب گفت: اين کتابخانه علاوه بر ارايه خدمات کتابخواني به استادان حوزه و دانشگاه، جانبازان، معلولان و کهنسالان به مراکز فرهنگي، آموزشي فراوان مانند دانشگاه ها، مراکز بهزيستي، کانونهاي فرهنگي، دبيرستانها، دبستانها، سراي سالمندان و مساجد اطراف مشهد نيز خدمات امانت کتاب به صورت بلندمدت ارايه مي نمايد.
صفر صالحي خاطرنشان کرد: هم اکنون تعداد 9600 نسخه کتاب اين کتابخانه در اختيار اعضاي آن قرار دارد که در بسياري موارد منابع روزانه در درب منازل تحويل و منابع نو جايگزين آنها مي شوند.
وي با بيان اينکه يکي از اهداف بسيار مهم کتابخانه سيار آستان قدس رضوي توسعه فرهنگ کتاب و کتابخواني است که بر اساس آن ارايه خدمات کتابرساني به درب منازل جانبازان، معلولان، نابينايان، بازنشستگان، اعضاي هيأت علمي و اساتيد حوزه و دانشگاه به صورت رايگان انجام مي شود، افزود: کتابخانه هاي آستان قدس رضوي توانسته است در ميان جامعه علمي بخصوص جوانان موقعيت ممتازي کسب نمايد که بر همين اساس بسياري از نخبگان علمي، پژوهشگران و قبول شدگان دانشگاه ها از اعضاي اين کتابخانه ها مي باشند.وي تصريح کرد: هم اکنون آستان قدس رضوي در شهر مشهد 19 کتابخانه دارد که در مجموع 512000 هزار جلد کتاب چاپي و بيش از 3882 هزار نسخه کتاب خطي مي باشند و در بسياري از موارد منابع آنها روزآمد شده که اين امر موجب استقبال فراوان مراجعان کتابخانه هاي آستان قدس رضوي شده است.
گفتني است، کتابخانه سيار آستان قدس رضوي واقع در حرم مطهر، بست طبرسي، ساختمان بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي همه روزه پذيراي سازمانها و مراکز فرهنگي و آموزشي و نيز جانبازان، معلولان، نابينايان، بازنشستگان، اعضاي هيأت علمي و استادان حوزه و دانشگاه مي باشد.

جنگ قرآني ويژه نونهالان، کودکان و نوجوانان برگزار مي شودبه گزارش خبرنگار ما، همزمان با شروع تابستان اداره آموزش علوم قرآن و حديث آستان قدس رضوي مفاهيم قرآن کريم و سيره معصومين(ع) را به همراه برنامه هاي متنوع سرود، نمايش، دکلمه و سخنراني در دارالقرآن الکريم به کودکان آموزش مي دهد.
گفتني است، اين برنامه ساعت 17 تا 19 چهارشنبه هر هفته در دارالقرآن صحن جمهوري برگزار مي شود.

11 هزار و 500 صفحه گرامافون در آستان قدس رضوي نگهداري مي شود.
منصور سلطان محمدي، مديريت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوي با بيان اين مطلب گفت: سخنراني، مراسم عزاداري، سينه خواني، موسيقي سنتي ايران، آموزش زبان فارسي، فرانسه و انگليس محتويات اين صفحات را تشکيل مي دهد.
وي همچنين يادآور شد: 900 حلقه نوار کاست به دو صورت اهدا و خريداري از اشخاص حقيقي يا حقوقي خريداري و در بخش آرشيو شفاهي گردآوري شده است.
گفتني است، در اين مجموعه مي توان تاريخ مشهد، تاريخ انقلاب اسلامي، شرح حال بزرگان معاصر، سخنراني هاي مذهبي و سياسي، تاريخ جنگ تحميلي و تاريخ استان خراسان را يافت.

به گزارش خبرنگار ما، اين تابلو فرش که «معراج حضرت رسول اکرم(ص)» نام دارد، از طرف سازمان جهاني يونسکو به عنوان ريز بافت ترين تابلو فرش جهان ثبت شده است.بر پايه اين خبر، تابلو فرش معراج با 375 شماره رج و 42/5 گرم وزن و با 720 رنگ طبيعي بافته شده است. طراح اين تابلو فرش که در سال 1384 به موزه آستان قدس رضوي اهدا شده، استاد مطيع و بافنده آن حسن نظامي دوست است.
گفتني است، بافتن اين فرش که داراي کتيبه محل بافت (تبريز) نام بافنده واشعاري در مدح حضرت رسول(ص) است، چهار سال زمان برده است.

