|
معمولاً در تابستان به دليل گرماي هوا شرايطي فراهم مي شود که بيماريهاي روده اي، مسموميتهاي غذايي و ساير بيماري هايي که از طريق غذا منتقل مي شوند، به صورت گسترده اي شيوع پيدا مي کنند.

شواهد نشان مي دهد، اغلب بيماري هاي روده اي که با اسهال، استفراغ، دل درد و ناراحتي هاي گوارشي همراه هستند، بر اثر مصرف غذاهاي آلوده به وجود مي آيند. حتي اگر از بيماران درباره مسموميت سؤال شود، علت آن را مصرف غذاهاي آلوده مي دانند.
غذا ممکن است در رستورانهاي بين راهي يا بر اثر بي دقتي در نگهداري درست مواد غذايي در منزل آلوده شود. بنابراين علت شيوع اين گونه بيماريها، رعايت نکردن صحيح مسائل بهداشتي در زنجيره تهيه تا مصرف غذا است و چنانچه در هر يک از اين مراحل مشکلي به وجود آيد، باعث فساد مواد غذايي مي شود .
همه مواد غذايي در فصل گرما براي ما خطرناک نيستند. معمولاً آن دسته براي ما مشکل به وجود مي آورند که در هواي گرم و به طور کلي شرايط تابستان، فرصت مناسبي براي رشد و نمو انواع ميکروارگانيسم ها فراهم کنند.
به طور کلي مي توانيم بگوييم، هر نوع ماده غذايي که آب بيشتري داشته باشد يا آب مورد استفاده ميکروارگانيسم ها در آن فراهم باشد، شرايط مناسب تري براي فساد غذا فراهم مي کند. گوشت، شير و ساير مواد لبني از اين دسته مواد غذايي هستند. همان اندازه که اين مواد غذايي براي ما لازم و ضروري هستند، به همان ميزان هم مورد علاقه شديد ميکروارگانيسم ها مي باشند.
اين مواد به عنوان منبع غذايي براي تکثير ميکروارگانيسم هايي به شمار مي روند که باعث فساد مواد غذايي و خطرات اقتصادي و بهداشتي براي ما مي شوند.
گرماي تابستان بين 20 تا 40 درجه متغير است، يعني دقيقاً درجه حرارت مناسب براي رشد ميکروبها. وقتي ما ماده غذايي فساد پذير را در اين درجه حرارت قرار مي دهيم ، در حقيقت خودمان شرايطي را فراهم کرده ايم تا غذا فاسد شود. پس مراقب رعايت مسائل بهداشتي باشيد؛ زيرا تمام اصول بهداشت به شرايط بيولوژيک ميکروبها برمي گردد.
بهداشت مواد غذايي همين است که بررسي کنيم «ميکروارگانيسم ها به چه موادي علاقه مند هستند و چه شرايطي براي رشد آنها لازم است که ما آن شرايط را براي رشد آنها نامساعد کنيم.»
به عنوان مثال برخي ميکروارگانيسم ها براي تکثير نياز به اکسيژن دارند و ما بايد شرايطي را فراهم کنيم تا مواد غذايي، اکسيژن مورد نياز را براي آنها نداشته باشند، يعني محيطي عاري از اکسيژن براي آنها فراهم کنيم. به همين دليل انواع گوشت، انواع سبزيها و... را به صورت کنسرو در مي آوريم تا محيطي فراهم کرده باشيم که ميکروارگانيسم هاي هوازي نتوانند در آن رشد کنند.
نوعي از ميکروارگانيسم ها بدون اکسيژن رشد مي کنند. ما بايد اين نوع ميکروبها را شناسايي کرده و محيط نامساعدي براي رشد آنها فراهم کنيم. علت اينکه توصيه مي شود قوطي کنسروهاي باد کرده را مصرف نکنيم، همين موضوع است. اگر قوطي کنسرو باد کرده باشد ، نشان مي دهد داخل کنسرو (در شرايط بي هوازي) امکان رشد بعضي ميکروبها وجود داشته است. اين ميکروبهاي بي هوازي بر اثر رشد، علاوه بر فاسد کردن ماده غذايي، گازي هم به وجود مي آورند که اين گاز باعث فساد مواد غذايي مي شود. همچنين سمي (سم بوتوليسم) را ترشح مي کنند که براي انسان بسيار خطرناک است.