با آغاز فصل تابستان برنامه هاي مختلف آستان قدس رضوي به زبان عربي از شبکه الکوثر جمهوري اسلامي پخش مي شود.به گزارش خبرنگار ما، در کنار شبکه هاي مختلف خبري و رسانه اي که تبليغ کننده اهداف فرقه گرايي با شيوه اي خاص هستند، شبکه الکوثر وابسته به رسانه هاي ملي جمهوري اسلامي ايران با تکيه بر معارف اسلامي و مسايل اعتقادي به پخش برنامه هاي مذهبي ويژه عرب زبانها اقدام مي کند.برپايه اين خبر، در کنار پخش تصاوير و گزارشها از مجموعه هاي مختلف آستان قدس رضوي و اماکن متبرکه، مطالبي نيز پيرامون شخصيت امام رضا(ع) نقش امام در بيان توحيد، معجزات و کرامات حضرت به سه زبان عربي، انگليسي و فارسي پخش خواهد شد.گفتني است، بيشتر برنامه هاي اين شبکه از مجموعه بارگاه رضوي در ايام ميلاد علي بن موسي الرضا(ع) خواهد بود.

* ناصر جعفري-استراليا
اولين خاطره ديدار من از حرم مطهر، خاطره اي است که هيچ گاه آن را فراموش نمي کنم. به محض ورود به حرم مطهر چشمانم پر از

* عباسعلي سپاهي يونسي
حالا نزديک شده بودند... اتوبوس داشت آنها را به حرمي مي برد که آرزوي زيارتش را چند ماهي بود در دل داشت و حالا او و



دوستانش را فرا خوانده بود و او خوشحال با اتوبوس تهران- قم به سمت قم مي رفت به سمت حرم خواهر مهربان امام رضا(ع) و به سمت مسجدي که دوست داشت زودتر به آن جا برسد. اتوبوس داشت مي رفت و براي او لحظات تند نمي گذشت او فرصت داشت تا بيرون را تماشا بکند با بغل دستي اش حرف بزند و به هفته قبل فکر کند و به تصميمي که گرفته بودند.با چند نفر از دوستانش درخواست داده بود تا در حرم امام رضا(ع) خادم شود آرزويي که نمي توانست آن را فراموش کند. خيلي طول کشيد تا به آنها جواب بدهند روزها و لحظه ها برايش سخت مي گذشت دوست داشت زودتر جوابي بشنود جوابي مثبت...
سرانجام روز موعود رسيد و به آنها جواب داده شد اما جواب آن چيزي نبود که آنها توقع داشتند. فقط به يک نفر از آنها جواب مثبت داده بودند و او اصلاً نمي خواست اين جواب را بشنود. ناگهان نااميدي تمام وجودش را فرا گرفت دوست نداشت اين جواب را بشنود او دوست داشت خادم حضرت شود و حالا به او جواب ديگري داده بودند هم او و هم چهار نفر از دوستانش ناراحت بودند ديگر حال و حوصله حرف زدن نداشتند اما ناگهان پيشنهاد يکي از دوستانش حال و هواي آنها را عوض کرد.
- : عيب نداره اين دفعه نشد دفعه بعد ان شاا... يه روز به آرزومون مي رسيم هر چي ديرتر به آرزومون برسيم قدرشو بيشتر مي دونيم.
بقيه نگاهي به او انداختند و يکي گفت: خوب حالا نگفتي پيشنهادت چيه؟سعيده خودش را جمع و جور کرد و همان طور که روسري اش را مرتب کرد گفت شما که هميشه آرزو داشتين امسال برين زيارت حضرت معصومه(س) خوب الان وقتشه.
بقيه ساکت شدند و بعد از چند ثانيه سعيده گفت: خوبه اين جوري يه آب و هوايي هم عوض مي کنيم هم زيارت مي کنيم و هم قم رو دوباره مي بينيم.حالا اتوبوس داشت پنج دوست را به طرف قم مي برد. مادر زهرا هم با آنها آمده بود. زهرا از شيشه اتوبوس به بيرون نگاه مي کرد و زير لب صلوات مي فرستاد داشت فکر مي کرد. شايد در خيالش روزي را مي ديد که خادم شده است خادم حضرت رضا.
اتوبوس داشت به قم مي رسيد...

دورنماي ايوان شمالي (ايوان عباسي) صحن عتيق (انقلاب فعلي) در اواخر دوره قاجار
محل نگهداري: مديريت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوي

به مناسب اول ماه رجب، سالگرد ولادت حضرت باقرالعلوم(ع)




در امتداد خضوع «مهرباني»ها
اينک، اين هلال تواضع ماه
انگار،
کاسه گدايي آسمانهاست
که دست به دست،
تا آستان شما،
«کشيده شده است» !
*
دستهامان را
- در آستانه اين ولادت تان-
براي گرفتن نور،
از دور دست علم شما
«يک کاسه»،
کرده ايم...
زينب رز ثمالي

*طيبه مروت
امامان معصوم(ع)، خط مشي اجتماعي،سياسي خود را بر اساس سنجش دقيق اوضاع و شرايط زماني، ارزيابي امکانات و مقتضيات و متناسب با برخوردها و جبهه گيري هاي گوناگون مخالفان اسلام، تنظيم مي کردند. بررسي شرايط سياسي، اجتماعي و فرهنگي هر يک از امامان معصوم(ع) اين نکته را روشن مي سازد که نوع مبارزات ايشان بر اساس همان شرايط انتخاب شده است. دوران امامت امام باقر(ع) که با فتوحات سپاه اسلام، گسترش جغرافيايي جهان اسلام و امتزاج فرهنگها و تمدنهاي ملل بزرگ آن ايام با فرهنگ و تمدن اسلامي، همراه بوده است، نيازمند تدبيري انديشمندانه از سوي پنجمين پيشواي مسلمانان بوده است. بر اين اساس امام باقر(ع) طي مدت امامت خود، به نشر و اشاعه حقايق و معارف الهي پرداخت و مشکلات علمي را تشريح نمود و جنبش علمي دامنه داري به وجود آورد که مقدمات تأسيس يک دانشگاه بزرگ اسلامي را که در دوران امامت فرزند گرامي اش «امام صادق(ع)» به اوج عظمت رسيد، پي ريزي کرد.
امام باقر(ع) در سال 57 قمري ديده به جهان گشود و شهادت ايشان در سال 114 قمري به وقوع پيوست. ايام امامت ايشان در دهه آخر قرن اول و دهه اول قرن دوم واقع شده است؛ يعني حدود صد سال پس از هجرت پيامبر(ص). در اين ايام، فتوحات اسلام باعث ورود بقاياي تمدن دنياي آن روز مثل ايران، روم و مصر به جهان اسلام شد. به عبارت ديگر وسعتي که جهان اسلام به لحاظ جغرافيايي پيدا کرده، او را با فرهنگهاي جديدي مواجه کرده بود. بنابراين اسلام بايد در مواجهه با اين فرهنگها، غلبه پيدا مي کرد تا در اين وسعت جغرافيايي هضم نشود. از طرف ديگر، به لحاظ داخلي هم اگر چه قرآن در متن جامعه اسلامي مي درخشيد، اما پس از رحلت پيامبر(ص) بحث ممنوعيت کتابت و نقل حديث پيش آمد که باعث مهجوريت سنت رسول خدا(ص) شد. تا مدتي که اصحاب رسول خدا(ص) در قيد حيات بودند، وضعيت مطلوب تري حاکم بود، اما از زمان امام سجاد(ع) حضور اصحاب پيامبر(ص) در جامعه به دليل گذشت زمان و رحلت ايشان در جامعه سنت پيامبر(ص) کمرنگ و کم کم به فراموشي سپرده شد. از طرف ديگر سياست بني اميه اين بود که در حاشيه اقتدار خود به گونه اي به توجيه حاکميت خود بپردازد. با وجود اينکه منع نقل حديث و بعد هم کتابت آن مطرح بود، اما احاديث خاصي را از طريق مراجع رسمي خود منتشر مي کردند که اين احاديث براي تأييد وضعيت موجود، جعل مي شد. حضور عده اي از يهوديان به ظاهر مسلمان شده و يا تازه مسلماناني که فرهنگ پيشين يهوديت در آنان وجود داشت، باعث مي شد تا اسرائيليات و احاديث جعلي را نقل و توزيع کنند که اين مسأله به فرهنگ جامعه اسلامي آسيبهاي فراواني وارد ساخت.