توصيه ما اين است که از مصرف قوطي هاي باد کرده و زنگ زده به طور جدي خودداري کنيد؛ زيرا بر اثر زنگ زدگي قوطي ها، اين گاز ممکن است خارج شود و علامت فساد را متوجه نشويم. همچنين براي خنثي کردن سموم مترشحه از اين ميکروبها، دستورالعملي داريم که روي کنسروها قيد شده است.
براي از بين بردن اين ميکروب ها، کنسرو را بايد 15 دقيقه در آب داغ جوشاند. اين 15 دقيقه همان زمان مناسب براي خنثي کردن سم هاي مترشحه است. مهم ترين آن سم ها، سم ميکروب «کلستريديوم بوتولينم» است که منجر به مسموميت بسيار خطرناک و کشنده بوتوليسم مي شود.
عامل ديگر گرماي تابستان است . بايد شرايطي را فراهم کنيم که اين درجه حرارت براي ميکروبها مناسب نباشد؛ يعني بايد درجه حرارت را پايين بياوريم، به نحوي که ميکروبها نتوانند در آن رشد کنند، لذا در اين قسمت روش استفاده از سرما براي نگهداري مواد غذايي مطرح مي شود.
اين روش سالهاست که در بين مردم رايج شده و امروزه در تمام منازل، داشتن يخچال از واجبات زندگي به شمار مي رود. همچنين براي نگهداري طولاني مدت مواد غذايي، استفاده از روش فريزکردن در دماي زير صفر درجه معمول شده است. علاوه بر عامل سرما، استفاده صحيح از يخچال نيز بسيار اهميت دارد. نوعي از ميکروارگانيسم ها وجود دارند که در شرايط يخچال هم قادر به زندگي و رشد هستند. اينها ميکروبهاي سرما دوستي هستند که گاهي باعث فساد مواد غذايي داخل يخچال مثل ميوه ها و گاهي اوقات کره مي شوند. به دليل وجود همين ميکروبهاي سرما دوست است که توصيه مي کنيم شير پاستوريزه را حداکثر تا 48 ساعت داخل يخچال مصرف کنيد؛ زيرا بعد از 48 ساعت ميکروبهاي سرما دوست در يخچال رشد کرده و باعث ترشيدن شير مي شوند.
گوشت هم ماده غذايي ديگري است که اگر به شکل صحيح در يخچال نگهداري نشود، به وسيله ميکروبهاي سرما دوست خيلي زود فاسد مي شود.
علاوه بر استفاده از سرما، گرما نيز عامل مهمي براي از بين بردن ميکروبها مي باشد. پختن مواد غذايي، پاستوريزه کردن مواد غذايي مثل شير و مواد غذايي ديگر، همچنين استفاده از دماي 70 درجه سانتي گراد مي تواند ميکروبهاي بيماري زا را از بين ببرد.
اگر مواد غذايي را در منزل تهيه مي کنيد، يا بايد به صورت سرد در يخچال و سردخانه نگهداري کنيد، يا در درجه حرارت بالاي 60 درجه قراردهيد.
نگهداري مواد غذايي پخته و آماده شده در درجه حرارت 20 تا 40 درجه تابستان، مهمترين عامل براي رشد و نمو ميکروب ها و در نهايت ايجاد مسموميتهاي غذايي ناشي از مصرف اين گونه غذاهاست که شايد شايع ترين مسموميتها از اين جا ريشه بگيرند.
عامل ديگر براي نگهداري مواد غذايي، PH مناسب است. ميکروبها در PH اسيدي يا قليايي بالا نمي توانند رشد کنند. استفاده از ترشي ميوه ها نيز به همين دليل است که در آن با استفاده از سرکه، محيطي با PH اسيدي و نامناسب براي رشد ميکروبها فراهم مي شود. بنابراين ترشي، خيار شور يا نمک سود کردن مواد غذايي مي تواند مفيد باشد. قابل ذکر است، آب موجود دراين مواد غذايي مثل ترشي نمي تواند مورد استفاده ميکروبها قرار گيرد، زيرا آب مورد استفاده آنها آب آزاد است.
استفاده از ليموترش، آب ليمو يا غذاهايي که داراي ترشي مي باشند، اصولاً براي تابستان مناسب تر هستند؛ زيرا محيط دستگاه گوارشي را اسيدي کرده و جلوي رشد ميکروبهاي مختلف را مي گيرند. به همين دليل مصرف آب ليمو و شربت آن را در تابستان توصيه مي کنيم .
استفاده از آش آبغوره يا غذاهاي اسيدي ديگر در مناطق گرمسير نيز به همين دليل است. نوشيدن دوغهاي ترش بعد از غذاهاي گوشتي نيز براي جلوگيري از رشد ميکروبهاي بيماري زا در دستگاه گوارشي مناسب هستند.