از ديگر سو قصه گويان که در حوزه فرهنگ عمومي بسيار تأثيرگذار بودند، نقش بسيار مؤثري را ايفا مي کردند و اين باعث مي شد تا قرآن کريم بدون پشتوانه سنت رسول خدا(ص) از زاويه فضاي فرهنگي موجود، مورد توجه واقع شود و نوعي مذهب ظاهرگرايي و تفکر جبرگرايي به صورت مذهب عمومي مردم درآيد که مي شود از آن با نام اسلام اموي ياد کرد.
در اين شرايط پيچيده و حساس، امام باقر(ع) به امامت مي رسد و وظيفه خطير رهبري امت اسلام را به عهده مي گيرد. وضعيت جامعه اسلامي در زمان امام باقر(ع)، به گونه اي است که اقتدار اوليه اي که اسلام داشته، از بين رفته است و جامعه اسلامي با بقاياي فرهنگهاي ديگر مواجه است و براي غلبه بر اين فرهنگها نيازمند به يک جريان فرهنگي قوي است تا درون آن فرهنگها هضم نشود. از طرف ديگر با دور شدن از زمان حيات پيامبر اکرم(ص) و حاکميت بني اميه فرهنگ ظاهرگرايانه و قشري گرايانه از ناحيه بني اميه در حاشيه اقتدار سياسي خود به صورت سطحي و فراگير منتشر شده است و مردم با معارف دين و سنت رسول خدا(ص) آشنايي ندارند و بسيار بيگانه هستند. اما با اين همه، جامعه اسلامي در سطح گسترده اي احساس مي کند اين شيوه اي را که بني اميه آغاز کرده، شيوه درستي نبوده و پاسخگو نيست و مسلمانان نيازمند به تقويت و تبيين فرهنگ خود و بقاي تمدن اسلامي شدند.
در همين راستا امام باقر(ع) به تبعيت از ساير ائمه معصومين(ع) که دغدغه تثبيت اقتدار اسلام و استمرار بخشيدن به فرهنگ اسلامي و پيشگيري از نابودي تمدن اسلامي را داشتند، به ميدان مبارزه علمي و فرهنگي پا گذاشت تا به صيانت از تمدن اسلامي بپردازد. ائمه پيش از امام باقر(ع) هيچ يک به صورت مستقيم وارد ميدان مبارزه فرهنگي نشدند، اما امام باقر(ع)، با رويکردي کاملاً فرهنگي با احتساب اين قضيه که اگر مبارزات و حرکتهاي سياسي بدون پشتوانه معرفتي باشد، در جامعه دچار استحاله مي شود در قالب تعليم و تعلم در کانون فرهنگي دنياي اسلام يعني مدينه، به تشکيل کلاسهاي درس و تربيت شيعيان وارسته و فهيم پرداخت. اين مسير بعداً توسط امام صادق(ع) با شرايط سياسي مساعدتري ادامه پيدا کرد.
در اين رويکرد امام باقر(ع)، توجه به چند نکته حايز اهميت است؛ زمان شناسي، تعيين حدود مرزهاي بحران توسط امام(ع)، شناخت نيازهاي مخاطب و نيز احاطه کامل بر جريانهاي سياسي حاکم برجامعه اعم از جريانهاي حامي حاکميت و غيره .
اقداماتي که امام در اين جبهه بدان مي پردازد، برطرف کننده عمليات ضد فرهنگي صورت گرفته در قرون قبلي است؛ تدوين و جمع آوري احاديث در دوره هاي مختلف امامت ائمه معصومين که در دوره امام باقر(ع) به اوج خود رسيد، تنها بخشي از اين حرکت سازنده و آينده ساز است.
رونق گرفتن فتوا و اجتهاد فقهاي شيعه در زمان اين امام همام، در حالي که خود به عنوان امام المسلمين حاضر است، از نکات ارزنده دوران امامت ايشان است، زيرا در همين زمان باب فقاهت و اجتهاد به شکل گسترده و در محضر يک امام معصوم(ع) به روي شيعيان گشوده مي شود، اين رويکرد امام باقر(ع) تاثير شگرفي بر مذاهب چهار گانه اهل سنت گذاشت.بي شک موفقيتهاي امام باقر(ع) در زمينه هاي فرهنگي و علمي تأثيرات فراواني بر فضاي فکري جامعه اسلامي تا کنون گذاشته است که مي توان با بهره گيري از روشهاي ايشان در مقابله فرهنگي به بازسازي و مهندسي دوباره فرهنگ جامعه همت گماشت.