روش ديگر براي جلوگيري از رشد ميکروبهاي بيماري زا، خشک کردن مواد غذايي و گرفتن آب مورد استفاده ميکروبها از مواد غذايي است. با توجه به اين نکته مصرف خشکبار و گوشتهايي که آب آنها گرفته شده، در تابستان سالم تر هستند.
رعايت اصول بهداشتي در تابستان بسيار مهم است. نکته بسيار مهمي که همه ما بايد به آن توجه کنيم اين است که مواد غذايي را در مجاورت هوا قرار ندهيم؛ زيرا انواع ميکروبها از طريق باد و گردش هوا انتقال پيدا مي کنند.
بنابراين اگر مواد غذايي را بدون درپوش در معرض هوا قرار دهيم، مواد غذايي توسط ميکروارگانيسم هايي که در هوا هستند و يا به وسيله حشراتي مثل سوسک و مگس که عامل انتقال ميکروبهاي مختلف هستند، آلوده مي شوند. براي جلوگيري از انتقال ميکروبها بهتر است مواد را حتماً با يک لفاف(پوشش) بپوشانيم. حتي مواد غذايي داخل يخچال نيز بايد درپوش داشته باشند؛ زيرا در يخچال هم گردش هوا باعث تغيير بافت مواد غذايي مي شود.
متأسفانه در برخي قصابي ها و رستورانها ديده مي شود که گوشت را بدون لفاف و در هواي آزاد آويزان کرده اند و همان طور که گفته شد اين شيوه نگهداري مواد غذايي بخصوص در تابستان باعث انتقال انواع ميکروبهاي بيماري زا از محيط و حشرات به گوشت مي شود.
ماندگاري مواد غذايي نيز از ديگر عواملي است که بايد به آن توجه کنيم. هر ماده غذايي طول عمر محدودي دارد که اين طول عمر بر اساس ترکيبات به کار رفته در آن، شرايط تهيه و عرضه و بسياري مسائل ديگر متغير است. بنابراين هنگام خريد مواد غذايي حتماً بايد به تاريخ توليد و تاريخ مصرف آن توجه کرد و در صورت تمام شدن تاريخ مصرف ماده غذايي ، سريعاً آن را به مسؤولان بهداشتي مربوطه اطلاع داد تا در اسرع وقت به آن رسيدگي کنند. در تابستان توجه به اين نکته بسيار اهميت دارد؛ زيرا همان طور که اشاره شد، شرايط محيطي در تابستان به گونه اي است که اين مسائل بايد به دقت رعايت شود. براي مثال اگر در فصل سرما شير پاستوريزه در سرماي 4 يا 5 درجه باشد، مشکلي وجود ندارد. اما در تابستان که گرماي هوا به 30 تا 40 درجه سانتي گراد مي رسد، شرايط مناسب براي رشد ميکروبها فراهم است.
مواد غذايي فساد پذير طول مدت ماندگاري شان خيلي کوتاه است و هر چه مواد غذايي، خاصيت فساد پذيري کمتري داشته باشند، ماندگاري طولاني تر دارند. غير از ماده غذايي، شرايط نگهداري نيز در طول مدت ماندگاري اثر دارد؛ مثلاً کشک خشک در آب وهواي معمولي فساد پذير نيست، اما اگر آن را در شرايط مرطوب نگهداري کنيم، کپک مي زند. بنابراين طول مدت نگهداري مواد غذايي با شرايط ماندگاري در يک عرض قرار دارد و بايد به هر دو عامل توجه شود.
اين موضوع در مورد گوشت هم صدق مي کند. اگر گوشت در يخچال نگهداري شود، حداکثر 3 تا 4 روز در دماي صفر تا 4 درجه قابل نگهداري است و در دماي بيش از اين مقدار، قدرت ماندگاري آن کمتر است، لذا براي نگهداري طولاني مدت، بايد گوشت را در فريزر( 18 درجه زير صفر) منجمد کرد.
موضوع ديگري که بايد در تابستان به آن توجه شود، شرايط توليد و رعايت قوانين جاري کشور است. به طور کلي تمام مواد غذايي که با مارک و مشخصات به بازار عرضه مي شوند بايد داراي پروانه ساخت از وزارت بهداشت باشند.