* جواد نعيمي
هيچ صدايي جز آواي موزون زنگ شترها به گوش نمي رسد. چند مرد، در حالي که مهار شتران خود را در دست دارند، به پيش مي

صداي بسته شدن درهاي دوزخ مي آيد! «رجب» گيسوان بافته و خوش بويش را بر فراز آسمان زندگي، پهن مي کند. بهشت، آغوش



مي گشايد تا هديه اي به پيشگاه مؤمنان پيش کش کند.
رجب، ماه خدا، ماه علي(ع) و ماه فرستاده حضرت يگانه، رسول معظم(ص) ما است. صدف سينه هامان را در اين ماه از گوهر عبادت و اطاعت و بندگي خداوند سرشار سازيم و در اين ماه استغفار به سوي رحمت حق را لاجرعه بنوشيم و فرمانهاي او را به جان بنيوشيم!
آبشار معنويت و آمرزش از فراز کوه رجب، بر جاده هاي زندگي جاري مي شود. قدر اين نعمت عزيز را بيش از پيش بدانيم و خويشتن را در بحر مغفرت مستغرق سازيم. زيارت پرشکوه رجبيه را فراموش نکنيم و در صف صالحان و رجبيون ثبت نام کنيم...
آري، برادر و خواهر! در شب هنگام- و در هر هنگام- از اين خجسته ماه، دامان انديشه را فراچين و نگاهت را به ميهماني حساب جاري گذشت زمان و جمله جمله کتاب زندگاني ات ببر!
چهار عمل اصلي را که مي داني؟ مگر نه؟! پس، آنچه را لباس انجام بر آنها دوخته اي با هم جمع کن! کاري را که فراخور هر ساعت از کارنامه آخرتت مي داني، در ساعات شبانه روز ضرب کن و ميزان آن را در اين يک ماه محاسبه کن.
پس آن گاه، بي هيچ درنگ، تيغ تيز توبه را بردار و بر هر چه صفحه سياه و تيره است بکش. همه سياهي ها را مچاله کن و در سطل زباله بينداز! قلم درشتي را بردار و بر اولين برگ سپيد دفترت بنويس: «... و اتوب اليه! » و از آن پس به تمرين آن مبادرت ورز! بنويس و باز هم بنويس! زيباترين کلمه «بازگشت» را در قاب چشم و دل خويش بنشان و بر آستان همه روزها و شب هايت بياويز.
هم اينک گاه آن رسيده که صحن وسراي خانه انديشه و کردارت را از آنچه ميکروب گناه است، پاکسازي کني.
بيا و نهال نيايش و نماز شب را در باغچه بيداري شبانه غرس کن، کتاب «روزه» را هم تا مي تواني در اين ماه بخوان! شاخه هاي شانه هايت را به سمت آسمان برويان و برگهاي سبز دستانت را به سوي خدا! پلک هاي زندگي ات را بر روي هر چه زشتي و تباهي است بر بند. روزنه هاي رو به خورشيد را اما سد نکن!
بگذار بال بال نور، هماره در سراي تو روشني بيافريند. بگذار عشق و ايمان، دو يار مهربان سينه ات باشند. سنگر ياد خدا را ترک نکن و بال هاي احساس و عاطفه ات را نيز باز نگه دار...
باري، رجب ماه فرصتهاي مغتنم است. ماه رها شدن از خويش و کسب آمادگي براي ورود به ميهماني خداوند است. ماه ذخيره سازي نيروهاي معنوي و بهره وري از برکات و رحمتهاي سرشار الهي است. ماه دعا و تبرک جستن از راز و نياز و نماز است. ماه به دست آوردن گوهر مغفرت و چرخاندن تسبيح استغفار است. در اين خجسته ماه، هر گاه دل و ديده تان آفتابي يا باراني شد، ما را نيز به ياد بياوريد. همواره رجبي باشيد!