وزارت بهداشت با بازرسي هاي مستمر و نمونه برداري هايي که انجام مي دهد ، اصول بهداشتي را تحت نظارت دارد و پروانه ساختي که روي محصول به بازار مي آيد، نشانه اي از اجراي اين مراحل است. بنابراين اگر محصولي بدون پروانه ساخت باشد، نشان مي دهد، هيچ يک از مراحل نظارت بهداشتي، انجام نشده و وزارت بهداشت سالم بودن کالا را تأييد نکرده است.
در نتيجه اگر محصولات بسته بندي شده مثل بستني، آبميوه ، محصولات لبني و گوشت، مجوز بهداشتي نداشته باشند، به هيچ وجه قابل تأييد نيستند. هر چند که برخي از اين محصولات ممکن است به صورت صنفي تهيه شوند، مثلاً بستني، آبميوه، کره، دوغ و ماست که مردم بايد اطلاع دقيق و اطمينان کافي داشته باشند از اينکه اين مراکز بهداشتي هستند و مواد را به صورت کاملاً بهداشتي تهيه مي کنند.
توصيه ما به شما اين است که سعي کنيد حتي الامکان در تابستان از محصولات پاستوريزه و داراي پروانه ساخت استفاده کنيد و هرگز از مواد غذايي که به صورت سيار عرضه مي شوند و داراي هيچ گونه تأييديه اي نيستند؛ مانند انواع آب ميوه، آب زرشک يا خاکشير که دوره گردها عرضه مي کنند، استفاده نکنيد؛ زيرا اين مواد از عوامل عمده انتقال مسموميتها در فصل گرما هستند.
مطلب ديگر رعايت بهداشت فردي در محلهاي تهيه مواد غذايي، اماکن صنفي و حتي منازل است که نقش زيادي در مسموميتهاي غذايي دارد.
به عنوان مثال اگر دست کارگري که در رستوران کار مي کند، بر اثر بريدگي، زخم و عفوني شده باشد و او بدون رعايت بهداشت با همان دستهاي آلوده به تهيه مواد غذايي بپردازد، مي تواند يکي از عوامل عمده انتقال يکي از مسموميتهاي غذايي شايع در تابستان به نام «مسموميت غذايي استافيلوکوکي» باشد.
بنابراين لازم است، کارگران در طي کار، حتماً از دستکش استفاده کنند و دستکش را نيز پيش از استفاده شستشو و ضد عفوني کنند.
همچنين کارگران و يا افرادي که مبتلا به گلودردهاي چرکي هستند، چنانچه به کار توليد مواد غذايي مشغولند، لازم است با استفاده از ماسکهاي بهداشتي از نفوذ ترشحات گلوي خود به داخل مواد غذايي جلوگيري کنند.
از ديگر مسائلي که در تابستان ممکن است اتفاق بيفتد، آلوده شدن آب مصرفي مردم به آب فاضلابها مي باشد. معمولاً اين آبهاي آلوده در رستورانهاي بين راهي، روستاها و مناطقي استفاده مي شود که آب لوله کشي در دسترس نيست و آب رودخانه هاي مرتبط با فاضلاب مورد استفاده قرار مي گيرند. از جمله بيماري هايي که از طريق اين آبهاي آلوده به وجود مي آيند، بيماري حصبه است.
بيماران مبتلا به حصبه ، بعد از معالجه نيز سالها عامل انتقال اين بيماري هستند. اين بيماري از طريق مدفوع اين بيماران به خارج منتقل مي شود و اگر مدفوع اين افراد به نحوي به رودخانه انتقال يابد، کساني که از آب رودخانه براي شستشوي ميوه و سبزي استفاده مي کنند، در معرض اين بيماري و بسياري از بيماريهاي ديگر که از اين طريق سرايت مي کنند، قرار خواهند داشت.
در مسافرتهاي تابستاني بايد به اين نکته توجه شود که آب آشاميدني حتماً آب لوله کشي و بهداشتي باشد و اگر الزاماً مي خواهيد از آب رودخانه استفاده کنيد، پيش از مصرف، آب را با کلر ضد عفوني کنيد.
مطلب مهم ديگري که خانواده ها بايد رعايت کنند، اين است که بعد از خريد، پاک کردن و شستشوي انواع سبزيها، ميوه ها و محصولات پروتئيني ، آنها را کاملاً ضد عفوني کنند.
بيشترين دقت بايد از طرف خود مردم باشد و هيچ وقت غذاهاي آلوده و غذاهايي را که از سلامتي آنها ها اطمينان ندارند، استفاده نکنند.
در پايان به مسافران و خانواده هاي عزيز توصيه مي کنيم، براي داشتن تعطيلات به ياد ماندني و خوب، به تمام اصول بهداشتي توجه کنند. |